Mevcut baş aşağı dünyada insan faaliyeti parçalı hâlde vazedilmiştir. Siyasal faaliyet, ekonomik faaliyet, hukuk, sanat, kültür faaliyetleri, hep ayrı ayrı kompartımanlar hâlindedir. Her kompartımandaki faaliyet parçası, zihinlere parça akıl olarak yansır. Siyasal faaliyetin zihinlere akarak yarattığı parça akla, siyasal akıl denir.
Siyasal akıl, bağrında doğduğu siyaset alanının parametreleri dahilinde devindiği için siyasal akıldır:
“Siyasal akıl sırf siyasetin sınırları dahilinde düşündüğü için siyasal akıldır. … Siyasal aklın klâsik dönemi Fransız devrimidir. … Fransız devrimi kahramanları, toplumsal kusurların kaynağı olarak devleti görmek şöyle dursun, siyasal talihsizliklerin kaynağı olarak toplumsal kusurları gördüler.” (K. Marks, “‘Prusya Kralı ve Toplumsal Reform’ Makalesine Dair Eleştirel Notlar”, 1844, Seçme Yazılar, haz. David McLellan, İng., s. 125.)
Tarihin şafağındaki ilkel komünal topluluklar kendi içlerinden yarıldıkça, ortak ve bütünleşik faaliyet yürütme yetenekleri giderek kayboldu. Toplumu parçalayan işbölümü ilerledikçe, komünal iradenin koşulları giderek çözüldü. Bunun sonucunda, yönetim ve koordinasyon erkleri toplumsal gövdeden koparak bağımsızlaştı ve devlet biçimini aldı.
Devlet sapkınlığını doğuran tarihsel yarılma, aynı zamanda siyaseti de toplumdan ayrışmış özgül bir faaliyet alanı olarak ortaya çıkardı. Hem devlet hem de siyaset, toplumun kendi kendini yönetme kudretinin söndürülmesi pahasına yükselir. Varlıklarının devam etmesi ise toplumun sürgit iktidarsız kalmasına bağlıdır.
Siyasal akıl, “sırf siyasetin sınırları dahilinde düşündüğü için”, yani toplumun iktidarsız kalmasını sabit veri kabul ettiği için devletin varlığını hâşâ sorgulamaz. Devleti, tarihin değişmez ve aşılmaz bir yasası olarak görür. Siyasal akıl, yönetim ve koordinasyon işlevlerinin doğrudan toplumsal gövdeye içkin hâle geldiği, toplumsal işlevlerin komünal ağlar aracılığıyla kendiliğinden ve yatay biçimde örgütlendiği devletsiz, siyasetsiz bir yaşamı tasavvur edemez.
Siyasal akıl, özünde, devlet fetişizmiyle kuşatılmış akıldır. Siyasal akla göre devlet, mistik güçleri olan tılsımlı bir aygıttır. Eğer bu tılsımlı aygıt, yani devlet iktidarı ele geçirilirse, devleti kullanarak toplumsal sorunları çözmek mümkündür. Bu nedenle siyasal aklın önerdiği bütün çarelerin merkezinde, devlet iktidarının ele geçirilmesi vardır.
Devleti kullanarak toplumsal sorunları çözme iddiası kendi kendisiyle çelişir. Çünkü hem devlet hem de diğer toplumsal sorunlar, aynı tarihsel inkârın ürünüdür. Toplumsal sorunların sahici çözümü, söz konusu tarihsel inkârın inkârını gerektirir. Bu ise zorunlu olarak devletin ortadan kalkmasını içerir.
Siyasal akla göre, devlete egemen olan yanlış siyasetler ya da devletin sınıfsal niteliği yüzünden toplumsal sorunlar çözülememektedir. O hâlde, toplumsal sorunların çözümünü devletin izleyeceği “doğru” siyasetlerde, idari tedbirlerde ve devlet örgütlenmesinde yapılacak düzenlemelerde aramak gerekir.
Siyasal aklın ileri sürebildiği en radikal çözüm önerisi, gerekirse devletin yıkılıp yeniden inşa edilmesidir. Siyasal akıl, en radikal hâliyle bile, toplumdan iktidar gaspıyla oluşan devlet sapkınlığına değil, devletin farklı sınıfsal çıkarlara hizmet etmesine itiraz eder.
Siyasal akıl, iktidarın neden toplumdan sökülüp devlet biçiminde yoğunlaştığını sorgulamaz. Siyasal akıl, nasıl olduysa olmuş, madem ki bir devlet iktidarı var, onu ele geçirme davasındadır.
“İktidar, iktidar” diye davul çalan partilerin söylemlerine bakılırsa, iktidarı halk için isterler. Oysa siyasal aklın klâsiği ve tek parti diktatörlüğünün kurucusu Lenin, gerçeği bütün çıplaklığıyla şöyle itiraf eder:
“Partimiz, öteki bütün partiler gibi, siyasal iktidarı kendisi için ele geçirmeye çalışmaktadır.” (V. İ. Lenin, “Uzlaşmalar Üstüne”, Eylül 1917, TE, İng., c. 25, s. 310.)
Siyasal iktidar, iktidarını toplumun iktidarsızlığına borçludur. Toplumu iktidarsız kılan tarihsel süreçler, aynı zamanda siyasal iktidarın küçük bir azınlığın elinde yoğunlaşmasına yol açar. Siyasal iktidar, yapısı gereği azınlıkta yoğunlaşan bir iktidar olduğundan, toplumun bütünüyle paylaşılması mümkün değildir. Bu nedenle partiler ve şahsında keramet vehmeden liderler, siyasal iktidarı bizzat kendileri için isterler.
Siyasal aklın sınırları dahilinde, salt siyasal mücadelelerle ulaşılabilecek en ileri toplum düzeni, güçler ayrılığı ve sivil özgürlükler çerçevesinde şekillenir. Siyasal akıl en cüretkâr hamlelerinde bile, kapitalist toplumsal ilişkileri aşmaz; onları hukukî ve siyasî cendereler içinde yeniden düzenlenmekle yetinir.
Siyasal akıl, kurtuluşu, sınıfların ve devletin ortadan kalkmasıyla insanın özgürleşmesinde değil, insanın yalıtık birey, hukuk ve yurttaşlık kategorilerine indirgenmesinde görür:
“Siyasal kurtuluş, insanın, bir yandan sivil (burjuva – YZ) toplum üyeliğine, egoist ve bağımsız bireye (yalıtık bireye – YZ), öte yandan yurttaşa, hukuki kişiye indirgenmesidir.” (K. Marks, “Yahudi Sorunu Üstüne”, 1843, METE, İng., c. 3, s. 168.)
Toplumsal kurtuluş mücadelesi ise siyasal iktidarı dağıtmayı ve onu doğuran koşulları ortadan kaldırmayı hedefler. Bu süreç, ademi merkeziyetçi pratiklerin, anti-iktidar inisiyatiflerin ve otonom örgütlenme biçimlerinin gelişmesiyle ilerler. Siyasal iktidarı üreten toplumsal koşulların nihai tasfiyesi ise ancak özgürlükçü ve dayanışmacı yeni bir hayat tarzının kurulmasıyla mümkündür.
Siyasal aklı aşamamış hareketler, devleti yığınsal olarak pratikte eleştirmek suretiyle bütün iktidarı toplumsal gövdeye geri kazanmak yerine, devlet iktidarını ele geçirmeye odaklandıkları için mevcut sapkınlık hâlini sürdürmeye mahkûm hareketlerdir.
Siyasal hareketler, toplumsal sorunların ortadan kaldırılması yolunda devletsiz çözümlere yöneldiği ölçüde, yani siyaset kompartımanına hapsolmayı reddettiği ölçüde kendini aşar ve toplumsal kurtuluş mücadelesinin özgürleşme ufkuna açılır.
Devleti Marks’a teğellemek
Aydınlanma düşüncesine göre devrim, devlet iktidarının mevcut biçiminin ortadan kaldırılıp başka bir biçim altında yeniden kurulması demektir. 1789 Fransız devriminden mülhem bu anlayış tarihsel olarak burjuvaziye aittir. Devrim kavramının bu sığ içerikle kullanımı siyasal devrime işaret eder. Siyasal aklın aklı ancak bu kullanıma erer.
Toplumsal kurtuluş mücadelesine göre ise devrim, insana aykırı faaliyet tarzından komünal faaliyet tarzına geçiş seferberliği demektir. Bu dünya-tarihsel seferberliğin bir veçhesi, devletin inkârıdır, yani devlet tarafından gasp edilmiş toplumsal güçlerin toplum tarafından geri alınmasıdır. Devrim kavramının bu dolgun içerikle kullanımı, sosyalist toplumsal devrime işaret eder. Siyasal aklın aklı bu kullanıma ermez.
Devlet fetişizminin esir aldığı siyasal akıl, toplumun iktidarsız bırakılması pahasına oluşan devleti, toplumu çekip çeviren tılsımlı bir aygıt gibi algılar. Bu anlayışa göre, devlet iktidarını ele geçiren kadro, aygıtı yeniden düzenleyerek toplumu kendi tasarımına göre dönüştürebilir.
Toplumsal kurtuluş mücadelesi açısından devlet, toplumu iktidarsızlaştıran koşulları hem bağrında kristalize eden hem de yeniden üreten tarihsel-toplumsal bir sapkınlıktır. Bu nedenle, devlet iktidarını ele geçirerek devlet aygıtını özgürleşmenin aracı hâline getirmek mümkün değildir:
“İşçi sınıfı, mevcut devlet makinesini basitçe ele geçirip onu kendi amaçları için kullanamaz. İşçileri köleleştirmenin siyasal aracı, işçilerin kurtuluşunun siyasal aracı olarak hizmet edemez.” (K. Marks, “Fransa’da İç Savaş”, İkinci Taslak, 1871, METE, İng., c. 22, s. 533.)
Marks’ın yukarıdaki tezini Lenin’in havsalası almadı. Çünkü devlet fetişizmiyle kuşatılmış siyasal akıl, devlet iktidarının aşılması tasavvuruna akıl erdiremezdi. Lenin, Marks’ın bu aşkın tezini kendi devletçi meşrebine uygun hâle getirmek için aşağıdaki kurguyu icat etti:
“Marks, Paris Komünü deneyimine dayanarak, proletaryanın mevcut devlet makinesini basitçe ele geçirip kendi amaçları için kullanamayacağını, bu makineyi parçalayarak yerine yenisini koyması gerektiğini öğretir.” (V. İ. Lenin, “Bolşevikler Devlet İktidarını Elde Tutabilirler mi?”, 1 Ekim 1917, TE, İng., c. 26, s. 102.)
Proletaryanın mevcut devlet makinesini parçalayarak “yerine yenisini koyması gerektiği” kurgusu, Lenin’in Marks’a teğellediği bir siyasal akıl uydurusudur.
Marks’ın önerdiği “proletaryanın devrimci diktatörlüğü” ya da “proletaryanın sınıf diktatörlüğü” kavramları, Lenin’in atfettiği gibi “yeni devlet” anlamına gelmez. Bu terimler, par excellence bir devlet formuna işaret etmez. Bu kavramlar, dünya-tarihsel sosyalist devrim süreci boyunca her türlü devletçi hortlamaya karşı yürütülecek yığınsal ve ardışık mücadelenin ifadesidir.
Marks’ta, devletin “sosyalist devlet” kisvesi altında yeniden tahkim edilmesi değil, tersine, devletin ardışık mücadelelerle adım adım inkâr edilmesi vardır, yani toplumsal devrim aklı vardır. Siyasal aklın aklı bunu almaz.
Check Also
Dünya Solunun Güçlerini Birleştirmek: Aşırı Sağın Yükselişi ve Emperyalist Saldırılara Karşı Direniş – Çeviri
Dünya genelinde sol güçleri birleştirerek aşırı sağın yükselişine ve emperyalist savaşlara karşı mücadele etmek, 26–29 …
