KÜBA: DEVRİM, REFORM VE DÖNÜŞÜM (2)- M.Taş

  1. MERKEZİ YAPININ OLUŞUMU VE DÜZELTME GİRİŞİMLERİ

Küba’da, 2026’da gündeme gelen son dönüşüm programı da dâhil olmak üzere, beş temel reform döneminden söz edilebilir: 1960’lı yıllardaki ulusallaştırma ve devletleştirme süreci, 1990’lı yıllardaki Özel Dönem reformları, 2000’li yıllardaki ithal ikamesi politikaları, 2011 sonrasında başlatılan kontrollü piyasa açılımı ve 2026’da gündeme gelen sosyalist piyasa arayışı.

Her dönemin kendine özgü koşulları ve hedefleri bulunmakla birlikte, son reform girişimine kadar uygulanan değişim politikalarının ortak bir özelliği vardı: Ekonomik işleyişte bazı esneklikler yaratılırken siyasal ve yönetsel merkezileşmenin temel yapısı büyük ölçüde korunuyordu. Bu nedenle reformlar belirli krizleri hafifletiyor, ancak krizi sürekli yeniden üreten kurumsal yapıyı ortadan kaldıramıyordu.

Altmış yılı aşan deneyimin ardından Küba’nın önündeki temel soru hâlâ şudur: Merkezi yapı neden kendisini sürekli yeniden üretmektedir? Bu soruya cevap verebilmek için reform dönemlerini kısaca incelemek gerekir.

Ulusallaştırmadan devletleşmeye

Küba’da yabancı şirketlerin, büyük toprakların ve temel ekonomik işletmelerin ulusallaştırılması, 1959 Devrimi’nin ardından, özellikle 1960 yılının ikinci yarısında yaşanan sert siyasal ve ekonomik çatışmalar içinde gerçekleşti. Bu süreç yalnızca ülke içindeki mülkiyet ilişkilerinin değiştirilmesi değildi; aynı zamanda Küba ile Amerika Birleşik Devletleri arasında hızla tırmanan jeopolitik mücadelenin de sonucuydu.

Devrimin ardından atılan ilk önemli adımlardan biri, Mayıs 1959’da kabul edilen Birinci Tarım Reformu Yasası oldu. Bu yasa büyük toprak mülkiyetine sınırlama getiriyor, yabancı şirketlerin ve büyük toprak sahiplerinin denetimindeki arazilerin önemli bir bölümünü kamulaştırıyordu. Mülkiyet üst sınırı, farklı istisnalar bulunmakla birlikte, yaklaşık 400 hektar olarak belirlendi.

Bu düzenlemeler, Küba’nın sömürgeci ve yarı sömürgeci ekonomik yapısını kırması açısından tarihsel bir zorunluluktu. Sorun, büyük toprak mülkiyetinin tasfiye edilmesi değil; kamulaştırılan üretim araçlarının işçiler, köylüler ve yerel topluluklar tarafından nasıl yönetileceğine ilişkin demokratik mekanizmaların yeterince geliştirilememesiydi.

1960 yılı içinde petrol rafinerileriyle yaşanan kriz, devletleştirme sürecini hızlandırdı. ABD şirketlerinin Sovyetler Birliği’nden ithal edilen petrolü işlemeyi reddetmesi üzerine rafinerilere el konuldu. Aynı yıl ABD Başkanı Dwight Eisenhower, Küba’nın en önemli gelir kaynağı olan şeker kotasını iptal ederek Küba şekeri alımını durdurdu.

Ağustos ile Ekim 1960 arasında Küba’daki ABD sermayesinin önemli bölümü tasfiye edildi. Şeker fabrikaları, elektrik ve telefon şirketleri, petrol işletmeleri ve bankalar devlet mülkiyetine geçirildi. Küba yönetimi bu süreci “ulusal egemenliğin yeniden kazanılması” ve ekonomik bağımlılığın sona erdirilmesi olarak tanımladı.

Bu tanım büyük ölçüde doğruydu. Ancak ulusallaştırma ile merkezileşme aynı şey değildi. Yabancı ve yerli büyük sermayenin mülkiyetine son verilmesi, ekonomik yönetimin zorunlu olarak bütün ayrıntılarıyla merkezi bürokrasinin elinde toplanmasını gerektirmiyordu.

Küba deneyimindeki temel sorun, devlet mülkiyetinin giderek toplumsal mülkiyetle özdeşleştirilmesi oldu. Böylece üretim araçlarının özel mülkiyetten çıkarılması, işçilerin ve toplumun onları gerçekten yönettiği anlamına gelmedi. Devletleşme, yeterli demokratik katılım ve işçi denetimiyle tamamlanmayınca bürokratik merkeziyetçilik kalıcılaştı.

Merkezi yapının krizi ve Özel Dönem

1990’lı yıllardaki büyük kriz üç temel gelişmenin birleşmesinden doğdu: Sovyetler Birliği ve sosyalist bloğun çözülmesi, ABD ablukasının ağırlaşması ve uzun süredir biriken merkeziyetçi ve verimsiz ekonomik yapının sınırlarına ulaşması.

Küba tarihinde “Barış Zamanında Özel Dönem” olarak adlandırılan bu süreç, Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla başladı. Küba, kısa bir zaman içinde sosyalist blokla yürüttüğü dış ticaretin büyük bölümünü, temel ithalat kaynaklarını ve Sovyet desteğini kaybetti. Gayrisafi yurt içi hasıla ağır biçimde daraldı; petrol, gıda, hammadde ve yedek parça ithalatında büyük bir çöküş yaşandı.

Özel Dönem reformlarının temel özelliği, sosyalist ve merkezi planlamacı sistemin siyasal çerçevesini korurken, ekonomik çöküşü önlemek amacıyla kapitalist dünya ekonomisine ve piyasa mekanizmalarına sınırlı bir açılım yapılmasıydı. Bu, uzun vadeli ve bütünlüklü bir dönüşüm stratejisinden çok, devrimi ayakta tutmayı amaçlayan bir hayatta kalma politikasıydı.

Doların belirli alanlarda yasallaştırılması, yabancı sermaye ve uluslararası turizmin önünün açılması, karma işletmelerin kurulması ve sınırlı özel çalışmaya izin verilmesi bu dönemin başlıca önlemleri arasındaydı.

Sovyet desteğinin sona ermesinin ardından Küba, özellikle İspanyol, Kanadalı ve diğer Avrupalı şirketlerle turizm ve madencilik gibi alanlarda ortaklıklar kurmaya başladı. Devletin bütün iş gücünü verimli biçimde istihdam edememesi nedeniyle, yurttaşların belirli mesleklerde kendi hesabına çalışmasına izin verildi.

Berberler, taksi şoförleri, tamirciler, zanaatkârlar ve evlerinin odalarını turistlere kiralayanlar yasal ekonomik aktörler hâline geldi. Küçük aile restoranları, yani paladares, dönemin en görünür özel girişimleri oldu. Bununla birlikte özel ekonomik faaliyet sıkı biçimde sınırlandırıldı; büyük işletmelerin kurulmasına ve geniş ölçekte ücretli işçi çalıştırılmasına izin verilmedi.

Tarım alanında da önemli değişiklikler yaşandı. Yakıt, gübre, yedek parça ve makine eksikliği nedeniyle işlemez hâle gelen büyük devlet çiftliklerinin bir bölümü, Temel Kooperatif Üretim Birimlerine dönüştürüldü. Toprağın mülkiyeti devlette kalırken, kooperatiflere üretim ve sınırlı satış hakkı tanındı.

Bu nedenle 1990’lı yıllar, yalnızca bir kriz dönemi değil, aynı zamanda Küba’nın ilk büyük piyasa ve kooperatif deneyimlerinin ortaya çıktığı bir reform laboratuvarıydı.

Ancak Çin ve Vietnam’dan farklı olarak Küba, bu dönemde sosyalist piyasa ekonomisine geçmeyi hedeflemedi. Reformlar, devlet tekelini belirli ölçülerde gevşeten fakat ekonomik ve siyasal denetimi büyük ölçüde merkezi yapının elinde tutan geçici önlemler olarak görüldü. Krizin en ağır etkileri hafiflediğinde, reformların bir bölümü yavaşlatıldı veya yeniden sınırlandırıldı.

İthal ikamesi ve yeniden merkezileşme

2000’li yıllarda, özellikle Venezuela ile geliştirilen ekonomik ilişkiler Küba’ya önemli bir mali rahatlama sağladı. Uygun koşullarla alınan petrolün karşılığında Küba’nın sağlık, eğitim ve teknik hizmetler sunması, ülkenin döviz gelirlerini ve enerji imkânlarını artırdı.

Bu rahatlama, ekonomik reformların derinleştirilmesinden çok, merkezi kontrolün yeniden güçlendirilmesine yol açtı. Fidel Castro’nun etkin liderliğinin son yılları olan 2003–2004 döneminde, kamu işletmelerinin kendi başlarına ithalat yapma ve döviz tutma yetkileri önemli ölçüde sınırlandırıldı.

Dış ticaret ve döviz hareketleri merkezi hesap sistemi aracılığıyla hükümetin ve Küba Merkez Bankasının sıkı denetimine bağlandı. Devlet işletmelerinin yurt dışından hammadde, makine veya yedek parça satın alabilmesi için merkezi makamlardan izin alması gerekiyordu.

Bu politikanın amacı, sınırlı döviz kaynaklarının ikincil veya lüks tüketim malları yerine gıda, ilaç ve enerji gibi stratejik alanlara yönlendirilmesiydi. Ancak aşırı merkezileştirme, işletmelerin karar alma kapasitesini azalttı, üretimde gecikmelere yol açtı ve bürokratik süreçleri ağırlaştırdı.

Aynı dönemde gıda egemenliği ve tarımsal ithal ikamesi hedefleri gündeme getirildi. Küba’nın tükettiği gıdanın büyük bölümünü ithal etmesi, ülkenin en önemli yapısal sorunlarından biriydi. Yerli üretimi artırmak amacıyla çeşitli seferberlikler düzenlendi; ancak tarımsal yönetim, fiyatlandırma, dağıtım ve girdi sağlama sistemlerinde köklü değişiklikler yapılmadığı için beklenen sonuç elde edilemedi.

Enerji alanında 2005 yılında başlatılan “Enerji Devrimi” programı kapsamında elektrik tüketimini azaltmak, enerji verimliliğini yükseltmek ve büyük santrallere olan bağımlılığı sınırlamak hedeflendi. Eski elektrikli araçlar daha az enerji tüketen modellerle değiştirildi ve ülke çapında küçük jeneratör sistemleri kuruldu.

Bu girişimler kısa vadeli bazı sonuçlar verse de üretim ilişkilerini ve ekonomik yönetim biçimini değiştirmedi. Devlet, yapısal sorunları çözmek yerine kaynakların kullanımını merkezi biçimde düzenleyerek ve tasarruf sağlayarak krizi yönetmeye çalıştı.

Kontrollü piyasa açılımı

Raúl Castro yönetiminde 2011 yılında başlatılan reformların temel amacı, sosyalist sistemi ortadan kaldırmak değil, ekonomik modeli “güncellemek”, bürokrasiyi azaltmak, üretkenliği yükseltmek ve devlet bütçesinin üzerindeki yükü hafifletmekti.

Bu reformlar, 1990’lardaki acil durum önlemlerinden farklı olarak daha planlı ve kurumsal bir nitelik taşıyordu. Devlet dışı ekonomik aktörler ilk kez geçici bir zorunluluk değil, ekonominin kalıcı unsurları olarak kabul edilmeye başlandı.

Reformların hedeflerinden biri, devletin taşıdığı aşırı istihdam yükünü azaltmaktı. 2011 öncesinde iş gücünün çok büyük bölümü doğrudan devlet tarafından istihdam ediliyor, düşük üretkenliğe sahip işletmeler devlet bütçesinden sürekli destek alıyordu. Yaklaşık bir milyon kamu çalışanının kademeli olarak devlet dışı sektörlere yönlendirilmesi planlandı. Ancak sosyal sonuçlara ilişkin kaygılar ve özel sektörün bu kadar büyük bir iş gücünü kısa sürede emememesi nedeniyle bu hedef bütünüyle gerçekleştirilemedi.

Kendi hesabına çalışma kapsamına giren meslekler genişletildi. Küçük restoranlar, konaklama işletmeleri, ulaştırma hizmetleri, tamircilik ve çeşitli zanaat alanlarında özel girişimlerin gelişmesine izin verildi. Bu süreç, daha sonra mikro, küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin, yani MiPyMEs’in resmî olarak tanınmasının yolunu açtı.

Böylece özel sektör, her an geri alınabilecek geçici bir taviz olmaktan çıkarak Küba ekonomisinin hukuken tanınan bir bileşeni hâline gelmeye başladı. Bununla birlikte izin verilen faaliyetler, vergi sistemi, ithalat imkânları ve işletmelerin büyüklüğü üzerindeki sınırlamalar nedeniyle özel sektörün üretim kapasitesi uzun süre dar kaldı.

Reformların diğer bir amacı yabancı sermayeyi ülkeye çekmekti. Altyapının yenilenmesi, üretim teknolojisinin geliştirilmesi ve dış borçların ödenebilmesi için doğrudan yabancı yatırıma ihtiyaç duyuluyordu. Bu amaçla 2014 yılında yeni Yabancı Yatırım Yasası çıkarıldı ve yatırımcılara çeşitli vergi kolaylıkları sağlandı.

Havana yakınlarında kurulan Mariel Özel Kalkınma Bölgesi, yabancı şirketler için üretim, lojistik ve ihracat merkezi olarak tasarlandı. Ancak ABD yaptırımları, bürokratik işlemler, hukuki belirsizlikler ve yatırım onaylarının yavaşlığı nedeniyle hedeflenen sermaye girişi sağlanamadı.

Özetle 2011 reformları, Küba’nın Çin veya Vietnam tarzı bir sosyalist piyasa ekonomisine doğru attığı en planlı adımı temsil ediyordu. Stratejik sektörlerin ve siyasal iktidarın devletin elinde tutulması; buna karşılık perakende, tarım, hizmet ve küçük üretim alanlarının piyasa ilişkilerine açılması hedefleniyordu.

Ancak bu açılımın sınırları baştan itibaren netti. Ekonomik mekanizmalar değiştirilirken karar alma sisteminin, işletme yönetiminin ve siyasal merkezileşmenin temel yapısı korunuyordu. Reformların yavaş ilerlemesi, sık sık durdurulması ve uygulamadaki tutarsızlıklar da bu çelişkiden kaynaklandı.

Reformların ortak sınırı

Küba’nın altmış yılı aşan reform deneyiminin ortak özelliği, ekonomik mekanizmalar değiştirilirken siyasal ve yönetsel merkezileşmenin büyük ölçüde korunmasıdır. Her reform dalgası belirli sorunları hafifletmiş, fakat merkezi yapının sürekli yeniden ürettiği yapısal çelişkileri ortadan kaldıramamıştır.

Merkezi yapının kendisini yeniden üretmesinin yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda tarihsel, siyasal ve ideolojik nedenleri vardır. ABD’nin kesintisiz kuşatması, devlet içinde güçlü bir güvenlik ve birlik refleksi yaratmıştır. Devrimin korunması, zamanla merkezi yönetimin korunmasıyla özdeşleştirilmiştir. Siyasal kararların çoğullaşmasının devrimi zayıflatacağı korkusu, ekonomik ve yönetsel yetkilerin tabana devredilmesini de sınırlamıştır.

Bunun yanında bürokrasi, yalnızca yanlış düşüncelerden oluşan ideolojik bir tabaka değildir. Merkezi kaynak dağıtımını, işletme yönetimini, ithalat izinlerini ve yatırım kararlarını denetleyen bürokratik yapı, zaman içinde kendi kurumsal çıkarlarını da üretmiştir. Bu nedenle reformların önündeki direnç sadece dogmatizmden değil, yerleşmiş idari yetkilerin ve çıkarların korunmasından da kaynaklanmaktadır.

2026 dönüşüm programının tarihsel önemi tam bu noktada ortaya çıkmaktadır. İlk kez yalnızca bazı ekonomik araçlar değiştirilmemekte; devlet işletmelerinin hukuki yapısı, farklı mülkiyet biçimleri, bankacılık sistemi, piyasanın rolü, sübvansiyonların kapsamı ve yerel yönetimlerin ekonomik yetkileri birlikte yeniden tanımlanmaktadır.

Dolayısıyla bugün tartışılan şey, yeni bir düzeltme paketinden ibaret değildir. Asıl tartışma, Küba’nın sosyalizme geçiş modelinin yeniden tasarlanmasıdır.

Ancak bu yeniden tasarımın başarılı olup olmayacağını yalnızca piyasanın daha geniş kullanılması belirlemeyecektir. Belirleyici olan; ekonomik yetkilerin ne ölçüde demokratikleştirileceği, devlet mülkiyetinin ne ölçüde gerçek toplumsal mülkiyete dönüştürüleceği ve işçilerin, kooperatiflerin, yerel yönetimlerin ve halkın karar süreçlerine ne ölçüde katılacağıdır.

  1. DOĞRU VE GEREKLİ BİR TARTIŞMA

Küba’da bugüne kadar gerçekleştirilen reformlar önemli değişiklikler yaratmış, ancak merkezi yapıya kalıcı bir alternatif oluşturamamıştır. 2019 Anayasası da mutlak eşitlik yerine hakkaniyeti öne çıkarmış, gelir farklılıklarını bütünüyle yasaklamak yerine sınırlandırmayı hedeflemiştir. Bu yönelim, Küba sosyalizminin planlama, piyasa, mülkiyet ve eşitlik ilişkilerini yeniden tartışmasını zorunlu kılmaktadır.

Bu nedenle Che Guevara, Fidel Castro, Raúl Castro ve Ernest Mandel arasında geçmişte yürütülen tartışmalara dönmek yalnızca tarihsel bir ilgi değildir. Bu tartışmalar, 2026 dönüşüm programının olanaklarını ve risklerini değerlendirebilmek için gerekli teorik zemini sunmaktadır.

Planlama ile piyasa arasındaki gerilim

1960’lardan bugüne Küba ekonomik modelinin temel sorusu değişmemiştir:

Kapitalist piyasa ilişkilerini yeniden üretmeden ekonominin verimliliği nasıl artırılabilir?

Che Guevara, 1963–1965 yıllarında savunduğu Bütçe Finansman Sistemi ile Sovyet ekonomik modeline alternatif geliştirmeye çalıştı. Ona göre piyasa, kâr, maddi teşvikler ve işletmelerin mali özerkliği kapitalist ilişkilerin yeniden doğmasına yol açabilirdi. Bu nedenle merkezi planlamayı, toplumsal bilinci ve ahlaki teşvikleri öne çıkarıyordu.

Che’nin eleştirisi yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda siyasal ve ahlakiydi. Piyasa ilişkilerinin eşitsizlik, bireycilik ve bürokratik çıkarlar yaratabileceğini düşünüyor; sosyalizmin kapitalist araçlarla kurulamayacağını savunuyordu.

Fidel Castro, uzun yıllar Raul ve Che arasında denge kurmaya çalıştı. Sovyet modelini eleştirmesine rağmen, Küba’nın ekonomik ve jeopolitik koşulları nedeniyle onun sağladığı maddi desteğe dayanmak zorunda kaldı. Sovyetler Birliği’nin çözülmesinden sonra piyasa mekanizmalarına sınırlı biçimde kapı açtı; ancak özel servetin büyümesinin ekonomik gücü siyasal güce dönüştürebileceği kaygısını korudu.

Raúl Castro ise 2008 sonrasında reformları “modelin güncellenmesi” adıyla kurumsallaştırdı. Piyasanın bütünüyle ortadan kaldırılamayacağını, planın piyasa mekanizmalarını tanıması, düzenlemesi ve denetlemesi gerektiğini kabul etti. Aynı zamanda reformların önündeki temel iç engelleri bürokrasi, karar alma süreçlerindeki yavaşlık ve yerleşmiş zihniyet olarak tanımladı. (5)

Böylece Küba’nın tarihsel gelişiminde üç farklı yaklaşım belirginleşti:

-Che, piyasayı kapitalist ilişkileri yeniden üreten bir tehlike olarak gördü.

-Fidel, zorunlu ekonomik açılımlarla ideolojik sınırlar arasında denge kurmaya çalıştı.

-Raúl, piyasayı sosyalist planlama içinde düzenlenmesi gereken kalıcı bir araç olarak kabul etti.

Che ve Mandel tartışması

Che ile Ernest Mandel arasındaki tartışma, merkezi planlama ile piyasa arasındaki basit bir karşıtlığın ötesine geçiyordu. Mandel, Che’nin sosyalist bilinç, ahlaki teşvik ve bürokrasi eleştirisine büyük ölçüde katılıyordu. Ancak piyasa ve değer yasasının idari kararlarla bir anda ortadan kaldırılamayacağını savunuyordu.

Mandel’e göre geçiş ekonomisinde stratejik sektörler devlet mülkiyetinde tutulabilir; buna karşılık küçük ve orta ölçekli özel, kooperatif veya kamu işletmeleri bir arada bulunabilirdi. İşletmelere idari özerklik tanınmalı, ancak toplumsal yatırımlar ve temel mali kaynaklar demokratik planlamanın denetiminde kalmalıydı.

Mandel’in Che’den ayrıldığı temel nokta, sosyalist demokrasinin rolüydü. Merkezi planlamanın bürokratikleşmesini önlemek için işçi özyönetimini, doğrudan demokrasiyi ve üreticilerin karar süreçlerine katılmasını gerekli görüyordu. Böylece planlama ile piyasa arasındaki ilişki yalnızca teknik bir ekonomi sorunu değil, aynı zamanda iktidar ve demokrasi sorunu hâline geliyordu.

Che ile Mandel’in ortaklaştığı noktalardan biri de devlet sektörü içindeki ilişkilerin niteliğiydi. Onlara göre kamu işletmeleri arasında gerçekleşen her ürün aktarımı klasik anlamda piyasa işlemi sayılamazdı. Ancak devlet işletmeleri ile özel veya kooperatif işletmeler arasındaki ilişkilerde meta üretimi, fiyat ve değer yasası yeniden etkili hâle gelirdi.(4)

Bu ayrım bugün de önemini korumaktadır. Çünkü geçiş ekonomisinde farklı mülkiyet biçimleri bir arada bulunurken, değer yasasının hangi alanlarda ve hangi sınırlar içinde işleyeceği temel bir sorun olmaya devam etmektedir.

Geçiş sürecinin özgünlüğü

Kapitalizmden sosyalizme geçiş ile kurulmuş bir sosyalist toplum aynı şey değildir. Geçiş döneminde devlet, kooperatif, özel ve karma mülkiyet biçimleri yan yana bulunabilir. Piyasa tamamen ortadan kalkmaz; ancak toplumsal amaçlar doğrultusunda sınırlandırılır ve düzenlenir.

Bu süreçte asıl mesele piyasanın varlığı değil, siyasal iktidarın ve ekonomik yönelimin hangi sınıfsal güçlerin elinde olduğudur. Piyasa, üretimi geliştirmek amacıyla kullanılan sınırlı bir araç mı olacaktır, yoksa sermaye birikiminin ve yeni bir egemen sınıfın oluşmasının zemini mi hâline gelecektir?

Bu nedenle sosyalist demokrasi geçiş döneminin tamamlayıcı değil, kurucu bir unsurudur. Devlet mülkiyeti, işçilerin ve toplumun karar süreçlerine katılmasıyla gerçek toplumsal mülkiyete dönüşebilir. Aksi hâlde kamusal mülkiyet, bürokratik bir yönetim biçimi olarak kalır.

Her ülke sosyalizme kendi tarihsel, kültürel ve ekonomik koşulları içinde ilerler. Çin, Vietnam, Sovyetler Birliği veya Yugoslavya deneyimleri Küba’ya mekanik biçimde uygulanamaz. Küba’nın görevi, bu deneyimlerden ders çıkararak kendi geçiş modelini yaratmaktır.

2026 programı ve tarihsel kırılma

2026 dönüşüm programı, piyasanın kaynakların dağıtımında daha geniş bir rol üstlenmesini, özel bankaların kurulmasını, küçük ve orta ölçekli işletmelerin büyümesini ve devlet şirketlerinin yeni hukuki biçimlere dönüştürülmesini öngörmektedir.

Che’nin yaklaşımı açısından bu program, piyasa ilişkilerinin tehlikeli ölçüde genişlemesi ve Bütçe Finansman Sistemi’nin terk edilmesi anlamına gelebilir. Fidel’in bakış açısından ise özel ekonomik gücün zamanla siyasal güç talep etmesi ve devrimin eşitlikçi değerlerini aşındırması riski taşımaktadır.

Raúl’un “modelin güncellenmesi” yaklaşımı bakımından ise bu program, uzun süredir geciken yapısal ve kavramsal reformların devamı olarak görülebilir. Ancak geçmiş deneyim, piyasa mekanizmalarını kabul etmenin tek başına yeterli olmadığını göstermiştir. Bürokratik merkezileşme, düşük üretkenlik, ücretlerin değer kaybı ve karar süreçlerindeki yavaşlık devam ettiği sürece reformlar sınırlı kalacaktır.

Dolayısıyla Küba’daki temel tartışma, piyasanın var olup olmaması değildir. Asıl soru şudur:

Piyasa hangi toplumsal amaçlara hizmet edecek, kim tarafından denetlenecek ve yarattığı eşitsizlikler hangi demokratik mekanizmalarla sınırlandırılacaktır?

Che, Fidel, Raúl ve Mandel arasındaki tartışmaların güncelliği buradan kaynaklanmaktadır. Sosyalizmin geleceği, yalnızca devlet ile piyasa arasındaki oranla değil; mülkiyetin toplumsallaştırılması, ekonomik kararların demokratikleştirilmesi ve halkın yönetime doğrudan katılmasıyla belirlenecektir.

Küba’nın ihtiyacı, ne piyasanın bütünüyle reddedilmesi ne de ona sınırsız bir özgürlük tanınmasıdır. Gerekli olan; stratejik planlama, farklı mülkiyet biçimleri, işçi özyönetimi, toplumsal denetim ve katılımcı demokrasiyi birleştiren Küba’ya özgü bir geçiş modelidir.(1)

  1. SORUNLARIN ÇÖZÜMÜ İÇİN RASYONEL ADIMLAR

Altmış yılı aşkın süredir birbirini izleyen ABD yönetimleri, işgal, sabotaj, diplomatik kuşatma ve siyasal yıkım yoluyla başaramadıklarını ekonomik savaşla gerçekleştirmeye çalışmaktadır: Küba Devrimi’ni boğmak.

Bugün abluka; yakıt ithalatının engellenmesi, uluslararası bankacılık işlemlerinin kısıtlanması, yatırımcıların yaptırımlarla tehdit edilmesi ve döviz kaynaklarının kurutulması yoluyla ağırlaştırılmıştır. Bu koşullar altında Küba’nın ekonomik yapısını değiştirmeden yoluna devam etmesi mümkün değildir.

Sosyalist kuruluş için bilinçli bir geri çekilme

Küba yönetiminin başlattığı reformlar, devrimden vazgeçiş değil, onu ayakta tutmayı amaçlayan bilinçli ve denetimli bir geri çekilmedir. Bankacılık sisteminde yeni düzenlemeler yapılması, Merkez Bankası denetiminde özel sermayeye alan açılması, küçük ve orta ölçekli işletmelerin büyüme sınırlarının kaldırılması, fiyat oluşumunun belirli ölçüde yerelleştirilmesi ve enerji sektöründe karma yatırımlara izin verilmesi bu yaklaşımın parçalarıdır.

Bu reformlar, Latin Amerika’ya dayatılan neoliberal programlardan farklıdır. Neoliberalizm kamu hizmetlerini tasfiye eder, toplumsal kazanımları ortadan kaldırır ve işçileri piyasanın insafına bırakır. Küba’nın reform programı ise ekonomik esnekliği artırırken sağlık, eğitim ve toplumsal koruma sistemlerini muhafaza etmeyi hedeflemektedir.

Bu amaçla asgari ücretlerin artırılması, ücretlerin enflasyona göre gözden geçirilmesi, devlet dışı sektörde çalışanların emeklilik haklarının genişletilmesi ve kırılgan ailelere yönelik yardımların güçlendirilmesi öngörülmektedir. Ekonomi daha fazla zenginlik üretmek üzere yeniden düzenlenirken, bu zenginliğin toplumsal adalet ilkeleri doğrultusunda dağıtılması hedeflenmektedir.

Mevcut reformları “teslimiyet” olarak nitelendirmek doğru değildir. Gerçek bir teslimiyet; ulusal egemenliğin terk edilmesini, sağlık ve eğitimin özelleştirilmesini, siyasal sistemin Washington’ın taleplerine göre yeniden kurulmasını ve ülkenin ABD vesayetine girmesini gerektirirdi. Açıklanan reformlarda bunların hiçbiri bulunmamaktadır.

Küba, teslim olmamak için ekonomik ve mali yapısını değiştirmektedir. Yeni ekonomik aktörleri tanımakta, döviz akışını şeffaflaştırmaya çalışmakta ve Çin, Rusya ile diğer uluslararası ortaklarla yeni ilişkiler geliştirmektedir. Amaç, ablukanın yarattığı darboğazları aşmak ve devrimin toplumsal kazanımlarını sürdürülebilir hâle getirmektir.

Bu nedenle 2026 reformlarının anlamı, piyasaya teslim olmak değil, piyasayı toplumsal hedefler doğrultusunda denetlenen bir araç olarak kullanmaktır. Reformların gerçek başarısı ise ekonomik büyümenin yanı sıra eşitliğin, halk katılımının ve demokratik denetimin ne ölçüde korunacağına bağlı olacaktır.

  1. DEĞİŞİM PROGRAMININ KAPSAMI

Reform programının temel hedefleri

Küba hükümetinin kabul ettiği değişim 43 sayfalık program  ulusal ve uluslararası kurumların erişimine açıldı. Cumhurbaşkanı Miguel Díaz-Canel’in Komünist Parti Merkez Komitesi ve Ulusal Meclis’te yaptığı konuşmalarda programı tanıttı. Yaptığı açıklamalarda reformların amacı serbest piyasa ekonomisine geçmek değil, sosyalist sistemi ekonomik olarak sürdürülebilir hâle getirmek olduğunu vurguladu. Programın temel hedefleri; makroekonomik istikrarın sağlanması, döviz kaynaklarının artırılması, üretimin canlandırılması, belediyelerin güçlendirilmesi ve bürokrasinin üretim üzerindeki engellerinin kaldırılmasıdır.

Ekonomi fakültesi öğretim üyeleri;  Juan Triana Cordoví, Omar Everleny Pérez-Villanueva, Julio Carranza & Rafael Hernández Temas dergisiyle yaptıkları uzun söyleşide programı mercek altına aldılar.  Juan Triana, “Reformlarda tek bir merkezi odak noktası yok, en az iki veya üç tane var. Bunlardan biri özel sektörün ve ekonomideki rolünün genişletilmesi. Diğeri ise defalarca ertelenen devlet işletmelerinin reformu.

Özel sektörün kamu sektörünü yutabileceğini düşünmüyorum. Kamu sektörü hala çok büyük ve güçlü; özel sektörün onu yerinden etmesi, özellikle de henüz yeni gelişmekte olan bir sektör olduğu için, çok fazla çalışma gerektirir.” (3)

Program ekonomik ve sosyal birçok sektörü kapsıyor; evrensel ürün sübvansiyonları yerine ihtiyaç sahibi kesimlere doğrudan destek verilmesi, kayıt dışı döviz piyasasının daraltılması, yerel yönetimlerin ekonomik yetkilerinin artırılması ve mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin ulusal üretim sistemiyle bütünleştirilmesi hedeflenmektedir.

Díaz-Canel’e göre Küba ekonomisinin önündeki engel yalnızca ABD ablukası değildir. Aynı zamanda aşırı merkeziyetçilik, bürokratik yavaşlık ve üretimi kısıtlayan idari yasaklar da ekonomik durgunluğu derinleştirmektedir. Bu nedenle reformların temel sloganı, “daha fazla kısıtlama değil, daha fazla üretim” anlayışıdır.

Başkanın şu tespiti reform programının özünü yansıtmaktadır:

“Servet yaratılmadan sosyal adalet sürdürülemez.”

Bu yaklaşım, üretim ile toplumsal adalet arasında yeni bir denge kurulmaya çalışıldığını göstermektedir.

Devlet işletmelerinin dönüşümü

Program, Küba ekonomisinin tamamını kapsayan kapsamlı bir yeniden yapılanma öngörmektedir. Devlet işletmeleri, kooperatifler, mikro, küçük ve orta ölçekli işletmeler ile yabancı sermayeli şirketlerin aynı ekonomik sistem içinde daha etkin çalışması hedeflenmektedir. (1 ve 2)

En dikkat çekici düzenleme, sosyalist devlet işletmelerinin anonim şirket statüsüne dönüştürülmesine olanak tanıyan düzenlemedir. Devlet çoğunluk hissesini korurken, yerli ve yabancı tüzel kişilerin belirli oranlarda ortak olmasının önü açılmaktadır. Böylece uzun yıllardır uygulanan, yabancı yatırımlarda devletin zorunlu ortak olması ilkesi önemli ölçüde değişmektedir.

Bu gelişme doğal olarak tartışmalara yol açmaktadır. Ancak tartışmanın özü devletin yüzde kaç hisseye sahip olduğu değildir. Asıl mesele, üretim araçları üzerinde demokratik toplumsal denetimin nasıl kurulacağıdır.

Bugünkü düzenlemeler işletmelerin hukuki biçimini değiştirmekte, fakat işçilerin yönetime katılımını, öz-yönetimi ve ekonomik demokrasiyi güvence altına almamaktadır. Bu nedenle reformların en önemli eksikliği, yeni mülkiyet ilişkileri ile demokratik yönetim mekanizmaları arasındaki boşluktur.

Yeni ekonomik aktörler ve sınıfsal dengeler

Reformlar yeni özel sermaye gruplarının gelişmesine olanak tanımaktadır. Küçük girişimciler, devletle sözleşmeli işletmeler ve yabancı sermayeyle bağlantılı şirketler zaman içinde ekonomik ağırlık kazanabilir.

Ancak bu kesimlerin gelecekte bağımsız bir kapitalist sınıfa dönüşüp dönüşmeyeceği yalnızca ekonomik büyüklüklerine bağlı değildir. Devletin düzenleyici kapasitesi, anti-tekelci yasalar ve emekçi halkın demokratik denetimi bu süreci belirleyecektir.

Ekonomik gücün siyasal güce dönüşme eğilimi tarihsel bir olgudur. Bunun önlenebilmesi, piyasanın sınırlandırılmasından çok demokratik kurumların güçlendirilmesine bağlıdır.

Piyasa ile planlama arasındaki yeni denge

Programın en önemli yönlerinden biri planlama anlayışındaki değişimdir. Devlet, kaynakların ayrıntılı idari dağıtımı yerine piyasa sinyallerinden daha fazla yararlanmayı hedeflemektedir.

Bu durum planlamanın terk edilmesi anlamına gelmemektedir. Tersine, planlama ile piyasa arasında yeni bir iş bölümü kurulmaya çalışılmaktadır. Piyasa, uygun kurumsal çerçeve ve demokratik denetim altında toplumsal amaçlara hizmet eden bir araç olabilir. Ancak stratejik sektörlerde devletin düzenleyici ve yönlendirici rolünü koruması zorunludur.

Dolayısıyla sorun planlama mı, piyasa mı sorunu değildir. Asıl sorun, bu iki mekanizmanın hangi toplumsal amaçlara hizmet edeceğidir. (1,6,7,8)

Bankacılık ve para sistemi

Program, bankacılık sisteminde de köklü değişiklikler öngörmektedir. Özel bankaların faaliyet göstermesine izin verilmesi ve ekonomide sınırlı dolarizasyonun kabul edilmesi, onlarca yıldır süren devlet tekelini önemli ölçüde değiştirmektedir.

Bu gelişmeler parasal egemenlik açısından riskler taşımaktadır. Bununla birlikte kayıt dışı döviz piyasasının zaten fiilen ekonomiye egemen olduğu dikkate alındığında, reformlar mevcut durumu hukuki çerçeveye oturtmayı amaçlamaktadır.

Gerçek ekonomik egemenlik yalnızca ulusal para birimini korumakla değil, üretim kapasitesini artırmakla mümkündür. Güçlü bir üretim temeli olmadan hiçbir para politikası kalıcı başarı sağlayamaz. (1,6,7,8)

Sosyal koruma ve toprak reformu

Programın en hassas yönlerinden biri, ürün sübvansiyonlarından bireysel gelir desteklerine geçiştir. Karne sistemi uzun süredir toplumun ihtiyaçlarını karşılayamamaktadır. Ancak yeni sistemin başarısı, oluşturulacak Sosyal Koruma Fonu’nun kapsamına ve etkinliğine bağlı olacaktır.

Benzer biçimde, tarım alanında kullanım hakkının uzun süreli hâle getirilmesi üretimi teşvik etmeyi amaçlamaktadır. Bununla birlikte toprak yoğunlaşmasını önleyecek açık anti-tekel düzenlemeleri ve güçlü toplumsal denetim mekanizmaları oluşturulmadığı takdirde yeni eşitsizliklerin ortaya çıkması mümkündür.

Belediyeler ve demokratik denetim

Program belediyelere daha geniş ekonomik yetkiler tanımaktadır. İlke olarak bu değişim karar alma süreçlerini halka yaklaştırabilir ve yerel girişimleri güçlendirebilir.

Ancak yerel yönetimlerin mali kaynaklarının ve kurumsal kapasitelerinin sınırlı olması önemli bir sorundur. Yetki devrinin başarılı olabilmesi, yalnızca idari düzenlemelere değil, güçlü bir vatandaş denetimine bağlıdır.

Bugünkü programda denetim büyük ölçüde devlet kurumları ve Komünist Parti mekanizmalarına bırakılmaktadır. Oysa reformların başarısı için sendikaların, kooperatiflerin, meslek örgütlerinin, bağımsız toplumsal kuruluşların ve yurttaşların bütçeleri, ihaleleri, yatırımları ve kamu kaynaklarını denetleyebilecek şeffaf mekanizmalara sahip olması gerekmektedir.

—

2026 reform programı, Küba ekonomisinin şimdiye kadar gördüğü en kapsamlı yeniden yapılanma girişimidir. Program, üretimi artırmayı, bürokrasiyi azaltmayı ve piyasa mekanizmalarını daha etkin kullanmayı amaçlamaktadır.

Ancak reformların başarısı yalnızca ekonomik büyüme rakamlarıyla ölçülemez. Asıl ölçüt; üretim kapasitesinin artmasıyla birlikte toplumsal eşitliğin korunması, bürokrasinin sınırlandırılması, yeni sermaye birikiminin demokratik denetime tabi tutulması ve halkın ekonomik karar süreçlerine gerçek katılımının sağlanması olacaktır.

Dolayısıyla 2026 reformlarının geleceği, piyasa ile planlama arasındaki teknik dengeden çok, ekonomi ile demokrasiyi hangi ölçüde birleştirebileceğine bağlıdır.

  1. GENEL DEĞERLENDİRME

Sosyalizmin korunması ve reformların zorunluluğu

2026 reform programı üzerine yürütülen tartışmaların merkezinde temel bir soru bulunmaktadır: Küba, sosyalizmi korumaya mı çalışmaktadır, yoksa kapitalizme doğru mu yönelmektedir?

Cumhurbaşkanı Miguel Díaz-Canel’in Komünist Parti Merkez Komitesi ve Ulusal Meclis’teki konuşmaları, hükümetin bu konuda açık bir siyasal tercih yaptığını göstermektedir. Reformların amacı, sosyalist sistemi tasfiye etmek değil; Devrim’in toplumsal kazanımlarını yeni tarihsel koşullarda sürdürülebilir hâle getirmektir.

Bu yaklaşım üç temel ilkeye dayanmaktadır. Birincisi, ulusal egemenlikten taviz verilmemesidir. Reformlar, Uluslararası Para Fonu’nun ya da Washington’un talepleri doğrultusunda değil, Küba’nın kendi ihtiyaçları temelinde hazırlanmıştır. İkincisi, devlet ekonominin stratejik sektörlerindeki belirleyici konumunu korumaktadır. Üçüncüsü ise Komünist Parti’nin siyasal liderliği devam etmektedir.

Dolayısıyla mevcut reformları doğrudan bir “kapitalist restorasyon” olarak nitelendirmek isabetli değildir. Aynı şekilde, reformların hiçbir risk taşımadığını ileri sürmek de gerçekçi olmaz.

Asıl tartışma

Asıl mesele piyasanın varlığı değildir. Piyasa, farklı biçimlerde hemen her ekonomik sistemde bulunabilir. Belirleyici olan, üretimin hangi toplumsal amaçlara hizmet ettiği ve yaratılan toplumsal artığın nasıl kullanıldığıdır.

Üretilen zenginlik dar bir sermaye grubunun özel birikimine mi dönüşecektir? Yoksa eğitim, sağlık, bilim, altyapı, sosyal güvenlik ve halkın yaşam düzeyinin yükseltilmesi için mi kullanılacaktır?

Sosyalist yönelim ile kapitalist restorasyon arasındaki temel ayrım burada ortaya çıkmaktadır.

Reformların taşıdığı riskler

Reform programı önemli fırsatlar kadar ciddi riskler de taşımaktadır.

Özel sermayenin büyümesi gelir eşitsizliklerini artırabilir. Bürokratik ayrıcalıklar yeni ekonomik elitlerle birleşebilir. Piyasa mekanizmaları yeterince düzenlenmezse ekonomik güç zamanla siyasal güce dönüşebilir. Devlet işletmelerindeki dönüşüm ve yabancı sermayenin artan rolü de dikkatle izlenmesi gereken alanlardır.

Bu kaygılar küçümsenmemelidir. Tarih, sosyalist ülkelerde ekonomik reformların uygun siyasal ve toplumsal denetim mekanizmaları oluşturulmadığında kapitalist restorasyona kadar ilerleyebildiğini göstermektedir.

Ancak bu risklerin varlığı, reform yapılmamasını haklı çıkarmaz.

Çünkü diğer seçenek de en az bunun kadar tehlikelidir. Üretim kapasitesinin sürekli gerilemesi, kronik kıtlıkların derinleşmesi, genç nüfusun ülkeyi terk etmesi, kamu hizmetlerinin zayıflaması ve ekonomik çöküşün hızlanması, Devrim’in toplumsal temelini aşındırmaktadır.

Dolayısıyla bugün karşı karşıya bulunulan tercih, reform yapmak ya da yapmamak değildir. Asıl tercih, reformları hangi siyasal ve toplumsal çerçevede gerçekleştireceğidir.

Demokratik sosyalist çıkış yolu

Bu nedenle çözüm, bürokratik merkeziyetçilik ile serbest piyasa kapitalizmi arasında bir tercihe indirgenemez.

Küba’nın geleceği üçüncü bir seçeneğin geliştirilmesine bağlıdır: planlama ile piyasa mekanizmalarını, devlet mülkiyeti ile farklı mülkiyet biçimlerini ve ekonomik verimlilik ile toplumsal eşitliği demokratik bir çerçevede birleştirebilen yeni bir sosyalist model.

Bu modelde işçilerin işletme yönetimine katılımı, kooperatiflerin geliştirilmesi, belediyelerin güçlendirilmesi, toplulukların karar süreçlerine katılması ve kamu kaynakları üzerinde etkin toplumsal denetim temel öneme sahiptir. (10)

Devlet mülkiyeti tek başına sosyalist mülkiyet anlamına gelmez. Üretim araçlarının gerçekten toplumsallaşması, ekonomik kararların demokratikleşmesiyle mümkündür.

Katılımcı demokrasi bu nedenle reformların tamamlayıcı değil, kurucu unsurudur.

Küba bugün tarihinin en kritik dönemeçlerinden birinden geçmektedir.

Kapsamlı ekonomik reformların uzun yıllar ertelenmiş olması, ülkenin karşı karşıya bulunduğu krizin derinleşmesinde önemli rol oynamıştır. 2011 Parti Kongresi’nden başlayarak kabul edilen belgeler ve 2019 Anayasası reform ihtiyacını açık biçimde ortaya koymuş, ancak uygulama bürokratik atalet, dogmatizm ve yerleşik çıkarlar nedeniyle sürekli gecikmiştir.

Artık aynı yöntemlerle farklı sonuçlar beklemek mümkün değildir. Üretmeyen, verimlilik yaratmayan ve yalnızca kıtlığı yöneten bir ekonomik model, sonunda yoksulluğu yeniden üretmekten başka bir sonuç vermeyecektir.

2026 reform programı bu nedenle Küba Devrimi için tarihsel bir fırsat olduğu kadar ciddi bir sınavdır. Başarıya ulaşması yalnızca ekonomik büyümeye değil; toplumsal eşitliğin korunmasına, bürokrasinin sınırlandırılmasına, yeni sermaye birikiminin demokratik denetime tabi tutulmasına ve halkın karar alma süreçlerine gerçek katılımının sağlanmasına bağlı olacaktır.

Bu reform süreci devlet kapitalizmi, sosyalist piyasa ekonomisi ya da Yeni Ekonomi Politikası gibi farklı kavramlarla tanımlanabilir. Ancak hangi kavram kullanılırsa kullanılsın belirleyici ölçüt değişmez: reformların yönü, emekçi halkın çıkarlarını güçlendiriyor ve toplumsal denetimi genişletiyorsa sosyalist yenilenmeye hizmet edecektir; tersine ekonomik gücün dar bir kesimde yoğunlaşmasına yol açıyorsa farklı bir tarihsel yola girecektir. (12)

Son tahlilde Küba’nın geleceğine yalnızca Küba halkı karar verebilir. Ne Washington, ne uluslararası finans çevreleri ne de abluka politikalarının mimarları bu hakkın sahibi değildir.

Küba’nın önündeki görev, sosyalizmi korumak ile onu yenilemek arasında bir tercih yapmak değil; sosyalizmi demokratikleştirerek yeniden üretmektir.

About Mehmet Tas

Check Also

Ekim Devrimi ve günümüzün iki sorunu

Sevgili arkadaşım, Bu sorunları Ekim Devrimi’nin 100. yılında çok tartıştık. O polemiklere yeniden dönmek istemiyorum. …

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

PHP Code Snippets Powered By : XYZScripts.com