Benim Lenin’im
Ablam Neş’e 1966’da Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne girip eve, annemin seçmediği kitaplar getirmeye başladığında ben ortaokul öğrencisi idim: kitaplarda “Taranta Babu’ya Mektuplar”, “Jakond ile Siyau”, “Benerci Kendini Neden Öldürdü” gibi tuhaf isimleri olan şiirler vardı. Sonra ablamın sınıf arkadaşları bize gidip gelmeye başladı, ben neden söz ettiklerini tam anlamasam da yanlarından ayrılamaz, hayranlıkla dinlerdim.
Ablamla aynı küçük odayı paylaşırdık. Odamızda sadece iki yatak ve hani şu duvara dayanan, kitaplık işlevi de gören iki portatif çalışma masası vardı. Ablam Mülkiye’nin ikinci sınıfında kendi duvarına beresinde kızıl bir yıldız olan, sakallı, çok yakışıklı bir adamın posterini astı. Bir süre sonra onun yanına kabarık kızıl saçları dalga dalga, mavi gözlü bir adamın posteri daha asıldı. Benim duvarımda ise sinema dergilerinden birinin hediye ettiği Alain Delon’un kocaman, çok yakışıklı bir resmi vardı.
Bir süre sonra ablam işçi mitinglerine, Ankara’yı sarsan öğrenci mitinglerine gitmeye ve beni de götürmeye başladı. 1960’lı yılların sonlarındaki yürüyüşlerin çoğuna, Hüseyin Kuseyri ve Battal Mehetoğlu’nun cenazelerine katıldım. Üniversite öğrencileri arasında at kuyruklu bir liseli olarak Mülkiye’den başlayan, neredeyse bütün Ankara’nın gezildiği, Dil Tarih öğrencilerinin alındığı, Kızılay ve Tandoğan üzerinden Anıtkabir’e yürünen o mitinglerde ben de vardım. Yürüyüşler sırasında elinde megafon olan “çökün” der ve slogan atmaya başlardı:
Ho Ho Ho Şi Minh
Bir, iki, üç, dört
Daha fazla Vietnam
Ernesto’ya bin selam!
Ayağa kalkar ve alkışlardık. “Bağımsız Türkiye” sloganları tüm Ankara’yı inletirdi. Che’nin posteri, Nazım Hikmet’in şiirleri, Felsefenin Temel İlkeleri adlı kitap derken ben de devrimci oldum. Evet, benim başımı ablam yedi, ama ne yalan söyleyeyim beni Lenin’le ablam tanıştırmadı.
1970-71 öğrenim yılında ben de liseyi bitirip İstanbul Üniversitesi’ne kaydoldum. Okulda hemen her gün olay çıkıyordu. Solcu öğrencilerle sağcı öğrenciler sürekli çatışma halindeydi. Memlekette kıyamet kopuyor, işçiler greve çıkıyor, öğrenciler dersleri boykot ediyor, fabrikalar ve üniversiteler işgal ediliyordu. Türkiye’de tüm emekçiler, öğretmenler, otobüs şoförleri, kapıcılar, herkes, her an sokaktaydı.
1971 yılı başında İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’nin büyük amfisinde yapılan bir forumda yumruğumu kaldırıp devrim andı içtim. Bir süre sonra devrimci öğrencilerden oluşan bir gruba girmiştim bile. Artık bir sol sempatizan değil, devrimci bir örgütün üyesi idim.
Biz büyük şehirlerin etrafını saran gecekonduların, oradaki açığın, yokluğun, büyük yoksulluğun, işsizliğin, eğitimsizliğin … “trende üçüncü mevki, şosede yayan” yürüyenlerin, yani bu toplumun büyük çoğunluğunun yaşadığı zulmün farkındaydık.
Biz gencecik çocuklardık ve daha iyi bir dünya istiyorduk.
Askerler 12 Mart 1971’de darbe yaptı.
Bankalar soyuluyor, Eldrom kaçırılıyor, “Aranıyor” listeleri yayınlanıyordu. Ben fakülteye gizli bildiriler sokuyor; “Tutuklularla Dayanışma Kampanyası”na para topluyor; geceleri karanlıkta, arkama önüme bakarak duvarlara, üzerinde “Deniz Gezmiş-Hüseyin İnan-Yusuf Aslan’a ÖZGÜRLÜK” yazan pullar yapıştırıyor; Marx ve Lenin’in kitaplarına aşk romanlarının kapaklarını yapıştırıp hapisteki tutuklu yoldaşlara götürüyordum.
Mahir Çayan ve arkadaşları katledildi, Deniz Gezmiş ve arkadaşları idam edildi…Elimizden hiçbir şeyin gelmediği, her gün daha fazla bilendiğimiz günler. Arkadaşlarla yan yana geldiğimizde devrim yolunun zor ve zahmetli olduğunu, bu yola çıkanların ölüm veişkenceyi baştan kabul etmesi gerektiğini konuşurduk. Ölenler dövüşerek ölmüştü, güneşe gömülmüştü, onların matemini tutmaya vaktimiz yoktu…
Marx ve Lenin’le işte o günlerde tanıştım. İyi bir devrimci olmak için okumak, öğrenmek gerekiyordu, ama Marx’ı Marx’tan, Lenin’i Lenin’den öğrenecektik. Paris Komünü’nü, Ekim Devrimi’ni, işçi sınıfının mücadelesini öğrenecektik. Biz Marksist-Leninisttik. Ne Sovyetler Birliği’ne düşmandık, ne de Çin’e hayrandık.
1972
Okumam gereken kitapların listesi uzundu. “Teorik” eğitimim Karl Marx’ın KomünistManifesto’su ile başladı. Sonra İlkel, Köleci, Feodal Toplum ve Kapitalist Toplum adlı kitapları okudum. Marx’ın Ücret, Fiyat, Kâr, Ücretli Emek ve Sermaye. Engels’in Ütopik Sosyalizm ve Bilimsel Sosyalizm, Ailenin, Devletin, Özel Mülkiyetin Kökeni, vb, vb… liste uzuyordu.
Türkiye’de 1960’lı yıllara kadar Marks-Engels ve Lenin’in yapıtları ancak illegal olarak basılan kopyaların elden ele iletilmesi veya yabancı dilden okunabilmişti. Marksist-Leninist klasikler ancak 1961 Anayasası’ndan sonra oluşan görece demokratik ortam sayesinde yasal olarak basılmaya başladı, gençlik ve aydın kesimler tarafından kitlesel bir şekilde okundu. Lenin’in kitaplarının büyük çoğunluğu Rusça aslından değil, İngilizce, Fransızca çevirilerinden Türkçe’ye kazandırıldı. Kitapların kendine ait bir terminolojisi vardı: komünizm, proletarya, burjuvazi, kapitalizm, feodalizm, aristokrasi, oportünizm, oportünist,reformizm, reformist, revizyonizm, revizyonist, asgari program, azami program…
12 Mart’ın o karanlık günlerinde ancak bire bir ilişkiler sürdürebiliyorduk. Evler basılıp kitaplar toplandığı ve Marx ve Lenin’in kitapları kitapçılarda da bulunmadığı için kitaba ulaşmak neredeyse imkansızdı. Benimle ilişkiyi sürdüren yoldaş her hafta bana bir kitap getiriyor, bir hafta sonra ilkini geri alıp yenisini bırakıyordu. Kitabı bir haftada bitirmemgerekiyordu çünkü çok az Marksist-Leninist kitap polisten ve hamamın sobasından kurtarılmıştı ve bu kitapları okumak isteyen çok kişi vardı.
Bir gün yoldaş bana Lenin’in Ne Yapmalı adlı kitabını getirdi ve ciddi bir tavırla “Bu kitap Lenin’in en önemli eserlerinden biridir. Bunu çok dikkatli oku sonra da tartışalım” dedi.
Lenin’le maceram böyle başladı.
19 yaşında bir küçük kadın… Lenin’in 1902’de yazdığı kitabı okumaya çalışıyor… ne dünya tarihi biliyor ne de Rusya tarihi…
Ben masa başında, önümde bir not defteri… Lenin benim ilk defa duyduğum onlarca, yüzlerce tarihi ve siyasi olgu, olay ve aktörden söz ediyordu. Anladığım kadarıyla Rusya’da bir Çar vardı, işçiler-köylüler çok yoksuldu, onların çıkarlarını savunan bir işçi partisi kurulmuştu, Lenin bu partinin lideri idi.
Elimde kalem, dikkatle okuyordum: Rusya’da ne çok örgüt, aynı örgüt içinde ne çok hizip vardı… Lenin benim hiç tanımadığım, bilmediğim, adını bile telaffuz edemediğim Menşevikler, Bolşevikler, Anarşistler, Oktobristler, Kadet, Bund, SR’ler, vb’den söz ediyordu… Ayrıca Martov, Martinov, Plehanov, Kautsky, Trotski, Akselrod gibi pek çok devrimci lider vardı. Hepsi aynı partinin üyesi idi ama Lenin hepsini eleştiriyordu. Bunların bazısı önce devrimci, sonra oportünist olmuştu. Bitmedi, Lenin bir sürü gazeteden söz ediyordu: İskra, Raboçaya Mıysıl, Raboçaya Diyelo… Bu gazetelerin de bazısı devrimci bazısı oportünist ve revizyonistti. Oportünist ve revizyonist olmak çok kötü bir şeydi.
Lenin’in 1901-1902 yıllarında henüz emekleme çağındaki Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin ideolojik, politik, örgütsel temellerini attığı, partideki farklı sol kanatlarla veRusya’daki diğer sol örgütlerle polemik yaptığı bu kitap, demirden leblebi idi benim için. Lenin kitapta reformistlerle savaşır, “eleştiri özgürlüğü” adı altında oportünizm yapanları yere serer, işçi sınıfının politik bilincinin iktidarı alma noktasına nasıl yükseleceğini anlatır, kendiliğinden sınıf ve kendisi için sınıf meselesine değinir, kızar, fırtına gibi eserdi. Sabırla döne döne okur, anlamaya çalışırdım. Defterime not alır, altını kırmızı kalemle çizerdim: “Devrimci teori olmaksızın devrimci bir hareket olamaz”.
Lenin’in Ne Yapmalı’da altını çizdiği hususlardan biri şuydu: işçi sınıfına politik bilinç ancak dışarıdan götürülebilirdi. İşçi sınıfına “kendisi için sınıf olma bilincini” işçi sınıfının partisi, dışarıdan taşıyacaktı: “İşçi sınıfı, günlük ekonomik mücadeleleri [grevler vb] içinde siyasi bilince [sosyalist devrim bilincine] ulaşamaz; [devrimci] siyasî bilinç dışarıdan verilir.”
İşte bu cümle benim pusulam oldu. Madem tüm emekçilerin kurtuluşu işçi sınıfının mücadelesi ile olacaktı ve sınıfa bilinç dışardan götürülecekti ben bunu yapan devrimcilerden biri olmalıydım. İşte bu kadar! Tamam ama yoldaş gelecek, soracak “Kitabı nasıl buldun?” Okudum mu kitabı, okudum. Ne anlatıyor: devrim yapmak şart, devrim için yaşamak en yüce yaşam tarzı.
Bütün ideolojik ve kuramsal tartışmaların özeti buydu benim için.
12 Mart’ın o karanlık günlerinde en önemli devrimci eylem okumaktı, çünkü Proletarya İhtilali’nin nasıl yapıldığına ilişkin teori ve pratik ancak Lenin’in yazdıkları okunarak kavranabilirdi. Lenin’in yazdıklarını okurken tuhaf bir heyecan bütün benliğimi sarsa da, onun yazdığı siyasal ve tarihsel koşulları bilmeksizin teorik mücadele için yazılan o polemik dolu kitaplarla dünyada ve Rusya’da neler olduğunu anlamak hiç kolay değildi.
Ne Yapmalı, Bir Adım İleri İki Adım Geri, Nisan Tezleri, Devlet ve İhtilal, Rusya’da Kapitalizmin gelişmesi, Emperyalizm, Proletarya ihtilali ve Dönek Kautsky… oku babam oku… Günler, aylar geçtikçe öğreniyordum: 1905’de Rusya’da bir devrim olmuş ama bastırılmıştı. Sonra Şubat ve Ekim 1917’de de işçi ve köylüler ayaklanmış, devrim olmuş, Rus Çarlığı yıkılmış ve herkes kurtulmuştu. Biz Rusya tecrübesini bilirsek, devrime giden yolda ne yapılması gerektiğini de bilirdik. Ama çözülmesi gereken ne çok teorik ve pratik sorun vardı: Milli mesele, toprak meselesi, kadın meselesi… seçimlere girilmeli mi, sarı sendikalarda çalışılmalı mı, işçi sınıfı örgütü legal mi yoksa illegal mi olmalı? Ay bazen işçi sınıfı partisi legalde çalışıp seçimlere giriyordu, bazen seçimleri boykot ediyordu… İşçi sınıfı partisi ne zaman seçimlere katılmalı ne zaman boykot etmeli elbet bir gün anlayacaktım.
Beni benden alan, adını bile telaffuz edemediğim kitap, Lenin’in Materyalizm ve Ampriokritisizm adlı kitabı oldu. Ben psikoloji bölümü öğrencisi idim, üstelik felsefe ve sosyoloji dersleri de aldığım için felsefi konulara daha yatkın olmam gerekirdi. Ama hiçbir şey anlamıyordum işte. Halbuki kitap Rusya’da 1905’de başlayan ayaklanma, iç savaşa dönüşüp kaybedilince, yenilginin altında kalan bazı “Marksist”lerin felsefi olarak inkarcılığa başlaması üzerine Lenin’in kaleme aldığı muhteşem bir felsefi polemik kitabı idi. Anlamıyordum çünkü ne tarihi olguları biliyordum ne de polemik konusu olan fikirleri …Öyle oluyordu ki özenle altını çizdiğim bir paragrafın sonrasında Lenin’in “İşte oportünist inkarcılar böyle saçmalıyor” dediği oluyordu. Haydiii, başa dön, niye yanlışmış o cümleler, çöz bakalım. Halbuki ne kadar devrimci duruyordu…
Lenin Türkiye’de devrimcilere ne öğretti?
12 Mart 1971 askeri darbesi sonrasında en karanlık günleri yaşıyorduk. TİP yöneticileri, DİSK, demokratik kitle örgütü yöneticileri, aydınlar işkence altında ve hapishanelerde, Sinan Cemgil, Mahir Çayan ve yoldaşları katledilmiş, Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan, Yusuf Küpeli idam edilmişti. Tutuklamalar, işkenceler, katliamlar devam ediyordu. Yenik düşmüşüz, örgütsüz kalmışız. Bu dönem bizim açımızdan şu hususunetleştirdi: İşçi sınıfı partisi, mesela Türkiye İşçi Partisi/TİP gibi, eğer burjuvazinin izin verdiği alanlarda, yani burjuva yasalarına göre çalışırsa … bir gün burjuvazi izin vermekten vazgeçer, partiyi kapatır, yöneticilerini içeri atarsa işçi sınıfı partisiz kalıyordu. Demek ki Türkiye’de de tıpkı Rusya’da olduğu gibi işçi sınıfının partisi burjuva devletin iznine tabi olmamalı, Parti illegal/gizli/yeraltında olmalıydı.
12 Mart darbesinin karanlığı bize şunu da öğretti: THKP-C, THKO gibi silahlı gençlik örgütlerinin şehir gerillası, öncü savaş, silahlı propaganda, kırlardan şehirlere veya “Politikleşmiş askeri savaş stratejisi” gibi taktik ve stratejileri sonuca götürmüyordu. Asılolan işçi-emekçi sınıfının örgütlenmesi, kendi davasına kitlesel olarak sahip çıkması ve iktidarı bizzat almasıydı. Dolayısıyla sınıf içinde örgütlenmek için sınıf içinde çalışmak, sınıfa politik bilinç götürmek gerekiyordu.
Mensup olduğum örgütün adı “İstanbul İşçi Sınıfının Kurtuluşu için Mücadele Birliği”idi. Yani Lenin’in 1895’de Petersburg’da kurduğu Marksist örgütün adının aynısı… Dolayısı ile belki de Türkiye’nin Lenin’i en iyi takip eden örgütüne mensuptum. Örgütümüz Lenin’in 1900-1902 yılları arasında kaleme aldığı “Hareketimizin Acil Meselesi” “Nereden Başlamalı?” ve “Bir Yoldaşa Mektup” adlı makalelerini tüzük, program gibi kendisine yol gösterici olarak kabul etmişti.
Lenin bu makalelerde Rusya’da işçi sınıfının nasıl örgütleneceği, partinin ve parti üyelerinin nasıl çalışması gerektiğini anlatır. Biz de 1970li yılların ilk yarısında işçi sınıfı mücadelesi açısından yakalanması gereken halkanın “örgütlenmek” olduğu kanısındaydık.Ama aydınlar, öğrenciler arasında değil, işçi sınıfı ve emekçiler arasında. Lenin’in dediği gibi: “sürekliliği sağlayan istikrarlı bir örgüt olmadan hiçbir devrimci hareket varlığını sürdüremez”di ve “böyle bir örgüt esas olarak devrimci eylemi meslek edinmiş kimselerden oluşmalı”ydı.
Lenin işçi sınıfı partisinin üyelerinin sadece aidat veren ama çalışmalara katılmayan aydınlardan olmasına şiddetle karşı çıkıyordu:
Proletarya örgüt ve disiplinden korkmaz… Proletarya, bir örgüte katılmak istemeyen değerli profesör ve öğrencileri, sırf bir örgütün denetimi altında çalışıyorlardiye parti üyesi olarak tanımak için kılını bile kıpırdatmayacaktır… Partimizde, örgüt ve disiplin ruhuyla eğitilmemiş olanlar, proletarya değil, belli birtakım aydınlardır.
Ben de, ben de “disiplinsiz, tembel, sadece konuşan “aydın”lardan değil, “profesyonel devrimci” olmak, “Çelik çekirdekte” yer almak istiyordum. Lenin yazıyordu:
Mümkün olduğu kadar çok sayıda işçinin tam bir sınıf bilincine varmasına, profesyonel devrimci ve komite üyesi haline gelmesine özellikle önem vermeliyiz.
Hareketi, mümkün olan en az sayıda, deneyli ve sınanmış kadrolardan oluşan profesyonel devrimci gruplar yönetmelidir.
İşçi sınıfı içinde çalışma, öncüyü kazanma politikası esas olarak, “küçük burjuva ihtilalciliği” olarak eleştirilen “klasik Cephe çizgisinin” reddi sonrasında gelinen bir yönelimdi. Benim örgütüm işçi sınıfı içinde çalışmayı, fabrika ve gecekondularda var olmayı seçmişti. Dolayısıyla önemli işçi semtlerinde ve fabrikalarda işçilerle birlikte çalışmak ve yaşamak örgütün mottosu haline gelmişti.
Ben de onlardan biri olmak, profesyonel devrimci olmak istiyordum. Ömrümü sınıfsız, sömürüsüz, her türlü baskının sona erdiği “herkesin yeteneğine göre verdiği”, “herkesin ihtiyacına göre aldığı” sosyalist bir düzen kurmak için yaşamak istiyordum. Böylece işçi sınıfı ve emekçilerle birlikte ben de kurtulacaktım. Meşakkatli, zor, çok zor bir hayattı bu, ama devrim yapacak ve sosyalizmi kuracaktık… ne büyük onur…
İşte bu bakış açısı doğrultusunda pek çok kadro gibi ben de İstanbul’da bir gecekonduda oturup, fabrikada işçi olarak çalışmaya başladım. Petersburg’un Vibor’u varsa İstanbul’un Taşlıtarla’sı, Haliç boyu, Alibeyköy’ü vardı… Bolşeviklerin Putilov’u varsa bizim de Gıslaved’imiz, Türk Demir Döküm’ümüz vardı…
1975 Kadın ve Lenin
5 Haziran 1975’de İlerici Kadınlar Derneği/İKD adıyla bir kadın örgütü kuruluncaya kadar “kadın meselesinin” farkında değildim. İKD’ye üye olunca bir kere daha Marx ve Lenin’inin kadın konusunda ne dediğine bakmak gereğini hissettim. Bu konudaki en temel kitaplar Bebel’in Kadın ve Sosyalizm, Engels’in Ailenin, Devletin, Özel Mülkiyetin Kökeni ve Lenin’in yazdıkları idi.
Lenin, kadınların durumunu “kölelik” olarak niteliyordu: “…. baskı altındaki cins …ekonomik bakımdan ezilmiştir, çünkü … kapitalist rejimde kadın, yatak odası, çocuk odası ve mutfakta kapalı bir ‘evcil köle’ olarak kalmaktadır”. “… kadın ev işleri altında ezilmiştir ve onu ancak sosyalizm kurtarabilir”.
Lenin, “aptallaştırıcı, köreltici ev işlerinden kadınların kurtarılmasından” söz ederken 1970’li yıllarda ben ve benim gibi Marksist kadınlar, özel olarak biz İKD’liler kadının ezildiğini ve sömürüldüğünü kabul etsek de kadının kurtuluşunu sosyalist devrim sonrasına ertelemiştik. Evet biz kendimizi özgür kadınlar olarak nitelendiriyor, toplumun, ailenin veya kocanın baskısını kırdığımızı düşünüyorduk ama… çocuğun bakımını, ev işlerini ve yemek yapmayı, genellikle yoldaşımız ve üst organımız olan kocamızın çamaşırlarını en temiz biçimde yıkamayı ihmal etmiyorduk. Ama Lenin bu işlerin bizim “görevimiz” olmadığını söylüyorsa “yoldaş” kocalar da evi temizleyip çocuğa bakmalıydı. Sosyalizmden önce de yapacak çok şey vardı demek ki…
Lenin 1917 Ekim Devrimi’nden sonra kadınları doğumevleri, kreşler, çocuk bahçeleri, okullar, kantinler, ortak aşevleri, ortak çamaşırhaneler, sanatoryumlar ve tatil merkezleri kurmak için inisiyatifi ele almaya çağırır ve der ki: “Kadınlar, kamu yönetimine ve üretime katılmaksızın sosyalizmin kurulamaz”. Lenin 1918’de Tüm-Rusya Kadınlar Kongresi’nde kadınların özgürleşebilmesinin ön koşullarından söz eder:
Kadın, bütün özgürleştirici yasaların yapılmasına karşın, eskisi gibi ev-kölesi olarak kalıyor; çünkü onu mutfağa ve çocuk odasına zincirleyen ve onun yaratma gücünü düpedüz barbarca, üretken olmayan, bayağı, sinir törpüleyici, köreltici, yıpratıcıbir çalışmayla boşa harcatan ev ekonomisinin ayrıntılarıyla eziliyor, bunalıyor, köreliyor, aşağılanıyor. Kadının gerçek özgürleşmesi, gerçek komünizm, küçük ev ekonomisinin ayrıntılarına karşı, ya da daha doğrusu, sosyalist büyük ekonomi için onun kökten değiştirilmesi uğruna (devlet çarkının başındaki proletaryanın yönetiminde) yığın savaşımı nerede ve ne zaman başlarsa, ancak orada ve o zaman başlayacaktır. Teorik olarak her komünist için tartışılmaz olan bu soruna yeterli dikkati gösteriyor muyuz? Elbette hayır… . (abç).
Lenin kadınların kapitalist sistemde işte ve evde ezildiklerini, “kadınların tam kurtuluşu gerçekleşmedikçe” işçilerin de kurtulamayacağını söyler: “Proletarya, kadınların tam kurtuluşu için savaşmadan, kendisini kesinlikle kurtaramaz”. Lenin, kurulacak yeni işçi devletinde kadınların kurtuluşunu gerçekleştirmenin pratik zorluklarının da farkındadır. Önce 1919 yılında düzenlenen Partisiz Kadınların Dördüncü Moskova Şehir Konferansı’nda, daha sonra 8 Mart 1921 günü yaptığı konuşmada kadınların kurtuluşu sorununda ikili bir görevle karşı karşıya kalındığını söyler. Birinci görev “nispeten kolay ve basit”tir. Çünkü bu görev, “kadını erkeğe göre aşağı konumda tutan eski yasalarla ilgilidir” ve bu yasalar Sovyet Devleti tarafından değiştirilmiştir. Fakat ikinci görev çok daha zordur:
… toprağın, işletmelerin ve fabrikaların özel mülkiyetinin kaldırılması … bile kadının gerçek ve tam özgürleşmesine, küçük ferdi işlerden toplumsallaştırılmış büyük ekonomiye geçişle “ev içi köleliğinden” kurtulmasına yol açıyor. Sosyalist ülküyü benimseyerek, sosyalizmin tam gerçekleşmesi için mücadele etmek istiyoruz. Ve burada kadınlara çok geniş bir çalışma alanı açılır. Şu sırada, meydanı, sosyalizmin kurulması için temizlemeye ciddiyetle hazırlıyoruz. Ama sosyalizmin yerine oturtulması, ancak kadının tam eşitliğini gerçekleştirildikten sonra, yani işe, bayağı, aptallaştırıcı, üretici olmayan çalışmasından kurtulmuş kadınla ortaklaşa girişirsek mümkün olacaktır. Bu iş için bize çok yıllar gerekecektir.
Okumaya devam ettikçe şaşkınlığım da arttı. Mazbut bir kadın öğretmen tarafından yetiştirilmiş ve toplumun kadınlar hakkındaki bütün geleneksel anlayışını içselleştirmiş, yirmili yaşlarının başında genç bir kadın olan ben, Bebel ve Engels’in bizim için adeta tabu olan cinsellikten bu kadar rahat söz etmesi karşısında şaştım kaldım… Adeta tedirgin oldum. Engels “bireysel ve cinsel aşkı” kutsarken “Cinsel aşk, sevilen kimsenin de sevmesini gerektirir; bu bakımdan, cinsel aşkta kadın erkeğe eşittir” diyordu. Bizim yoldaşlar bu konuda onlarla hem fikir miydi acaba?
Lenin meseleyi pratiğe inip tartışıyordu. Rusya’da devrimciler arasında tartışılmaya başlanan “Su bardağı teorisi”ne göre: “Cinsellik susayan birinin bir bardak su içmesi kadar doğal”dı. Hatta önemsizdi. Susarsın ve su içersin. Lenin İnessa Armand’ın yazmak istediği bir broşür hakkındaki eleştirilerinde, komünist toplumda cinselliğin bir bardak su içmek kadar basit ve önemsiz bir şey olarak ele alınmasının doğru olmadığı kanısındaydı. “Susadığın zaman kirli bir bardaktan veya yere yatıp çamurlu sulardan içer misin” diye soruyordu… hım… “Aşksız, sevgisiz cinsellik” yetmez demek istiyordu, aşk da gerek… Aslında aşk gerek… Sadece bedensel, anlık, geçici, haz almaya ve şehveti söndürmeye yönelik birliktelik yeter mi? Bireysel ve cinsel aşk demiyor mu Engels?
Çalışkan Lenin, gözünü devrimi gerçekleştirmeye dikmiş Lenin genç Bolşeviklerin bütün dikkatini devrimci faaliyete vermesi gerekirken bu konuların tartışılması ile vakit geçirilmesini de eleştiriyor, “şimdi gençlerin bütün enerjilerini devrimci mücadeleye akıtması gerek” diyordu.
Hayatımın ilk aydınlanması yokluğun, yoksulluğun, eğitimsizliğin, sömürü, baskı ve haksızlığın ancak işçi ve emekçi sınıfların kendini yönetmesi ile son bulacağını öğrenmekti.Şimdi de ikinci aydınlanmayı yaşıyordum: Biz kadınlar ikinci sınıf insan muamelesi görüyor, sömürülüyorduk… kurtulacaktık… sosyalizmde.
Hepsini okudum, bir daha okudum… Ama Lenin’in yazdıkları 1970li yılların devrimciörgütlerinde ne kadınların, toplumun anlayışına paralel olarak yok sayılmasının önüne geçilmesini sağladı, ne kadınların parti kademelerinde yükselmesine yardımcı oldu, ne de “devrimci dünürlük” yapılmasını engelledi.
1977 Kürt Meselesi ve Lenin
İKD genel merkezine Anadolu’nun çeşitli illerinde, kasabalarında yaşayan kadınlardan “Biz de İKD’nin şubesini açmak istiyoruz” mealinde mektuplar gelmeye başlayınca İlerici Kadınlar Derneği merkezinde ilk olarak ‘Örgütlenme Komisyonu’ kuruldu. Şube açma talepleri bu komisyonda değerlendirilmeye başlandı. 1976 yılında ikinci adım olarak “Bölge Sekreteryası” adı altında bir organ kuruldu ve İstanbul’daki tecrübeli İKD üyeleri Anadolu’nun çeşitli bölgelerine örgütlenme çalışması yapmak üzere gönderilmeye başlandı. Ben de Diyarbakır’a gitmekle görevlendirildim.
O tarihlerde Türkiye solunun en önemli tartışma konularından biri genelde ‘Milli Mesele’, özelde ‘Kürt Meselesi’ idi. TKP’nin yasal yayın organı olan ÜRÜN dergisinin hersayısında ‘Milli mesele/Kürt meselesi’ hakkında teorik yazılar çıkar ve bunlar geniş ölçüde tartışılırdı. Ben de bu konunun farkında idim ama İKD’nin şubesini kurmak üzere Diyarbakır’a gideceğim kesinleşince milli meseleye daha ciddi eğilmek şart oldu.
Baktım kütüphanemde iki kitap var: ilki solcuların bu konudaki en klasik kitabı, Stalin– Milli Mesele – Sol yayınları. ikincisi Lenin – Ulusların Kaderini Tayin Hakkı – Sol Yayınları. Gidip iki kitap daha aldım: yine Lenin’den, Tektaş Ağaoğlu çevirisi Doğu’da Ulusal Kurtuluş Hareketleri–Ant Yayınları ve Ulusal Politika ve Proletarya Enternasyonalizmi–Ürün Yayınları.
Masanın başına geçtim, kitaplarımı, not defterimi ve kalemlerimi hazırladım. Başladım kitapları incelemeye. Bir de baktım ki hepsi birbirinin aynısı . Farklı yayınevleri Lenin’in milli mesele konusunda yazdığı makaleleri değişik adlarla kitaplaştırmış, her yayınevi farklı birkaç makale eklemiş. En iyi çeviri hangisi idi acaba? Hepsi de İngilizce veya Fransızca’dan çevrilmişti. Karşılaştıra karşılaştıra okumaya başladım…
Lenin İsveç-Norveç sorunundan söz ediyor, Avusturya-Macaristan’ı yorumluyor, Polonya büyük yer tutuyor… Allah allah, oralarda da mı milli mesele varmış? Ooo, Rosa Luxenburg’la polemik yapıyor… Ben bir tek Türkiye’de bu sorun var zannederken Lenin neredeyse bütün Avrupa devletlerini sayıyor, neyi, niye eleştirdiğini anlamak için döne döne okurken hayretten hayrete düşüyordum.
Avrupa tarihinden bi-haber ben… bütün imparatorluklarda farklı ulusların yaşadığını, ulus devlete geçtikten sonra bu uluslar arasındaki ezen ulus-ezilen ulus ilişkisinin daha da sertleştiğini bilmeyen ben… Halbuki Marksist partiler olan Sosyal Demokrat partiler, kuruldukları ilk günden itibaren egemen sınıfların azınlıkları ezme/sömürme politikalarına karşı çıkmış, “milli mesele” işçi sınıfı partilerinin programlarında yerini almıştı. Öyle ki 1896 ve 1903’te toplanan İkinci Enternasyonal Kongreleri’nde milli meselenin çözümünün “Ulusların Kendi Kaderini Tayin Hakkı” (UKKTH) ilkesinden geçtiği kabul edilmişti. Ve 1903 yılında toplanan Enternasyonal kongresinde “UKKTH=ayrılma hakkıdır” biçiminde gayet net olarak formüle edilmişti. Yani milli mesele, Lenin’den de önce işçi sınıfı partilerinin çözmek için çabaladığı kadim bir mesele idi.
Sosyalist Enternasyonal’de alınan karar bu kadar net olmasına rağmen Rosa Luxemburg’un, 1908’de Rusya, Prusya ve Avusturya arasında üçe bölünmüş olan Polonya için ayrılma hakkının gerici bir tutum olacağına ilişkin tezler ileri sürmesi, Lenin’in onunla bu nedenle polemik yapması… Polonya’nın şartları ile Rusya’nın şartlarının farklılığı… Ben Kürt Meselesinin çözümüne ilişkin basit formüller ararken dünyanın girdabına düşmüştüm.
Tekrar edelim: UKKTH ilkesi bütün dünya Sosyal Demokrat partilerini bağlayan II. Enternasyonal’de kabul edilmiş evrensel bir ilke idi ve Lenin baştan itibaren ulusların kendi kaderlerini tayin etme talebini, emperyalizme karşı mücadelenin bir parçası olarak desteklemişti. Lenin’e göre emperyalist ülkelerin vatandaşı olan işçilerin, diğer ulusların ayrılma hakları da dahil olmak üzere, kendi kaderini tayin etme hakkını savunur bir konuma gelmesi, onların şovenist ve sosyal milliyetçi eğilimlerinin yok edilmesi için temel bir önkoşuldu. Devrim en gelişmiş kapitalist ülkede gerçekleşirse, mesela İngiltere’de, iktidaragelen proletarya hemen sömürgelere kendi kaderini tayin hakkı doğrultusunda devlet kurma hakkını tanıyacaktı.
Rusya’da ezen ulus konumundaki “Büyük” Rusların ulusal gurunu çok ağır eleştiren Lenin bir başka önemli hususun da altını önemle çiziyordu: “tek devlet sınırları altında toplanan ulusların tek proletarya partisinde birleşmeleri gerektiği”. İşçi sınıfı milliyetine göre bölünmemeli, ezen ve ezilen ulus proletaryası, yani Türk ve Kürt işçiler kendilerini aynı şekilde sömüren burjuvaziye karşı birlikte mücadele etmeliydi. Türkiye pratiğinde şu anlama geliyordu: aynı fabrikada greve gidecek işçilerin Kürt sendikası veya Türk sendikası olarak bölünmesi, birbirlerine karşı mücadele etmesi gibi bir sonuca gidebilirdi ki bu durum işçi sınıfı mücadelesine büyük zarar verirdi. Ezen ve ezilen ulus proletaryası tek parti çatısı altında ortak düşmana karşı ortak taktik ve stratejiler geliştirmeliydiler.
Lenin “ezen ulus proletaryası ayrılığı, ezilen ulus proletaryası ise birliği” savunarak birbirlerine güven vermeli” diyordu. Ancak Lenin hiçbir kuşkuya yer bırakmadan “UKKTH=ayrılma hakkıdır” derken, yine de ulusların ayrılma hakkını “ilkesel” olarak kabul etmenin “kayıtsız şartsız ayrılmayı desteklemek” anlamına gelmediğini, her somut koşulda farklı somut çözümler olabileceğini de ekliyordu.
Bütün bu kitapları okudum ve İstanbul’dan 21 saatlik bir otobüs yolculuğu ile Diyarbakır’a gittim. Uzaktı Diyarbakır, çok uzak…
Diyarbakır Suriçi’nde, Bağlar’da, Dağkapı’da, Ergani’de, Van’da aylarca kapı kapı gezdim. Beni Ankara veya İstanbul gecekondularında isyan ettiren yoksulluğun birkaç kat fazlasını gördüm ve ezilen ulus olmanın ne anlama geldiğini etimde kemiğimde hissettim. Kürt kadınları Ankara-İstanbul’da yetişmiş, “metropol”den gelen beni bağrına bastı. Ben onlara, onlar bana anlattı, ben onlara metropolde söylenen marşları, türküleri, onlar bana “Yek mume, se mume, du mume”, “Berçem berçem diçûme” ve “Herne Peş”i öğretti…
Teori griydi, hayat ağacı ise her zamanki gibi yeşil.
İstanbul’a döndükten sonra milli meseleye ilişkin kitapları bambaşka bir gözle bir daha okudum. Lenin’den notlar aldığım defterime Türkiye’de ezen ulus proletaryasının ezilen ulusun “ayrılma hakkını kuşkuya düşmeyecek şekilde savunması gerektiğini” kırmızı kalemle yazdım, altını çizdim. Gördüm ki partimin programı maalesef çok yetersizdi.
12 Eylül 1980: Darbe!
Ben her yerden rozet toplardım, Lenin rozetleri… O minicik, beyaz mineden yapılmış, profilden Lenin rozetimi kim vermişti bana, şimdi hiç anımsamıyorum. Evde yalnızken gizli köşesinden çıkarır, takardım yakama. Bir başka güzel, bir başka alımlı oluverirdim sanki…
Nereden bulmuştum kırmızı kurdeleden fiyonk biçiminde yapılmış, fiyongun düğüm yerinde Lenin’in resmi olan o rozeti? O rozeti dernek kongrelerinde, Ekim Devrimi kutlamalarında, 1 Mayıslarda, 8 Martlarda yakama takardım. Uzaktan yakama küçük kırmızı bir fiyonk takmışım gibi dururdu. Bazen de kırmızı fularımın düğümüne takardım, sanki bir başkalık gelirdi üstüme, mücevherlerin en güzelinden de güzel…
Ya beş köşeli kırmızı mineli bir yıldızın içinde gülümseyen bebek Lenin rozeti…
12 Eylül darbesi gerçekleşince uzun bir vicdan muhasebesinden sonra rozetlerimi atamadım tıpkı kitaplarımı da yakamadığım gibi. Mantığım çok basitti: Eğer tutuklanırsam, kitapların ve rozetlerin bulunması bana artı bir külfet getirmezdi, eğer yakalanırsam zaten yanmıştım… Ama, ya yakalanmazsam, ya beni bulamazlarsa…
Bana, kitaplarıma ve rozetlerime ulaşamadılar. Kaçaklık döneminde onlar umudun, teslim olmamanın simgesi oldu. Hamamın sobasını kitaplarımla doldurmadım, suyu onlarla ısıtmadım, ısıtamadım. Rozetlerimi çöpe atmak veya toprağa gömmek, dünümü, bugünümü ve yarınımı toprağa gömmek veya çöpe atmak gibi geldi bana… yapmadım, yapamadım.
1989 Kadın Kurultayı ve Lenin
12 Eylül darbesinin şiddeti 1989 da hâlâ devam etmekle beraber bazı alanlarda gevşemeye başlamıştı. Bu sayede ilk yapılan etkinliklerden biri Kadın Kurultayı idi.
Bir süredir kadın üzerine çok önemli kitaplar çeviren ve kendilerine “feminist” diyen bir grup kadının öncülüğünde 1989 yılında İstanbul’da bir kadın kurultayı toplandı. Biz de farklı görüşlere mensup Marksist kadınlar olarak kurultaya katıldık. Tabii ki kurultayda kendi görüşlerimizi aslanlar gibi sonuna kadar savunacaktık. Ben Ankara’dan İstanbul’a yeni dönmüştüm ve kadın çevrelerinde neler olup bittiğinin tam farkında değildim.
Kurultayın ilk günü söz alan feminist kadınlar solculara, devrimcilere, komünistlere, ay hatta Marx’a, Nazım Hikmet’e bile neler söylediler neler… Marx kadın meselesine körmüş… Nazım Hikmet “kadınlarımız” diyerek cinsiyetçilik yapıyormuş… Biz sosyalist-komünist-devrimci örgütlere mensup kadınlar aslında kadınları bir partinin görüşlerine kazanabilmek için kullanmışız… Saygı duyduğumuz, önemsediğimiz her düşünce yerden yere vuruldu. Ben ve benim gibi Marksist kadınlar tam anlamı ile şoktaydık Bugün anlıyorum ki feminist kadınlar feminizmin diğer ideolojik görüşlerden bağımsızlığını sağlamaya çalışıyordu.
Konuşma sırası bana gelip de kürsüye çıktığımda gerilmiş bir yay gibiydim. Kürsü salondan yüksek bir yere konumlandırılmıştı. Kadınlarla tıklım tıklım dolu salon önümdeydi. Biz mi kadın sorununa “kör”dük? Ben o heyecan ve kızgınlıkla son derece ajitatif bir ses tonu ile, her kelimede durarak konuşmaya başladım: “Vladimir … İlyiç … Ulyanov … Lenin … der ki … kadınların kurtuluşu olmadan sosyalizm gerçekleşemez!” Çeşitli devrimci örgüt kökenli kadınların çoğunlukta olduğu salon alkıştan yıkılıyordu. Devam ettim: “Lenin, kadınların durumunu “kölelik” olarak niteler ve der ki: … kapitalist rejimde kadın, yatak odası, çocuk odası ve mutfakta kapalı bir ‘evcil köle’ olarak kalmaktadır. Kadın ev işleri altında ezilmiştir ve onu ancak sosyalizm kurtarabilir”. Hurra!
Biz kadın sorununa kör filan değildik, sadece verili kapitalist düzende sınıfların ve sömürünün devam ettiği koşullarda kadınların tek başına kurtuluşunun gerçekleşmeyeceğine inanıyorduk. Ben kürsüden inerken salon alkıştan inliyordu ama özellikle radikal feminist kadınlar, ben ve benim gibi sosyalist veya sosyalizmin sempatizanı olan kadınların bu kadar çok olması karşısında rahatsız olmuştu.
İlerdeki yıllarda feminizmin bazı ekolleri sosyalizmi “büyük anlatı” diyerek mahkum etse de , feminizmin kimsenin tekelinde olmadığı, feminist şemsiye altına kadının ezildiğini, sömürüldüğünü kabul eden ve kurtuluşu için projeler sunan her görüşün girdiğini öğrenecek ve ben de kendimi Marksist Feminist olarak tanımlayacaktım.
12 Eylül askeri darbesinden sonra 1980-1991 yılları arasında kaçak kaldım. Hakkımda Türkiye Komünist Partisi Samsun davasından “gıyabi tevkifat” kararı çıkmıştı. Bu on sene resmȋ hiçbir yere bulaşmadan, küçük iş yerlerinde çalışarak geçti. 1991’de af çıktı ve benim hakkımdaki tevkifat kararı düştü.
Tam o yıllarda sosyalist sistem dağılmış, Sovyetler Birliği çökmüş, duvarlar yıkılmış, bayraklardan orak-çekiçler kesilip atılmıştı. Duvarlar, bizim gibi Sovyet ekolüne mensup olanların başına çöktü, çünkü duvarların arkasında var olduğunu sandığımız yer pek cennete benzemiyordu.
Neler olup bittiğini anlamak için bir de burjuva üniversitelerinden dünyaya bakmakistedim. Önce sosyoloji, sonra siyaset bilimi okuyarak bu dünya nereden gelip nereye gidiyoranlamaya çalıştım. Tam on sene, 1991-2000 yılları arasında, tarih, toplum, ekonomi, siyaset, egemenlik, iktidar, devlet vb üzerine yazıp çizmiş sosyal bilimci ve tarihçilerin yanında, yanlışlamaya hazır olarak tekrar Marx ve Lenin okudum. Dünya, Avrupa, Rusya/Sovyetler, Osmanlı tarih kitaplarının arasında kayboldum… En çok eskiden okurken bana saçımı başımı yolduran teorik kitapların hangi ortamda, hangi koşullarda yazıldığını, “geçmişte ne olduğunu” öğrenmekten hoşlandım.
Sonunda dün belki de sadece bir slogan olarak tekrarladığım teorik yaklaşımların bu sefer altını doldurdum ve on sene sonra üniversiteden dünyayı açıklamaya yeterli tek kuramın hala Marksizm olduğu düşüncesi ile ayrıldım.
Evet, evet, “Tarih sınıf mücadeleleri tarihi” idi.
Proletarya devriminin teorisyeni Lenin’in devrimin hangi şartlarda gerçekleşeceğini anlattığı satırlarla son vereyim:
Devrimin temel yasası, bütün devrimler tarafından ve özellikle 20 yüzyıldaki üç Rusdevrimi tarafından doğrulanan devrimin temel yasası şudur: devrim olabilmesi için sömürülen ve ezilen yığınların eskiden olduğu gibi yaşamasının olanaksız olduğu bilincine varmaları ve değişiklik istemeleri yetmez; devrimin olması için sömürücülerin eskiden olduğu gibi yaşayamaz ve hükümeti yürütemez duruma düşmeleri gerekir. Ancak aşağıdakilerin eski tarzda yaşamak/yönetilmek istemedikleri ve yukarıdakilerin eski tarzda yaşayamadıkları/yönetemedikleri durumdadır ki, ancak bu durumdadır ki devrim başarıya ulaşabilir. Bu gerçeği başka şekilde şöyle ifade edebiliriz (sömürüleni de sömürenleri de etkileyen) bir ulusal bunalım olmadan devrim olanaksızdır. Böylece bir devrimin olabilmesi için ilk önce işçilerin çoğunluğunun, hiç değilse bilinçlenmiş olan ve aklı eren, siyasi bakımdan etkin işçilerin çoğunluğunun devrimin gereğini tam olarak anlamış olmaları ve devrim uğruna ölümü göze almaları gerekir.
Bundan başka egemen sınıfların en geri yığınları bile siyasi hayata katan (Her gerçek devrimi belirleyen şey, o zamana kadar bilinçsiz olan ezilen emekçi yığınlar arasında siyasi mücadeleye atılmaya hazır insan sayısının hızla on misline ve belki de yüzmisline yükselmesidir), hükümeti zayıflatan ve devrimcilerin onu hızla devirmesinimümkün kılan bir hükümet bunalımından geçmekte olması gerekir.
Dikkatinizi çekerim: ölümü göze alıp mücadele etmeyen ve otokratik iktidarı arkasından itmebecerisini göstermeyen hiçbir muhalefet iktidarı alamaz, pardon devrim yapamaz diyor…
Son söz
Masamda bir Lenin heykelciği, Bakü’den alınmış; duvarda büyük bir masaya eğilmiş,çalışırken Lenin’i gösteren bir resim; bir kenarda Lenin rozetleri, kütüphanemin baş köşesinde Lenin’in yazdığı kitaplar, Ekim Devrimi ve Lenin hakkında yazılmış kitaplar …
Lenin, benim Lenin’im.
Bugün 71 yaşındayım.
Sınıfsal, ırksal, ulusal, cinsel, tüm sömürü, baskı ve ezme-ezilme biçimlerinin yok edildiği sosyalist bir Türkiye ve dünya kurma umudu ile yaşamış, kulağında kızıl yıldızlı, orak çekiçli küpeler olan yaşlı bir kadınım artık.
Kendi adıma bir şey istemedim, bu düzenin bana vereceği hiçbir şey için, para, kariyer, statü, iktidar vb için mücadele etmedim. Sosyalist bir dünya kurmak için karınca kararınca emek verdim. Benim için Bolşevik Lenin, teorisyen, ajitatör, propagandist, örgütçü, gazeteci, yazar olarak dünyadaki tüm haksızlıklara, tüm kötülüklere karşı ayaklanan ve devrim yapan emekçilerin lideri idi. Onun ülkesi Sovyet Rusya, bütün proletaryanın ana vatanı idi.
Etten, kemikten ve sinirden bir ben-i adem Lenin … insan Lenin… onurun, umudun, kıvancın, direncin sembolü idi. Hala da öyle… dövüşerek öldü, güneşe gömüldü… ah, ah, çok erken öldü…
Herkesi doyuracak, herkesin severek yediği lezzetli bir yemek yapmak istedik, beceremedik, yemeğin altını yaktık.
Evet yenildik, burjuvazi yendi bizi. Diz çöktürdü…
“Bu yolda dönenler oldu/mum gibi sönenler oldu”… ama ben geçmişimi hoş görülmesi gereken bir günah olarak görmediğim gibi, geçmiş, sözü edilmeyecek kadar şerefsizmişcesine, tarihi imha etmek isteyenlere de karşı durmak gerektiğine inanıyorum.
Kapitalizmin dünyayı yok etmekte olduğunu görüyorum. Ve bunun bilincinde olarak bu korkunç kapitalist sistemden kurtulmak için yol gösterenlerden biri olan Lenin’in ölüm yıldönümünde onu sevgiyle, saygıyla anıyorum.
