
Dr. Alişan Özdemir
Tarih boyunca politik iktidarlar, konumlarını doğal göstermek için çeşitli yasal dayanaklar kurmaya çabaladı: Tanrı buyruğu, tanrıca seçilme, doğuştan gelen özellikler, bilgili ve erdemli olma gibi. İktidarın yaptırım gücünün rastlantı ya da keyfilik olmadığını kanıtlamaya çalıştılar. Rönesans’la birlikte iktidarın temelini toplumun içinde arayışlar başladı. Orta Çağ’ın “insanın yetkin olmadığı” inancına karşı, varoluşsal olarak sahip olunan insan özgürlüğü inancı gelişti. Yeni Çağ’da toplum alanında görüş geliştiren başlıca felsefe akımları usçuluk (rationalism, akılcılık), deneycilik (empiricism, ampirizm), aydınlanma ve olguculuktur (positivism).
Marx’ın Fransa toplumculuğu, Birleşik Krallık ekonomi politiği ve Almanya felsefesinden beslendiği söylenir. Felsefe alanında etkilendiği filozofun öncelikle Hegel, sonra Feuerbach olduğu ileri sürülür. Ama onun görüş ve duruşunu belirleyen asıl etkenler bunlar değildir. Bu etkenlerle birlikte Marx’ı belirleyen “zamanın ruhu”dur. 19. Yüzyılın ruhu; usçulukla başlayan, Aydınlanma ile gelişen “olguculuk”tur (pozitivizm).
Felsefe kuramları ve politika
Usçuluk, usu dış dünyaya ilişkin bilgilerin tek kaynağı sayan bir felsefe akımıdır. Bilgi edinmede us ilkelerini ve doğuştan gelen bilgileri belirleyici saydı. Usun, gözleme ve deneye başvurmaksızın, sınırsız kavrama yeteneği ve salt düşünme yoluyla dış dünyanın bilgisine ulaşılabileceğini savundu. Deneycilik akımı bilgi elde etmenin ana yolu olarak gözlem ve deneyi kabul etti. Deneycilere göre us, duyularla elde edilen bilgilerin tümevarım ve tümdengelim yöntemleriyle bireşimini ve eleştirisini sağlar. Us, duyuların üstüne çıkarak, nesnelere ilişkin bilgilere aracısız ulaşamaz.
Usçu politikaya göre, düşüncede doğru olan uygulamada başarılı sonuç verir. Başarılı olmamışsa, yanlışlık programda değil, uygulamadadır (pratikte). Ölçüt, uygulanabilirlik değil, tutarlılıktır. Toplumun istek ve beklentilerin karşılanıp karşılanmadığı çok önemli değildir. Deneyci politikaya göre, bir program uygulamada başarılı olmamışsa, programda yanlışlık var demektir. Deneyci, deneyimlerin olumlu sonuçlardan yararlanarak ilerlemek ister. Ölçütü, uygulanan politikanın başarı derecesidir, başarısızlık durumunda, başka bir politika uygular.
Ancak, usçuluk da deneycilik de bilimin geçerli tek bilgi kaynağı ve gerçeğin kendisi olduğunu tartışmasız kabul emiştir. Yani bu iki akımın ortak görüşü, biliminin Doğa ve toplum hakkında en güvenilir bilgileri sunduğu, onun dışında hiçbir kaynağın bize geçerli ve işe yarar bilgi veremediği düşüncesidir.
Aydınlanma çağında, Dünyayı usla aydınlatıp ona egemen olmak, Doğa karşısında başarılı olan bilimi toplum alanına uygulamak amaçlandı. Toplumsal yaşamı bilimsel yöntemlerle biçimlendirme girişimleri içinde en somut olanı, 1830’lu yıllarda Fransa’da ortaya çıkan pozitivizmdir. Pozitivizm, toplumda Doğada olduğu gibi yasalara göre işleyen bir düzen olduğu ve toplumbilimin amacının bu düzenin yasalarının bulmak olduğu sanmaktaydı.
Pozitivizm kavramını ilk kez Henri de Saint Simon (1760-1825) kullandı. Temel tutkusu, Doğaya egemen olmak için Doğa yasalarını ortaya çıkarma çabasını, yine egemen olmak için insan-toplum alanına taşımaktı. Onun mekanik toplum anlayışına göre, toplumsal yapı bilimsel yöntemlerle dışardan yeniden düzenlenebilir, planlı ve ussal biçimde yeniden kurulabilirdi. Saint Simon’un halefleri Comte (1798-1857) ve onun “düzen” kaygısını toplum kuramının temeli yapan Durkheim’dır (1858-1917).
Comte ve Durkheim, sanayi toplumunu insanlığın ulaştığı son aşama olarak görmekteydiler. İnsanlık teolojik dönemden ve metafizik dönemden pozitif sanayi dönemine geçmiş, ancak onunla örtüşen bir açıklama modeli ve ideoloji henüz oluşmamıştır. Onların kaygıları Fransa’daki sınıf çatışmaları, amaçları Doğa bilimleri yöntemleriyle, toplum yasalarını saptamak ve bu yasalara dayanarak toplumu, çatışmalara yer vermeyecek biçimde yeniden örgütleyebilmekti. Farklı kavrayışları tekleştirecek ve herkesi bu düzene razı edecek bir düşünce üretme çabasındaydılar. Düzen ve istikrar, ilerlemenin ön koşuluydu. Comte’a göre, toplumsal düzeni sarsan ve tehdit eden eylemler, tüm insanlar için ortak olan ilkelerin, duyguların, inanç ve düşüncelerin yokluğundan kaynaklanmaktaydı.
Önerdikleri ilk çözüm, “sanayi toplumu biçiminin kaçınılmazlığının” bilimsel açıklamasını yapmak ve insanları ona uygun davranmaya inandırmak, düşünsel kargaşaya son vermektir. İkincisi, bilimsel bir düzeltim yöntemiyle sanayi toplumunu çatışmalara yer vermeyecek yapıya kavuşturmaktı. İki yöntem de düzenleyici bir otorite, yani güçlü devlet gerektirmekteydi. Devlet, sınıfların üstünde konumlanacak ve toplumsal düzen adına bünyesindeki toplumbilimci ve teknokratlarca belirlenen-politikaları uygulayacaktı. Farklı toplumsal güçlerin karşılıklı baskı ve pazarlık sonucu uzlaşmaları anlamına gelen liberal demokrat politika, toplumsal uyumu bozduğu gerekçesiyle reddedilmekteydi.
Aydınlanma iyimserliğinden güç alan bu akımın, bu üç düşünürü dışında farklı ideolojik çizgilerde olan savunucuları da vardı: Fransa’da Charles Fourier, P. J. Proudhon, Birleşik Krallık’ta Robert Owen, Jeremy Bentham, James Mill, Thomas Malthus, David Ricardo. Hepsinin ortak yanı, pozitivist felsefenin ilkelerine göre toplumun yeniden kurulabileceği inancıydı.
Öklidyen olmayan geometrilerin bulunması, görelilik kuramı, kuantum mekaniği pozitivizmin temellerini sarstı, tartışmalar başladı. Eleştirilerin ilk sonucu, usun kavrama gücünün sınırlı olduğu gerçeğidir. Doğa bilimlerinde pozitivist bilgi kuramına yönelik köklü eleştiriler, toplu bilimlerinde de yöntem tartışmalarını başlattı. Milyonlarca insanın devinedurduğu toplumda her bireyin özdeş bilgiye sahip olması olanaksızdır, tek birey bütün bilginin ancak çok küçük bir bölümünü bilebilir, çoğundan habersizdir. Deterministik olmayan insan eylemlerini belirleyen tek etken us ve bilgi de değildir; duygular, hazlar, çevre gibi onlarca etken vardır. Toplumsal olayların doğal olaylardan varlıkbilimsel (ontolojik) farklılıkları göz önüne alınarak, toplum bilimlerinde eksiksiz nesnel bilgiye ulaşmanın olanaksız olduğu sonucuna varıldı. Bu nedenle hiç kimse, tüm bilgilere sahipmişçesine tüm toplumu kuşatacak planlar yapamazdı. Sonunda hem doğa bilimleri alanında hem toplum bilimleri alanında pozitivist anlayış terk edildi.

Marx, Marxizm ve pozitivizm
Usçuluk ve pozitivizm (olguculuk), pek çok totaliter, devrimci politik tasarıya esin kaynağı oldu. Ancak bunlardan, Aydınlanma’nın özgürlük ülküsü ile çelişkili olan, otoriter, totaliter ve baskıcı yönetimler (faşizm, Nazizm, falanjizm, reel sosyalizm, vb.) çıktı. Marks ile Engels, en etkili usçu-olgucu düşünür oldular.
“Sosyalizm” ve “komünizm” terimleri Marx’tan önce ortaya atılmıştı. Fourier, Owen, Saint Simon; ideal toplum olarak sosyalizmi öneriyorlardı. Marx, toplum tarihini irdeleyerek, toplumların değişimine yol açan üretim ilişkileri ile üretici güçler etkenlerini ve bunların arasındaki çelişkiyi buldular. Bu bulgu ışığında tarihte ilkel komünal, köleci, feodal ve kapitalist toplum biçimlerinin oluştuğunu saptadılar. Bundan sonraki adım ne olacaktı? İşçi sınıfının o çağdaki etkinliğine bakarak, yeniden komünal toplum oluşacağını öngördüler. Ama bu komünal toplum, eskisinin benzeri değil, gelişmişi olacaktı (sarmal gelişim), komünizm. Bütün dünya komünist yaşamı seçecekti. Yani Marx-Engels’in görüşüne göre, sosyalizm isteğe bağlı ya da hayali bir toplum değildi, insanlığın önündeki kaçınılmaz adımdı. Önceki toplum biçimi değişmeleri kendiliğinden olmuştu. Komünist toplum nasıl kurulacaktı? İşçi sınıfının savaşımları devrime yol açacaktı. Marx ile Engels, sonra önceki sosyalizm önerilerini ütopik olarak niteledi, kendilerinin bilime dayandıklarını savunarak önerilerine “bilimsel sosyalizm” dediler.
Ütopik sosyalistler başarılı olamadılar. Aradan 160-170 yıl geçti, Marx’ın kuramının çoğu uygulamaları da başarılı olamadı. Birkaçı görünüşte ağar aksak sürüyor, ama tam anlamıyla komünizm kurulamadı. Bundan sonra kurulur mu, ne zaman kurulur belli değil. Bu durumda kapitalizmden sonra komünizmin geleceği savı doğrulanmış değildir. Belki de başka bir sınıflı toplum biçimine geçilecektir.
Marx’ta usa ve bilime inanma, toplumun mücadele ile iyi yönde değişebileceği görüşü zamanın ruhunun etkisiyle oluşmuştu. Ancak Marx pratiği doğruluğun ölçütü olarak ele alıyordu, deneyciler ve pragmatistler gibi. Marxistler ise, tam usçular ve pozitivistler gibi davranıyorlar; kuramda, politikalarında, programlarında hiç yanlış yokmuş, uygulamada (pratikte) bazı yanlışlar yapılmış, o kadar. Uygulamada birçok yanlış yapılmıştır, doğru; ama “politikalarımız, programlarımız hiç yanlış değil” davranışı başını kuma gömmektir. Marxistler’in pozitivizmi artık bir yana bırakması gerekir.
Durumu anlama ve geçerli öneri geliştirmede doğru tutum, çeşitli açılardan bakmaktır. Marxistler’in “Tüm olaylara yalnız sınıf açısından bakma tutumu” eksiktir, yanlışlara götürür. Çünkü burada kastedilen tüm sınıflar açısından bakmak değil, yalnızca işçi sınıfı açısından bakmaktır. Yalnızca ekonomik açıdan bakmak da eksik bakış olmaktadır. Etnik ve kültürel farklar, cinsiyet, duygular, vb. göz önünde tutulmalıdır.
