Kitabın her kelimesini, her cümlesini ve her paragrafını büyük bir dikkatle okudum. Bazen durup geriye döndüm; okuduklarımı yeniden okudum. Derin düşüncelere daldım. Sayfaları çevirirken ellerim titredi; aynı satırlara yeniden baktığımda gözyaşlarım kendiliğinden sayfalara döküldü.
Veli Biçer, anı-romanında 12 Eylül 1980 Amerikancı askerî darbesinin ardından Buca Cezaevi’nde kendisine ve yoldaşlarına uygulanan insanlık dışı işkenceleri anlatıyor. Okurken kendimi onlarla özdeşleştirdim; gerildim, uykularım kaçtı. Gözlerimi tavana dikip uzun uzun düşündüm. Yurt dışına çıkmak zorunda kalmasaydım, büyük ihtimalle ben de o cezaevinde olacaktım.
Ölüm hücrelerine uzanan yol
Veli’nin anlatısı, 14 Şubat 1981’de cezaevine girmesiyle başlıyor. Tutuklanan sekiz kişiden ikisi serbest bırakıldıktan sonra askerî araç, kalan altı kişiyi Şirinyer Askerî Cezaevi’nin dış kapısının önünde indiriyor. Veli Biçer, daha sonra Buca Cezaevi’nin alt bölümündeki, idam mahkûmlarının tutulduğu korkunç yeraltı hücrelerinde yaşadıklarını 326 sayfa boyunca anlatıyor.
Henüz cezaevine götürülmeden, sorgunun beşinci gününde yaşadığı ağır travmayı şu sözlerle dile getiriyor:
“Artık kendimi çok kötü hissediyordum. Nefes almakta zorlanıyordum. Ufak bir panik yaşadım. Nefesimi, hareketlerimi ve düşüncelerimi kontrol etmekte zorlanıyordum… Arkadaşlarım ‘Bunlar seni öldürecekler’ derken doğru mu söylemişlerdi acaba? Öyleyse hayatım buraya kadarmış…”
Ardı arkası kesilmeyen ağır işkencelerden ve hakkında verilen idam kararından sonra yeraltı hücrelerine getirilen Veli, insanın özgürlüğe ve adalete olan inancını kaybettiğinde her şeyini kaybedeceğini, içten içe çürüyerek zavallı birine dönüşeceğini söylüyor. Bu nedenle, ölümü beklerken acılara ve baskılara direnmek, onlarla yaşamayı öğrenmek zorunda olduğunu belirtiyor. Faşizm koşullarında insanı ayakta tutabilecek en yüce ve en soylu inancın özgürlüğe bağlılık olduğunu vurguluyor.
“Belki bir daha göremezsin”
Beni en çok etkileyen bölümlerden biri, 1 Nisan 1982 tarihli notunda yazdıkları oldu:
“İçim sızladı. Her şeyi yaşamla ölüm arasında görüyordum. Bundan sonrası yokmuş gibi geldi. Bir daha olmayacaktı. Sanki bunlar görüp göreceğim son sokak görüntüleriydi. Hani derler ya, ‘İyi bak, belki bir daha göremezsin’ diye. İşte öyle bir duyguydu.”
Ardından şu sarsıcı satırlar geliyor:
“Öleceksem böyle güzel bir günde, yıldızların altında ölmek isterdim. Her devrimci gibi asılmadan önce yüzümü göğe çevirip yıldızlara bakarak son sloganımı bütün gücümle sonsuzluğa haykırmak isterdim… Ama kış gününde olmasın; çünkü soğuktan üşür, titrersem benim için ‘Korktu’ derlerdi.”
Bu sözlerde inanılmaz bir asalet, devrimci onura ve sosyalizme sarsılmaz bir bağlılık var.
Veli’nin bulunduğu cezaevinde Seyit Konuk, Ethem Coşkun ve Necati Vardar 13 Mart’ta idam edilmişlerdi. Kendisi de idama mahkûm olmasına rağmen, “Burası beni hiç ürkütmüyordu. Sakin, güçlü ve inançlıydım,” diyerek ölüm karşısındaki dik ve korkusuz duruşunu anlatıyor.
27 Nisan 1982’de Buca Cezaevi’nin yeraltı hücrelerine getirildiğinde, bu hücrelerin kendileri için neden seçildiğini şöyle açıklıyor:
“Bizi, ‘Bunlar nasıl olsa asılacaklar’ diye düşünerek en berbat yere kapatmışlardı… Eğer asmazsak da bari hücre bunları öldürsün diye tabut gibi bir yere koymuşlardı.”
Ölüm hücreleri yerin altındaydı. Güneş ışığının hiç girmediği zifirî karanlık, duvara asılı sarı ve loş bir ampulle bölünüyordu. Her yer nem içindeydi. Ne yatak ne de sandalye vardı; insan ya ayakta durmak ya da yerde yatmak zorundaydı. Gün ışığından yoksun bu karanlık dehlizlerde zaman bile kaybolmuştu. Daha önce disiplin amacıyla kullanılan bu hücreler, 12 Eylül’ün ardından idama gönderilecek devrimcilerin son durağına dönüştürülmüştü.
Karanlıkta yaratılan yeni bir dünya
Bütün bu insanlık dışı koşullara rağmen idam mahkûmu devrimciler, ölüm hücrelerini neşenin, kahkahanın, dostluğun ve kardeşliğin unutulmaz anılarıyla doldurmuşlardı. Ölümden önceki bu son durakları insan sevgisiyle donatmışlardı.
Önlerinde ne kadar zaman kaldığını bilmiyorlardı. İlk olarak kimin götürüleceği, kimin idam sehpasına çıkacağı belli değildi. Buna rağmen ölüm sırasını bekleyen bu genç devrimciler, insana ilham veren bir yaşama coşkusu sergiliyorlardı. Zamanın bile akmadığı hücrelerde kendilerine yeni bir dünya kurmuşlardı. Dimdik ayakta kalmış, yıkılmamış, yüksek moralleriyle birbirlerine güç vermiş ve birbirlerine kenetlenerek ölümü beklemişlerdi.
Tek tip elbise uygulamasına karşı çıkmak, radyo ve ısıtıcı gibi en temel ihtiyaçlarını elde edebilmek için ölüm oruçları düzenlemiş, hücrelerini yakmaya karar vermişlerdi. Bu direnişlerin sonucunda sınırlı da olsa bazı haklar kazanmışlardı.
Ve bir gece, yüzlerini miğferlerle gizleyen ölüm mangası geldi. İlyas Has’ı gece yarısından sonra, saat 01.15’te yatağından apar topar kaldırıp götürdüler. İlyas, Meclis kararıyla idam edilen ilk kişiydi.
Veli, 19 Ekim 1984 tarihli notunda şöyle yazıyordu:
“İlyas’ı ölüme götürürlerken tanık olduğum o an, günlerce gözlerimin önünden gitmedi. Şimdi önümüzdeki günlerde Hıdır’ın idamına şahit olacağım.”
Ölüm hücrelerinde güldüler, eğlendiler, sevdiler ve sevildiler. Coştular, hüzünlendiler; birlikte en güzel hayalleri kurdular. Tek bir ışık huzmesinin ulaşmadığı, temiz havanın girebileceği bir iğne deliğinin bile bulunmadığı bu hücrelerde idam sırasını bekleyenleri ayakta tutan düşünceyi Veli şu sözlerle anlatıyor:
“İnsanın yaşama olan inancı ne kadar güçlü ve arzulu olursa ölüm de o kadar kolay ve basit olurdu.”
Bu, demokrasiye, özgürlüğe ve sosyalist adalete inananlar için son derece anlamlı ve değerli bir söz.
Hıdır’ın son yürüyüşü
Çok uzun bir zaman geçmeden, yine bir ekim ayında, Hıdır Aslan’ı sabah saat 06.25’te astılar. Bu kez ölüm mangası gelmemişti. Gardiyanlar, “Müdür seninle konuşmak istiyor,” diyerek onu yatağından kaldırmışlardı.
Gecenin içindeki ölüm sessizliğini hisseden Hıdır, vaktinin geldiğini anlamış ve buna göre giyinmişti. Onu Burdur Cezaevi’nin bodrumunda kurulan sehpaya götürmüşlerdi. Hıdır, dimdik ayakta ve gülümseyerek gardiyanlara, “İdama gidiyorum, değil mi?” diye sormuştu. Kısa bir devrimci konuşma yaptıktan sonra kimseden yardım almadan kendi sandalyesini tekmelemişti.
İki buçuk yılını ölüm hücrelerinde, yedi yılını hapishanelerde geçiren o korkusuz devrimcilerden ikisi, İlyas Has ve Hıdır Aslan, hücre kardeşlerinden erkenden koparılmıştı.
Bir anı kitabından fazlası
Bu sarsıcı kitap bende öylesine derin izler bıraktı ki hâlâ kendimi o hücre kardeşlerinden biri gibi hissediyorum.
İmza gününde Veli’ye bunca ayrıntıyı nasıl hatırlayabildiğini sordum. Hücrede fırsat buldukça, eline kâğıt ve kalem geçtikçe yaşadıklarını kısa notlar halinde yazdığını ve bu notları bugüne kadar sakladığını söyledi.
Bu kitap yalnızca bir anılar toplamı değildir; gerçek anlamda bir direniş destanıdır. Veli Biçer dâhil, yaşamını yitiren ve bugün hâlâ hayatta olan bütün bu devrimcilere, cesaretlerinin ve onurlu direnişlerinin madalyası verilmelidir. Onlara işkence yapanlardan ve bu işkencelerin yapılmasını emredenlerden mutlaka hesap sorulmalıdır.
Buca Cezaevi, depreme dayanıklı olmadığı gerekçesiyle yıkıldı. Ancak o duvarların arasında yaşanan acılar, kurulan dostluklar ve gösterilen eşsiz direniş yıkılmadı. Onların anısı yaşamaya devam ediyor.
Böylesine unutulmaz anıları bizimle paylaştığın, güçlü anlatımınla o korkunç günleri görmemizi ve hissetmemizi sağladığın için sana binlerce kez teşekkür ederim, sevgili Veli.
Mehmet Taş
28 Temmuz 2026
