DEMOKRASİ, ANAYASA VE TOPLUM SÖZLEŞMESİ

Dr. Alişan Özdemir

“17. Yüzyıldan bu yana dek modern Avrupa’nın siyasal alanı, kısmen toplumsal sözleşme, kısmen de Hegelvari devlet kuramlarınca biçimlendirilmiş bir ana ilke’nin egemenliği altındadır.” Ulus Baker ([1])

 

1781 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde kabul edilen ilk yazılı anayasadan beri, hemen her ülkede halk oylamasıyla yürürlüğe giren anayasa, toplumsal işleyişin temel ilkelerini belirlemektedir. İkincil ilkeleri belirleyen yasaların, anayasaya aykırı olmaması gözetilmektedir. Anayasanın hazırlanması uzun ve çok dikkatli yapılırken, değiştirilmesi zorlaştırılmakta ve toplumsal uzlaşmaya bağlanmaktadır. Ancak, değişen koşullar ve toplumun gereksinmelerine göre, yasaları yasama erki değiştirebilmektedir.

Anayasa yapma nereden doğmuştur? Bu eyleme yol açan görüş, felsefede daha önce ortaya atılan “toplum sözleşmesi” kuramlarıdır. Bu kuramların başlangıcında “doğa durumu” çözümlemesi yer alır. Aristoteles, karıncalar ve arıların zorlayıcı bir güç olmadan toplum biçiminde yaşayabilmelerini; onların insanlar arasında savaşa yol açan onur ve saygınlık için yarışmamaları, özel çıkarları ve ortak çıkarlarının örtüşmesi; yanlışlık, haksızlık ve zarar gibi durumların kargaşa yaratmaması; dolayısıyla aykırılık, eleştiri ve egemenlik kaygılarının bulunmamasına bağlar. Karınca ve arı topluluğu, doğal olarak uzlaşmış bütündür. Oysa insanlar arasındaki uzlaşma, ancak zorunluluktan doğar ve yapay olarak sağlanabilir. Toplum sözleşmesi kuramcıları; yarışma, tiksinme ve kıskançlığın; doğuştan eşit olan insanlar arasında savaşa yol açtığını ileri sürer. Devlet, insanın insanla savaşından doğmuştur. İnsanlığın doğa durumunda ya da sonraki aşamada görülen “iktidar ve çıkar tutkusu”nun denetimini ve bastırılmasını, egemen ya tek iktidar ya da dengeli iktidar gerçekleştirmiştir. Bu iki seçenek, tek erklik (monarchy) ve halk erki (democracy, republic) görüşlerinin temelidir.

Doğa durumu

Bu kuramı ilk geliştiren Thomas Hobbes (1588-1679), 1215 yılında Birleşik Krallık’ta imzalanan Magna Carta’dan esinlenmiş olabilir. Onun döneminde, Birleşik Krallık iç savaş, karışıklık ve mutlak otorite arayışı içindeydi. Bunun etkenleri üç başlıkta toplanabilir: din-mezhep çatışmaları, sınıf ayrımının yol açtığı karışıklıklar ve mutlak gücün kime ya da kimlere ait olması gerekliliğinin bir karara bağlanamamış olması. Birleşik Krallık’ta devletin yetkilerinin bu karışıklıklardan ötürü kral, lordlar ve Avam Kamarası arasında bölünmüş olduğu görüşü geniş ölçüde yayılmıştı. Hobbes, “Bu görüş yaygınlaşmasaydı, halk bölünmez ve iç savaşa düşülmezdi” kanısına varmıştır. Bütüncül toplum için “devleti belirli ve değişmez yasalarla yöneten tek kişinin yönetimi”nden yana oldu. “İnsan neyse devlet odur” görüşünü savunan Hobbes’a göre, her türden insan etkinliğinin anlaşılabilmesi, insanın tarihinin bilinmesine bağlıdır.

Ama Hobbes’un tarih anlayışı, daha çok bir kurmacadır (fiction). Aristoteles’in “insanın toplumsal varlık olduğu” görüşünün tersine, Hobbes’a göre insan, doğuştan toplumsal varlık değildir. İnsan doğal olarak değil, tarihsel olarak toplumu kurar. Toplum, adalet, yasa ve barış doğal değil yapay durumlardır. Hobbes, “doğa durumu” derken ilk insanları kastetmez; “toplumun dağılmış, ülkenin yıkılmış olduğu durum” demek ister. Toplumun bu durumunu da insanların genel özyapısına bağlar. Ona göre, insan, doğa durumunda kendisini herkesle doğuştan eşit sayar, eşit görmek ister. Bu yüzden her şeyi kendinde hak görür. Yalnız ve bencil insan, kendi haklarını ve çıkarlarını korumak, başkalarında olan ama kendisinde olmayan şeylere sahip olmak ister, bu da savaş durumuna yol açar. Yani doğa durumuna istek ve tutku egemendir. Akıl, istek ve tutkuları gerçekleştirmenin aracı olur. Doğuştan gelen güçler güzellik, akıl vb.dir ve sınırlıdır; yapay güçler zenginlik, ün, vb.dir ve arttırılabilir. Doğa durumunda insanları koruyucu bir güç yoktur, insanlar kendilerini korumak için her şeyi yapabilirler. Yapılan savaşın üç ana nedeni vardır: kazanç için yarışma, güvensizlik, ün ya da onur. Doğa durumunda kaldığı sürece insan yaşam savaşımının ötesine geçemeyecek, tek amacı yaşamını sürdürmek olacaktı. İnsan, yaşaması için gerekli temel ihtiyaçlarını karşılayamazken, daha iyi yaşam anlayışını, ahlâki ya da politik olarak geliştiremez. Savaş durumunda ise ne ayrıcalıktan ne mülkiyetten ne ahlâktan ne de adaletten söz edilebilir. Örnek aldığı Thukydides iç savaşa ilişkin şunları yazmıştır: “İnsanların yaşamları bir anda değişti. Yasalara uygun davranılmadı, kendi tutkularını dizginleyemeyen insanlar herkesin gözü önünde yasaları küçümseyerek türlü türlü suçları işlediler. ([2])” Hobbes’a göre doğa yasası, “akılla bulunan ve insanın kendi hayatı için zararlı veya hayatını koruma yollarını azaltıcı olan şeyleri yapmasını yasaklayan veya insanın hayatını en iyi şekilde koruyabileceğinin düşündüğü bir ilke ya da genel kuraldır”.

Ona göre, insanda iki temel içgüdü vardır: kendini koruma ve yaşamını sürdürme. Bunlar kendilerini iki güçlü güdü biçiminde gösterir: isteme ve kaçınma. Duygular ve tutkular onlardan türemiştir. İnsanın isteme güdüsü, yaşamını sürdürme içgüdüsüyle birleşerek güç sahibi olma isteğini yaratır. İnsan gereksinimlerinin tutsağıdır; haz peşinde koşan, acıdan kaçan bencil bir varlıktır. Çok istediği duruma ulaşırsa haz; kaçındığı durumla karşılaşırsa acı duyar. Bir insan başkasına göre gövdece çok daha güçlü olsa bile, güçsüz insan gizli bir düzenle ya da özdeş çekince altında bulunan insanlarla birleşerek, güçlü kişiyi öldürebilir. İşte bu yetenek eşitliğinden, amaçlara erişme umudunda eşitlik doğar. Hobbes, “İnsanlar doğuştan eşittir” der ve ekler: eşitlikten güvensizlik doğar, güvensizlikten savaş doğar. Çünkü iki insanın eşit umudu, birbirlerini yok etmelerine ya da egemenlik altına almalarına yol açar. Kendini güvensiz hisseden insan; bu duygudan kurtulabilmek ve korunmak için, karşısında çekinecek büyüklükte güç kalmayana dek insanları egemenliği altına alma isteği ve gereğini duyar. Kişiliğine ya da yakınlarına, arkadaşlarına yönelik söz, farklı görüş, aşağılama ve küçümsemelere karşı şiddet kullanır. “Bu nedenledir ki, bir istilacının herhangi bir başka tek kişinin gücünden korkmadığı bir durumda; eğer ekilir, biçilir, yapı kurulur ve kendisine iyi bir yer edinilirse, başkalarının onu yalnızca emeğin ürününden değil, canından ve özgürlüğünden de yoksun kılmak için güçlerini birleştirip gelmeleri beklenebilir. Ancak yeni istilacı da başka bir istilacının tehdidi altındadır.”

Böyle ortamda çalışmaya yer yoktur; çünkü çalışmanın karşılığı belirsizdir. Genel bir gücün olmadığı doğa durumun da ne iyi ile kötü ne doğru ile yanlış vardır. Bu ortamda yasa da yoktur. Yasa olmayan yerde adalet ile adaletsizlik de olmaz. Doğa durumunda yalnızca kavga vardır ve kavganın iki temel özelliği zor kullanma ve aldatmadır. Ödev, insan yaşamını çekinceye atmıyorsa bağlayıcıdır; kendini koruma, ödev değil haktır. Koşulsuz mutlak olan hak, kendi varlığını koruma hakkıdır. Doğa durumunda mülkiyetin, egemenliğin, senin – benim ayrımının bir anlamı yoktur. Herkes eline geçirebildiği şeye, onu elinde tutabildiği sürece sahiptir. İşte bu doğa durumunda; “İnsan insanın kurdudur” der Hobbes. Geleceği düşünmek zorunda kalan insanlar, konuşarak güvenilir bir ortamda bir arada yaşamanın olanaklarını aramıştır. Akıl, barışın sağlanabilmesi için gereken kuralları ve bakış açısını ortaya koymuş ve uygun barış koşullarını göstermiştir. Ölüm korkusu ve güvenlik isteği insanların üstün bir güce boyun eğmelerinin başlangıcı olmuştur. Rahat yaşamak için gerekli şeyleri elde etme isteği ve çalışarak onları elde etme umudu, sözleşmenin oluşma nedeni olmuş ve devlet kurmaya yöneltmiştir.

 

John Locke (1632-1704), yaşadığı dönemin İngiltere’sindeki iç savaş, Glorious Devrimi, Hoşgörü Anlaşması, vb. gibi olayların etkisiyle felsefesini oluşturdu. Hatta kendisi, hükümet bunalımı süresince, krallığa karşı ulusal politik hareket düzenledi, yurt dışına kaçmak zorunda kaldı. Shaftesbury Kontu Lord Ashley aracılığıyla, iç ve dış ticareti hakkında bilgi edindi. Devlet yönetiminin en önemli başarısının ekonomik refah olduğu ve toplum kapasitesini ekonomik refahla değerlendirmek gerekliliği görüşünü geliştirdi ([3]). Locke, Stoa felsefesinden ve özellikle Seneca’nın görüşlerinden etkilenmiştir. Savunduğu “aklı doğaya uygun kullanma” düşüncesini, daha önce Stoacılar ortaya atmıştır.

Locke, doğa durumunu koşul olarak değil, bir gerçeklik olarak ele alır. İnsanlar, bir politik toplumun üyesi oluncaya dek doğa durumunda kalmıştır. “Dünyanın her yerindeki bağımsız hükümetlerin tüm prensleri ya da yöneticileri doğa durumunda olduklarından şu açıktır ki, dünyada, en azından belirli sayıda insanın doğa durumunda olmadığı bir dönem hiç olmamıştır ve bundan sonra da olmayacaktır.” Yani doğa durumu, geçmişte olan durum değil, “belli toplumsal aşamaya ulaşılmadığı durum”dur ve “özgül bir sözleşmenin yapılmamış olduğu” toplumlarda görülür. Doğa durumunu sona erdiren, bir topluluğa girmek, bir politik bütün oluşturmak üzere yapılan “toplum sözleşmesi”dir. Devletler, iç ilişkilerinde doğa durumunu sona erdirmiş olsalar bile, uluslararası sözleşme yapmadıkça, birbirleriyle ilişkilerinde doğa durumundadır.

Locke’ta doğa durumu, eşitlik ve özgürlük durumudur, “altın çağ”dır. Doğa yasasının üç konusu vardır: Tanrı ve hakları, insan ile Tanrı ilişkisi, insanların akıllı yaratıklar olarak eşitliği. Doğa durumundaki eşitlik ve özgürlük durumu, Tanrının iradesinden dolayı olanaklıdır. Bu yasa insan aklı tarafından bilinebilir, evrensel ve ahlâki bir yasadır. İnsanlar, doğa yasası içinde, izin istemeden ve başkasının buyruğuna bağlı olmadan, eylemlerini düzenleyebilir ve mülklerini uygun gördükleri biçimde kullanabilir. Bir insanın iradesi başkasınınkine bağlı olmadığı için, doğal özgürlük tam ve mutlaktır. Güç ve yetkilere, kimse başkasından daha çok sahip değildir, eşit durumdadır. İnsan kendi kişiliği ve mülkiyetine ilişkin kısıtsız özgürlüğe sahip olsa da kendini ya da mülkiyetindeki bir şeyi yok edemez. Doğa yasası; tüm insanlara herkesin eşit ve bağımsız olduğunu, başka insanların yaşamına, sağlığına ve malına zarar vermemesi gerektiğini öğretir. Çünkü, insanlar “her şeye gücü yeten Tanrının yaratısı ve mülkiyetidir” ve Tanrı toprakları tüm insanlara ortak olarak vermiştir. Doğa yasası hem Tanrının hem aklın yasasıdır.

Doğa yasası sayesinde, insanlar akli davranıp doğa yasasına uydukları sürece, barış içinde yaşamıştır. Ancak, doğa yasasını yürütmeyi tek tek insanların eline vermek, herkese yasayı bozanları engelleyecek ölçüde cezalandırma yetkisi vermek demektir. Cezalandırmanın amacı, doğa yasasını bozan kişinin ileride özdeş yanlışı yinelememesi için pişmanlık ve korku uyandırmaktır. Bu durumda, herkes herkese karşı iktidar sahibi olur. Locke, insanların kendi olaylarının yargıçları olmasının adaletsizlik getirdiğini, bunu da karmaşa ve düzensizliğin izlediğini söyler. Çünkü insanın kötü özyapısı, tutku ve öç duygusu, başkalarını cezalandırmada aşırılığa yol açmıştır. Ayrıca insanlar kendilerini ve sevdiklerini kayırabilirler. Bu yüzden Tanrı, insanın şiddetini ve yan tutarlılığını kısıtlamak için hükümetler atamıştır.

Doğa durumunda eşit ve özgür olan, barış içinde yaşayan insan, sahip olduğu haklara karşı bir tehdit gördüğünde, kendisini savaşın yıkıcılığı içinde buldu. Savaş durumu, Hobbes’un doğa durumu gibi, “düşmanlık ve yok etme durumudur.” Başkasınca gözdağı verilen insan, doğa yasasına göre kendini koruma savaşımına girdi. Savaş durumu, uzlaşma oluncaya değin sürdü. “En küçük bir uzlaşmazlığın insanı sona götürmeye eğilimli olduğu, birbirleriyle mücadele eden insanlar arasında karar verecek bir yetkenin olmadığı bu savaş durumundan kaçınmak” insanları doğa durumundan ayrılarak politik toplum oluşturmaya iter. Yani savaş durumu, insanların doğa durumundan çıkarak politik topluma geçmelerine ve bir “yeryüzü iktidarına” boyun eğmelerine yol açan olaylar dizisidir.

 

Jean-Jacques Rousseau‘ya (1712-1778) göre, insanın özgün yapısı, tarih boyunca değişmiştir. Neyin doğuştan olduğunu, neyin sonradan edinildiğini ayırmak zorunludur. İnsanlığın o günkü durumunu özgün biçimiyle doğru kavramak için, toplumsal-uygar insanın sonradan edindiği özellikleri bir yana bırakmak, toplumsal belirlenimlerden soyutlamak gerekir. İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı Üzerine Söylev ([4]) adlı yapıtında, ilk insanlardan başlayarak insanlık sürecini inceler, insanların neden eşit olmadıklarını açıklamaya çalışır. İnsanlık tarihini, Hobbes ve Locke’tan farklı olarak iki döneme ayırır: 1- Doğa durumu, ilk insandan uygar insana gelen dönem; insanlar arası ilişkilerin ve savaşın olmadığı dönemdir. 2- Toplumlaşma-uygarlaşma dönemi; insanlar arası ilişkilerin başladığı ve toplumlaşmanın yarattığı yanlış politikayla sürdürülen savaş dönemi. Üçüncü dönem toplum sözleşmesi dönemidir ya da olacaktır.

Doğa durumundaki insan, öteki insanlarla ilişki kurmadan yalnız yaşamıştır. Çünkü yaşamını sürdürmesi için gerekli gereksinimler oldukça azdır, çok çaba harcamadan karşılayabilmiştir. Üretim yapmayan bu insanlar, kendi kendine yeterlidir. Bu kopukluk ve yalıtılmışlıktan ötürü, insan yeni gereksinimler geliştirmemiştir. Rousseau, doğa durumunu Sparta kentinin durumuna benzetir, insanların sağlam yapılı olanlarını güçlü, gürbüz kılar; ötekileri yok eder. Bu eleme (doğal ayıklama) sayesinde insanların birbirine bağımlı olmasına yol açacak fiziksel ayrımlar ortadan kalkar. Tam anlamıyla doğal eşitliği sağlayan, insanların özdeş koşullarda yalıtılmış yaşamalarıdır. “Bu insanın gereksinim duyduğu önemsiz şeyler elinin altında o kadar kolay bulunur ve o bunlardan daha büyük bir miktar elde etmek arzusu için gerekli bilgi derecesinden o kadar uzaktır ki, onun ne öngörüye ne de meraka sahip olmasına olanak vardır. Doğanın görüntüsü, onunla içli dışlı olduğundan ona önemsiz gelir hep aynı düzen, hep aynı dolaşımlar; zekâsı en büyük harikalar karşısında bile şaşmaz; insanın her gün gördüğü şeyi bir defada gözlemleyebilmek için gereksindiği felsefeyi onda aramamak gerektir. Hiçbir şeyin harekete geçiremediği ruhu, ne kadar yakın olursa olsun hiçbir gelecek fikri olmadan, sadece fiili, gündelik yaşama tutkusuna teslim olur. (İAEK, s. 106)”

Bu nedenle, insanda gizilgüç olarak bulunan akıl, doğa durumu boyunca ortaya çıkmamıştır. Hiçbir toplumsal ilişki, ahlâki ilişki ya da kabul edilmiş görev olmadığı için, hukuk ve ahlâk kurumları da olmamıştır. Bu durumda, insanlar iyi ya da kötü de olamazdı. Rousseau, insanı hayvandan ayıran iki özellik bulur. Birincisi, insanın özgürce seçebilmesi ve karar alabilmesidir. Doğa, hayvanlara buyurur, hayvanlar buna uyar. İnsan, uymakta ya da direnmekte özgürdür. İkinci özellik gelişme (yetkinleşme, olgunlaşma) yetisi ya da yatkınlığıdır. “Bu yeti şartların da yardımıyla bütün öteki yetileri art arda geliştirir ve bizde gerek tür olarak gerek kişi olarak bulunur, oysa bir hayvan bütün hayatı boyunca sürecek kesin şekli birkaç ay içinde alır ve bu hayvanın türünün bin yıl sonunda bin yılın bu birinci yılının sonunda olduğu gibi kalır. (İAEK, 103)”

Rousseau’ya göre, savaşmayan yabani doğal insanın özünü üç duygu oluşturur. Emile’de insanın yüreğinde doğuştan hiçbir ahlâk bozukluğu ve kötülüğün olmadığını; insanın tek doğal tutkusunun öz sevgisi ve öz saygısı olduğunu yazar. Doğa durumunun korunmasını sağlayan kendini sevmektir, insanın gerçek gereksinimlerini ortaya koymasını zorunlu kılar. Hobbes’un ayırt edemediği üçüncü duygu, acıma duygusudur. Bu duygu, öteki insanların acı çekmesi karşısında duyduğu hoşnutsuzluk, insanların savaşmalarını önlemiştir.

Rousseau, doğa durumundan toplum durumuna geçişte savaştan söz etmez. Hobbes’un doğa durumu görüşünü eleştirir: “Demek ki, Hobbes’un yanlışı, bağımsız olup da sonradan toplumlaşmış insanlar arasında bir savaş durumunun olduğunu ortaya koymak değil, bu durumun insan türü için doğal olduğunu varsaymak ve savaşı aslında sonucu olduğu kötülüklerin nedeni olarak göstermektir.” İnsanın karşısına zorluklar çıktığını ve onun doğa durumundan çıkmasına yol açtığını ileri sürer. İlk evrede belirleyici etken, doğadaki birtakım değişiklikler nedeniyle insanların birbirlerine yakınlaşmalarıdır. Gereksinimleri karşılamada rastlanan engeller ve zorluklar, insanların fizik güçleri yanında akıllarını kullanmalarını zorunlu kıldı. Doğa durumundan çıkış, insanda gizilgüç olarak bulunan yetilerin yavaş yavaş etkin olmasıyla olanaklı duruma geldi. Gelişme yetisi, değişen dış koşullara uyum sağlamada etkili oldu: “O zamana kadar uyuklamakta olan akıl, konuşma gibi yetiler harekete geçer, yepyeni duygular, tutkular belirir; kısacası, insan geri dönüşü olmayan bir sürecin içine girer.” Bu sayede yeni araçlar yaptılar ve temel gereksinimlerini gidermek için bile yeni yöntemler buldular. “Deniz, ırmak boylarından dolayı, oltayı, balık iğnesini icat ettiler; balık avcısı ve balık yiyicisi oldular, avcı ve savaşçı oldular. Soğuk ülkelerde, öldürdükleri hayvanların derilerine sarındılar. Yıldırım, yanardağ ya da herhangi bir mutlu rastlantı onlara ateşi, kışın sertliğine karşı el uzatılacak yeni bir yardım kaynağını öğretti; bu unsuru muhafaza etmeyi, sonra onu yeniden meydana getirmeyi, nihayet daha önce çiğ çiğ yuttukları eti ateşte pişirip hazırlamayı öğrendiler. (İAEK, s. 136)”

Bunlar, insanı daha hızlı ilerleyebileceği bir duruma getirdi. “Hemen ardından ilk rastlanan ağaç altında uyumak ya da mağaralara çekilmeyi bırakarak, taştan yapılmış sert ve kesici bir çeşit balta bulundu, odun kesmek, toprağı kazmak, ağaç dallarından kulübeler yapmak düşünüldü; bu kulübeler sonradan balçık ve çamurla sıvandı. Bu ailelerin kurulmasını, birbirinden ayırt edilmesini meydana getiren bir çeşit mülkiyeti benimseten ilk devrim dönemi oldu; işte bu mülkiyetin çıkmasıyla hemen bir çok kavga ve çatışma doğdu. (İAEK, s. 138)” Bir konut içinde birlikte bulunma, bir arada yaşama alışkanlığını, karı-koca ve ana-baba sevgisini, aile ile topluluk ayırımını, cinsler arasındaki farkları otaya çıkardı. “Herkes başkalarına bakmaya, kendisine bakılmasını istemeye, toplumun verdiği saygınlık değeri olmaya başladı. En iyi şarkı söyleyen ya da dans eden, en güzel, en güçlü, en becerikli olan ya da en güzel konuşan, en çok sayılan insan olurdu; bu eşitsizliğe, aynı zamanda kötülüğe doğru ilk adım oluyordu. (İAEK, s. 141)” Rousseau’ya göre, bu “ilk üstün tutma”lardan gurur, küçük görme ve kıskançlık; mutluluğu, arılığı ve ahlâk temizliğini yok edecek özellikler doğmuştur. Ancak, belli erdemlerin oluşması ve en az bozulmaya uğrayan durum olması nedeniyle bu dönem, insanlığın en mutlu çağı olmuştur.

Toplum durumuna geçiş, oldukça uzun süren bir değişimdi. İnsanlar, yetkinleşme ve olgunlaşmayla uygarlaşır, toplumlaşırken; özyapısı toplum yaşamına yatkın olamadığı için, yozlaşmaya da başladı. Toplumun içerdiği yarışma, açgözlülük ve bencillik gibi özellikleri edindi. Doğa durumundaki “öz saygı”nin yerini, toplum durumunda “özseverlik” (bencillik) aldı. Özseverlik, gereksinimlerin çeşitlendiği dönemde, kendine üstün değer vermeye ve başka insanlarla yarışmaya yol açan duygudur. Mülkiyet, doğa durumunun sonu, toplum sürecinin başlangıcıydı. Rousseau; “Bir toprak parçasının etrafını çitle çevirip ‘Bu, bana aittir!’ diyebilen, buna inanacak kadar saf insanlar bulabilen ilk insan, uygar toplumun gerçek kurucusu oldu.” diye yazar. Yozlaşmayı başlatan “mülkiyet”tir. Toplum, insanın özyapısını yok etmedi; ama insanla sürekli çatıştı. Bu çatışma, kötülüklerin doğmasına yol açtı. İnsanlar, doğa durumunda birbirlerinden bağımsız olan ilişki biçiminden çıkarak, toplumda efendi-köle ilişkisine girdi. Doğal özgürlüğün yok olmasının nedeni, mülkiyetin yanı sıra, insanların kendi kendine yetmeyi ve özsaygısını bir yana bırakarak, başkalarının görüşlerine bağımlı duruma gelmesidir. Bu durumun ilerlemesiyle, özgürlük gittikçe yitirildi. İnsanın aşırı isteklerinin ortaya çıkması ve bu isteklerin doyurulmasının, kişisel yeteneklerinden çok maddi güce bağlı olması yozlaşmayı ilerletti. Zenginler, yeteneklerini kullanmak yerine, yoksulun emeğini kullanmayı yeğledi. Zengin yoksulu köleleştirirken, kendisi de yoksulun emeğine bağımlı oldu. Rousseau’ya göre, insanlar arasında eşitsizlik yaratan zengin ile yoksul arasındaki uçurumun büyümesi, yozlaşmayı en açık biçimde gösterir.

Maden ve tarımın bulunmasından sonra, her şey daha kötüleşti. Demir ve buğdayın işlenmesi, toplumsal iş bölümüne, aşırı üretime ve üretimin çeşitlenmesine yol açtı. Bir çok yapay gereksinim çıktı; bunları giderme çabaları, insanları birbirlerine bağımlı duruma getirdi. Artık daha güçlü, zeki ve becerikli olanlar daha çok üretmekte ve kazanmaktaydı. Gittikçe kötüleşen toplumda iki sınıf belirdi: mülk sahibi varsıllar ve mülksüz yoksullar. “Güçsüzlüğün, gevşekliğin mülk sahibi olmalarını önlediği kimseler yoksul kalırken; zenginler hükmetme zevki dışındaki tüm zevkleri küçük gördüler ve köleleştirmekten başka şey düşünmediler.” Güçlü ve zengin olanlar, gereksinimlerini başkalarının malları üzerindeki bir hak olarak görmeye başlayınca, büyük kargaşa çıktı. “En güçlüsünün hakkı ile ilk el konanın hakkı arasında ancak kavga ve cinayetle son bulan devamlı bir çatışma meydana geldi. Doğmakta olan toplum en korkunç savaş halinde gelişti; alçalmış, bayağılaşmış, yıkılmış insan türü; artık geriye dönemediği, edindiği mutsuz kazançlardan vazgeçemediği, kendisine onur vermiş olan yeteneklerin kötüye kullanılması yüzünden ancak utanç pahasına çalışabildiği için kendi yıkımının arifesine getirmiş oldu. (İAEK, s. 150)”

Adaleti ve barışı sağlayacak devlet, zenginlerce yalancı bir sözleşmeyle kuruldu. Eşitsizliği ve hiyerarşik ilişkileri kurumsallaştıran devlette, adalet ve barış maskesi altında ekonomik zorla el koymalar oldu. Zenginler; kaba, aldatılmaları kolay, aralarında çok sorunlar olduğu için yargıçlardan, çok hırslı ve cimri oldukları için efendilerden vazgeçmeyen insanları, parlak sözlerle kandırarak devleti kurdular. Politik iktidarın ortaya çıkışıyla, şiddetin yerini “hukuk” aldı, insanlar yasalara ve üretim araçları sahiplerine boyun eğmeye başladı.

İnsanbilim ve doğa durumu

Bu kuramlarda önem verilen “doğa durumu” çözümlemelerinin; önerilen ya da var olan devlete ilişkin temel mi; hukuk alanında ilkeler türetmek için varsayım mı; yoksa toplumsal değişmenin başlangıç noktasına ilişkin gerçeklik mi olduğu tartışılan bir konudur. İnsanbilimin (antropology), yeni yeni gelişmeye başladığı dönemde yapılan çözümlemeler, doğrular yanında çok yanlış içeriyor. İlk insanlar ve ilk topluluklara ilişkin varsayımları tümüyle yanlış. Ayrıca aralarında önemli ayrımlar var. Hobbes’un doğa durumu tasarımı, gerçekte ilk insanların değil, toplumun kaosa düştüğü bir durumun tasarımıdır. Locke, çağındaki toplumun öncesindeki kısmi toplumlaşmayı doğa durumu olarak kabul eder. Uygar insanda görülen durumların, ilk insanların yaşadığı doğa durumunda doğduğunu ileri süren, toplumsal ve politik yaşama geçişteki aşamaları ayrıntılı tasarlayan düşünür, Rousseau’dur. Birleştikleri görüş, sözleşme öncesinde insanların birbirileriyle savaş içinde oldukları, dirlik ve düzen içinde yaşamak için barış sözleşmesi yaptıklarıdır.

Şimdiki bilgimize göre, insanımsıların ortaya çıkışı 2-3 milyon önce olmuş. İlk insan ırkları hayvanlara daha çok benziyormuş, gittikçe hayvanlardan farkları artan yeni ırklar ortaya çıkarken eski ırklar yok olmuş. Bugün yalnızca homo sapiens ırkı yaşamını sürdürüyor. Hobbes ve Locke; doğa durumu derken, Taş Dönemi’nin önce toplayıcı, sonra avcı insanlarına ilişkin bilgileri yoktu. Rousseau’nun yazdıkları bu dönemle daha çok ilgili. Ancak, bu insanların yaşayış biçimleri öyle çok rahat değildi. Her yerde meyve ağacı, sebze yoktu. Avcılık, en yırtıcı hayvanlar için bile kolay değildi. Soylarının sürmesi için, anne, baba ve çocukların bir arada olması zorunluydu, yalnız yaşamıyorlardı. Gerek toplayıcılık aşamasında gerek avcılık aşamasında birkaç insan, bir küme bir araya gelmeden başarılı olamazlardı. Tarih içinde aynı atalardan gelenlerin ayrılmayıp topluluklar oluşturdukları kanısı egemendir. İnsanlar çoğaldıkça yiyecek, barınak bulma zorluğunun arttığı tahmin edilebilir. Bu da birbirini tanımayan, ya da aynı atadan gelmeyen insanlar ve insan kümeleri arasında savaşlara yol açmıştır. Savaşta ölenler dışında, tutsak olanların da öldürüldüğü varsayılıyor. Topluluk belli bir büyüklüğe geldiğinde, tutsaklar öldürülmeyip tarımda, vb. çalıştırılmış ve tutsaklar-tutsak sahipleri ayrımını doğurmuştur. Sonra aynı atalardan gelenler arasında bile sınıf ayrımı ortaya çıktı: önce köleler-köle sahipleri, sonra serfler-derebeyleri, bunların yanında zanaatçılar, tüccarlar, rahipler. Sınıflaşma, insanlar arası savaşım nedeni oldu.

Üç filozofun, insan özyapısına (onlarda “insan doğası” diye geçiyor) ilişkin söylediklerinde doğruluk payı daha yüksek: Hobbes’un “her şeyi kendinde hak görür”; “korkudan doğan güvensizlik, kuşku, tedbirli olma ve önlem alma da korkmuş bir insanın karakteristik özellikleridir”; bencil insan, kendi haklarını ve çıkarlarını korumak, başkalarında olan ama kendisinde olmayan şeylere sahip olmak ister. Savaşın üç ana nedeni vardır: kazanç için yarışma, güvensizlik, ün ya da onur”; “insanda iki temel içgüdü vardır: kendini koruma ve yaşamını sürdürme, bunlar kendilerini iki güçlü güdü biçiminde gösterir: isteme ve kaçınma”; “insanın isteme içgüdüsü, yaşamını sürdürme içgüdüsüyle birleşerek güç sahibi olma duygusunu yaratır”; “insan gereksinimlerinin tutsağıdır; haz peşinde koşan, acıdan kaçan bencil bir varlıktır”. Locke’un “korkular ve sürekli çekincelerle dolu durumu”; “sahip olduğu haklara karşı tehdit olduğunda savaşın yıkıcılığı içine girer”; “insanın kötü doğası, tutku ve öç duygusu, başkalarını cezalandırmada aşırılığa yol açmıştır”; “insanlar kendilerini ve sevdiklerini kayırabilirler”. Rousseau’nun “toplumlaşmadan ileri gelen kötü huylar: gurur, küçük görme ve kıskançlık”; “mülkiyetin çıkmasıyla hemen bir çok kavga ve çatışma doğdu”; “toplumun içerdiği yarışma, açgözlülük ve bencillik”; “özseverlik, gereksinimlerin çeşitlendiği dönemde, kendine üstün değer vermeye ve başka insanlarla yarışmaya yol açan duygu”; “aşırı isteklerinin ortaya çıkması, yozlaşma”; “zenginler, yeteneğini kullanmak yerine, yoksulun emeğini kullanır”. Bu “kötü” özellikler yanında, insanların gittikçe artan, gelişen “iyi” özellikleri de bulunmaktadır. Locke: “Doğa durumundaki eşitlik ve özgürlük durumu, Tanrının iradesinden dolayı olanaklıdır. Bu yasa insan aklı tarafından bilinebilir, evrensel ve ahlâki bir yasadır.” Rousseau: “insanın özgürce seçebilmesi ve karar alabilmesi”,” gelişme (yetkinleşme, olgunlaşma) yetisi ya da yatkınlığı”, “öz sevgisi, öz saygısı, acıma duygusu”, “akıl, konuşma gibi yetiler”.

Sözleşme kuramlarının iktidar ve devlet ile birey ilişkileri anlayışları, doğa durumu ve insan özyapısı kavrayışlarıyla doğrudan bağlantılıdır. İnsan özelliklerinin tümünün “toplum sözleşmesi” yaparken göz önünde tutulması gerekir. Toplum Sözleşmesi düşünürlerinden alacağımız ilk ders budur.

Toplum sözleşmesi ve devletin doğuşu

Hobbes, anlaşma (contract) ile sözleşmeyi (pact) birbirinden ayırır. Anlaşmada, belirlenmiş süre içinde söz verdikleri konuyu bir yan ya da iki yan da yerine getirir ve anlaşma sona erer. Sözleşmede ise, güvenilen yan, bir konuyu gelecekte yapmaya söz verir ve sözleşme süredurur (De Cive, s. 38).

İnsanların asla vazgeçemeyeceği temel hak, kendini koruma hakkıdır. Doğa (savaş) durumundan çıkmak için iki yol vardı: “Barışa kavuşmak için barışı aramak” ve “kendini korumak için bütün yolları kullanmak”. Çekince gören insanlar, geleceği düşünerek ve akılcı hesap yaparak, güvenliğini ancak barış ortamında sağlayabileceği kanısına vardı. Öldürülme korkusu, her insanı öbürlerinden koruma ihtiyacı, insanların devletli toplumun gerekliliği üzerinde anlaşmalarını sağladı. Hobbes’a göre, insanlar barışı sağlamak ve kendini korumak için, haklarını “üstün güce” devretmeli ve onun tanıyacağı kadar özgürlükle yetinmeliydi. Bunun için, yapay bir güç ya da ölümlü tanrı (Leviathan) yarattılar. Her insan, isteğiyle, yazısız, ama herkes için geçerli bir sözleşmeye ortak oldu. Politik yaşama geçme, yurttaşın yalnızca onay (rıza) vermesi değil, kendini yönetme hakkını da başka kişiye ya da kurula bırakmasıydı. “Herkes herkese, senin de hakkını ona bırakman ve onu bütün eylemlerinde aynı şekilde yetkili kılman şartıyla, kendimi yönetme hakkını bu kişiye veya bu heyete bırakıyorum demişçesine, herkesin herkesle yaptığı bir ahit yoluyla, hepsinin bir ve aynı kişilikte gerçekten birleşmeleridir. (Leviathan, s. 136)” Hobbes, özgürlükçü devinimlere karşı çıkarak tek erkliği, krallığı savundu. İnsanların doğuştan sürekli çıkar gözetme eğilimi baskı yoluyla engellenmeliydi. “Devlet olmadıkça, herkes herkese karşı daima savaş halindedir. Buradan şu açıkça görülür ki, insanlar hepsini birden korku altında tutacak genel bir güç olmadan yaşadıkları vakit, savaş denilen o durumun içindedirler ve bu savaş herkesin herkese karşı savaşıdır.”

Hobbes, “büyük ve köklü toplumların kökenine karşılıklı sevgi değil, ama insanların birbirine karşı duydukları korkunun konması gerekir” der. “Fakat bu kelimeyle gelecekteki kötülüklere ilişkin tüm öngörüleri kastediyorum. Buna göre sadece kaçmak değil, ama aynı zamanda korkudan doğan güvensizlik, kuşku, tedbirli olma ve önlem alma da korkmuş bir insanın karakteristik özellikleridir. […] Sonunda dövüşürlerse, zaferin neticesi olarak bir devlet doğar; eğer bir anlaşmaya varırlarsa, devlet bir uyumun neticesinde kurulur. (De Cive, s. 24-26)” Erke (iktidara) sahip olan üstün güç “Egemen”, kalan herkes “uyruk”tur. Hobbes’a göre toplum sözleşmesi, uyruklarla Egemen arasında değil, uyruklar arasında yapılır. Egemen, sözleşmenin bir yanı değil, sözleşmenin ürünüdür. Toplum sözleşmesinin ilkeleri (maddeleri) şunlardır:

1- İnsanlar sözleşmeye uymalıdır.

2- İyilik yapan kişi, iyilik yaptığı için pişman edilmemelidir.

3- Herkesin uygulaması gereken davranış kalıpları karşılıklı uyumu sağlar, barış getirir.

4- Devlet, iç barışı sağlamak için, uyrukları arasındaki uyumu korumalı ve bağışlayıcı olmalıdır.

5- Yanlış ve güveni sarsacak durumlarda, yasalara karşı gelenler, caydırıcı cezalarla ıslah edilmelidir.

6- Yargıç, görevini yan tutmadan yapmalı, herkese gerektiği ölçüde hak vermeli ve adil olmalıdır.

Egemenlik, “bir kişiye ya da bir kurula, kendilerini başkalarına karşı koruyacağı inancıyla bağlı olmak için, insanların gönüllü anlaşmalarıyla” elde ediliyorsa, “sözleşme ile kurulmuş devlet”tir. “Doğal zor ile”, “yok etme gücüyle” elde ediliyorsa edinilmiş yani “fethedilmiş devlet”tir. İkisinde de sözleşme zorunludur: düzen yalnızca sözleşme ile gerçekleşir. Aleyhte oy verenler de barış içinde birlikte yaşamak ve başkalarına karşı korunmak amacıyla, o kişi ya da kurulun tüm eylemlerini ve kararlarını, kendi eylem ve kararlarıymış gibi yetkili kılacaktır. Egemen, sınırsız gücüne ve yetkisine dayanarak yaptığı yasalar aracılığıyla sözleşmeyi uygular. Herkesten aldığı hakları, insanlara uygun gördüğü biçimde dağıtır. Dolayısıyla devlette tüm hak ve özgürlükler doğadakinden farklıdır. Devletin kurulmasıyla, Egemen’in hak ve yetkileri doğar:

1- Uyruklar, hükümet biçimini değiştiremez.

2- Uyruklar, Egemen’in kararlarını benimsemek ve Egemen’den izinsiz sözleşme yapmamak zorundadır.

3- Uyruklar, Egemen’in izni olmadan toplumdan ayrılıp kargaşa durumuna geri dönemez.

4- Uyruklar, Egemen’i eleştiremez.

5- Uyruklar, Egemen’i yaptıklarından ötürü cezalandıramaz.

6- Uyruklara nelerin öğretileceğine Egemen karar verir.

7- Egemen gücün kuruluşuna karşı olmak ancak adaletsizlik ile olur.

8- Egemen’den vazgeçilemez.

9- Egemen’e verilen ve devredilen haklar bölünemez.

10- Egemen’in yargılama ve anlaşmazlıkları çözme yetkisi elinden alınamaz.

11- Egemen uygun gördüğü biçimde barış ve savaş yapar.

12- Egemen yasaları yapar, ama bu yasalara uymak zorunda değildir.

Burada sözü edilen kraldır, bir kişi ya da tek iradede birleşmiş topluluktur: Devlet, Civitas. Kralın elinde öyle güç toplanır ki, düşmanlara karşı savaşı da yönlendirir duruma gelir. Bu, devletin özünü oluşturur. Barışın korunması için bireylerin güvenliği gerekmektedir. Güvenliği sağlamanın yolu ise “saldırılara karşı koyacak gerekli yardım ile tarafların bu karşılıklı tehlike yüzünden bir savaş başlatmaktansa bir şey yapmamanın daha iyi olduğunu düşünmelerinin sağlanmasıdır. (De Cive, s. 80)” Devletin tam anlamıyla var olabilmesi, insanların farklı çıkarlar nedeniyle yeniden savaşmaması için; Egemen’in sürekli olması istenir. Yani devletin sürekliliğinde korku oldukça önemli yer tutmakta, tümü “kötü” karakterli olan insanları disiplin altına almak için despot yönetim zorunlu olmaktadır. Bu, tipik tek erkli, bütüncül devletin betimidir.

Hobbes, özellikle kilisenin devlet işlerine karışmasından kaygı duyar. Kiliseyi, devletin şubesi yapar. Devletin ayakta kalabilmesi için, Egemen’in mutlak gücünün bölünmemesi gerektiğini düşündüğünden, dinsel iktidarı dışlar. Bu haklara ya da yetkilere karşın, Egemen, uyrukların özel yaşamına, aile yönetimine, çalışma isteğine karışamaz. Hobbes’a göre özgürlük, dış engellerin yokluğudur ([5]). Özgür insan, gücü ve aklıyla yapabileceği durumlarda, istediği şeyi yapması engellenmemiş insandır. İncil’e ve tüm insanların yasası dediği kurallara gönderme yapar: 1- Başkalarının sana ne yapmalarını istiyorsan, sen de onlara onu yap; 2- Sana yapılmasını istemediğin şeyi başkasına yapma. Bunlar insanları içsel olarak bağlayan ahlâki buyruklardır. Birinin özgürlüklerinin başladığı yer, ötekinin özgürlüğünün bittiği yerdir. Bir bireyin özgürlüklerinin korunması, tüm bireylerin özgürlüklerinin korunmasıyla sağlanabilir.

 

Locke, doğa durumunda insanların özgür olduğunu kabul eder, ama insan güvenlikten uzaktır ve durmadan başkalarının saldırılarına uğrayabilir. Doğa durumu savaş durumuna dönüştüğünde, korkular ve sürekli çekincelerle dolu koşulları değiştirmek ister. Locke’ta kendini koruma hakkı ile mülkiyetini koruma hakkı eşit durumdadır. Ama yasaların ve yetkeli ortak yargıçların olmadığı, haksızlığa karşı yaptırım uygulanamayan savaş durumundan kurtulmak; yaşamlarını, özgürlüklerini ve mallarını koruyabilmek için, zaten birleşmiş ya da birleşmeyi isteyen insanlarla anlaşma yaparak sivil topluma katılır. Sivil toplumda birleşme amacıyla çoğunluk oluşturabilen belli sayıdaki özgür insanın onayı, sözleşmedir. Bu eşzamanda insanları kendilerini sivil toplumun kısıtlamalarına bırakmaları anlamına gelir. “Kişinin, kendisini doğal özgürlüğünden yoksun kılmasının ve sivil toplumun sınırlamaları içine koymasının tek yolu, insanların birbirleriyle rahat, güvenli ve barışçıl bir yaşam sürdürmeleri için, başkalarıyla, insanların mülkiyetlerinin güvenli bir kullanımının ve sivil toplumun üyesi olmayanlara karşı daha büyük güvenliğe sahip oldukları bir topluluğa katılma ve birleşme konusunda anlaşmasıdır. (İkinci İnceleme, s. 81)”

Locke Hobbes gibi, sözleşmeyi hükümet kurmak değil, toplum kurmak isteyen insanların yaptığı görüşündedir. Hobbes’tan farklı olarak, gücün tek kişinin elinde olması durumunu, sivil yönetim biçimi olarak kabul etmez. Hobbes’un tersine, bireysel özgürlüğü yalnızca doğa durumundaki bir özellik olarak görmez, politik topluma geçildiğinde halâ süren özelliktir. Locke, özellikle Isaiah Berlin’in “negatif özgürlük” olarak adlandırdığı, yetenekler elverdiğince özgür olma durumunu tanımlar. Yine Hobbes’tan ayrımlı olarak, anlaşmanın tüm insanlarca yapılma zorunluluğu yoktur. Anlaşma dışı kalanlar, doğa durumunu sürdürebilir. Locke, onay (rıza, assent) kavramına dikkat çeker. Açık onay, toplum oluşturmayı herkesin kabul etmesidir. Örtük onay, sözleşmeyle geçilen politik toplumda çoğunluğun kararlarına uymak ve böylece yönetim biçimine karar vermektir. İnsanlar, ortak iyilik için yasama, yürütme ve yargılama haklarını devlete devreder. Böylece doğa durumunda sahip olduğu haklarını kısıtlamış olur. Locke’ın mülkiyet anlayışına “yaşam, özgürlük ve mallar” girer. Hobbes’a göre mülkiyet hakkı, yasal-sivil düzen kurulduktan sonra doğarken, Locke bu hakkın kaynağını doğa yasasından aldığını söyler. Başka bir ayrım ise, Locke’un bazı hakların devredilmez olduğunu ileri sürmesidir. Mülkiyet hakkı devredilemez, hiç kimse onayı alınmadan mülkiyetindekilerden yoksun bırakılamaz ve başkasının iktidarına bağlı kılınamaz. İnsanın emeği ve işi, bütünüyle kendisinindir. İş gücü, özel olarak sahip olunan şeyler ile ortaklaşa sahip olunan şeyler farkını yaratır. “İnsanın, doğanın kendisine verdiği ve onda bıraktığı şeyleri, emeğini katarak ve kendi özüne ait olan şeyleri karıştırarak bu durumun içinden çıkarması, bu şeyleri kişinin kendi mülkiyetinde yapar. Bu şey, içine emek eklemlenerek ortak doğa durumundan çıkarıldığından, diğer insanların müşterek hakkı bu şeyden dışlanmış olmaktadır. Emek, emekçinin sorgulanamaz mülkiyeti olduğundan, bu kişi (emekçi) dışında hiç kimse, bir kez emeğini katmış olduğu şeye sahip olma hakkına sahip olamaz. (İkinci İnceleme, s. 27)”

Devletin doğuşu, politik toplumu başlatmak ve kurmakla gerçekleşmiştir. Devlet; bireye ait “yaşam, özgürlük, sağlık, para, toprak, ev, eşya vb.” dışsal şeylerin mülkiyetini ve bireyin özgürlüğünü korumakla; insanların, doğa durumuna oranla daha güvenli biçimde yaşamalarını sağlamakla görevlidir. Bu görev iktidarın sınırlarını çizer. Devlet ile onun yönetimi farklı durumlardır. Locke’a göre devlet, Latince civitas adı verilen ve doğa durumu dışında politik bütün oluşturmuş bağımsız topluluktur. Bağımsız bir yapı olan devleti civitasla özdeşleştiren Locke, yönetimi ise civitasın görevlendirdiği hükümetle özdeşleştirir. Yani civitas yasama erki, hükümet ise yürütme erkidir. Yasama erki öteki güçlerin üzerindedir, devletin biçimini, nasıl işlemesi gerektiğini belirler. Locke laik devlet yönetiminden yanadır, dini politikadan ayrı tutar. Yönetimlerin keyfi olmaması için bazı kısıtlamaların konulması önerir. İnsanların haklarının olmadığı yerde, adaletten ve devletten söz edilemez. Hakkı olan bir şeyin, insanın elinden alınması “haksızlık”tır. Halkın, beğenmediği yönetime karşı direnme hakkı vardır. Keyfi hükümdarların, acımasız ve hoyrat olabilme olasılığına karşı, halk toplum sözleşmesini her an bozabilir. Bu bozma, yalnızca hükûmeti düşürür, toplum ya da devleti ortadan kaldırmaz.

 

Jean-Jacques Rousseau; en güçlülerin, zenginlerin gereksinimlerini başkalarının malları üzerindeki bir hak olarak görmelerinin, toplum durumuna geçmiş insanlar arasında büyük kargaşa doğurduğu görüşündedir. Bu savaş ortamı, doğa durumunun değil, toplumsal ilişkilerin oluştuğu, özel mülkiyetin belirdiği, ekonomik eşitsizliklerin ve hiyerarşinin kurulduğu bir toplumlaşmanın sonucudur. Bu durumun yarattığı eşitsizlikten kurtulabilmenin yolu, geriye doğa durumuna dönmek değil, toplumu yeniden örgütlemek, “politik toplum”u kurmaktır. Böyle bir toplumu kurmak için gerekli olan, yalnızca yalancı olmayan gerçek toplum sözleşmesidir.

Bu anlaşma öyle yapılmalı ki, her insan herkesle birleşirken, kimseye baş eğmesin ve doğadaki kadar özgür olabilsin. Toplumun her üyesi, özdeş haklara sahip olduğundan, kendisini öbür bireylerle eşit görür ve kendisini güvende ve güçlü hisseder. İnsanlar, özgür doğdukları ve kendi kendilerinin efendisi oldukları için sözleşmeye ancak gönüllü olarak katılırlar. Dolayısıyla, sözleşme ancak oy birliği durumuyla geçerlik kazanır. Bu sözleşme, insan kalabalığını toplum biçimine dönüştüren bireysel iradelerin bütünüdür. Böylece insanlar “akıl üzerine kurulu yeni bir toplum” yaratmış olur. İçgüdünün yerini adalet alır ve bu değişim insana eylemde bulunma olanağı tanırken, eskiden yoksun olduğu ahlâkı toplumsal ve siyasal yaşamın merkezine koyar. Artık insan, bütünün içinde kendini birliğin parçası olarak algılar. Özseverlikten sıyrılıp “yurttaş” olmayı kabul eden “sözleşme” insanı, salt kendi iyiliğini düşünmeyi bir yana bırakarak, “ortak iyi”yi düşünmeye, buna uygun karar verip, ödevlerini yerine getirmeye başlar. Kendine dönük bireysel iradenin yerini, yurttaşın genel iradeyle bağlantılı iradesi geçer. Genel irade, toplumun ortak benliğidir.

Rousseau, yurttaşlar arası ilişkide “Yapacağın iyiliği, başkalarına olabildiğince az zarar vererek yap” ilkesini önerir. Rousseau’nun öngördüğü özgürlüğün üstünlüğü, insanın kendi yaşamına egemen olabilmesidir. Bu şu iki özgürlüğe bağlıdır: 1- Ahlâki özgürlük; yurttaşın kendisini kendi bilinciyle yönetebilmesi, 2- Politik özgürlük; yurttaşın toplumsal yaşamın yönetimine katılabilmesi. Toplumun seçmesiyle yürütmeye gelen kişilerin üst düzeyde bilge, erdemli ve yansız olmaları, yurttaşların ortak yararlarını gözetmeleri gereklidir.

Rousseau, genel irade ile halkın iradesini birbirinden ayırır. Genel irade, ortak çıkarları kollayıp ona göre karar verirken, halkın iradesi kısmi bir iradedir ve özel çıkarları kollar, kısmi kararlar alır. Yalnızca halkın iradesinin göz önünde bulundurmak, görüş ve çıkar ayrılıkları yüzünden bölünmelere ve kümeleşmelere yol açar. Halk yeterince aydınlatılmamışsa, halkın vereceği kararlara güvenmek doğru olmaz; çünkü halk kendi çıkarlarını haklı bulup, kararlarını genel irade sayabilir. Genel iradenin her edimi, tüm yurttaşları eşit derecede yükümlü kılar ya da kayırır. Egemen, yalnızca ulusun bütününü tanır ve onu oluşturanları birbirinden ayırmaz. Rousseau, politik bütünün ya da devletin var olabilmesi için orada Egemen’in olmasını şart koşar.

Gerçekte doğada özgürlük yoktur, ötekine bağlı olmama vardır. Özgürlük, bu bağımlı olmamanın toplumda yeniden kurulmasıdır. Egemenlik devredilemez, başkası tarafından temsil edilemez ve bölünemez. Genel iradenin cisimleştiği yasalar, eşitliğin ve özgürlüğün güvencesidir. Rousseau, bu yasaları düzenlediği ilişkilere göre sınıflar: Birinci yasa, Egemen ile devlet arasındaki ilişkiyi belirleyen politik yasadır. Bu yasa akla ve genel iradeye uygunsa, anayasa adını alır. Anayasa, Egemen’in tüm eylemlerini denetim altına alarak kısıtlar ve böylece özgürlükleri onun keyfi el atmalardan korur. İkinci tür yasalar, yurttaşların toplumla ilişkilerini belirleyen düzenleyici yasalardır. Üçüncü tür yasalar, yasalara uymayana uygulanacak ceza yasalarıdır. Bunlara, yazılı olmayan dördüncü tür yasalar eklenir: görenekler, alışkanlıklar ve halkoyu. Rousseau, Locke gibi, yasama gücünü halkla ilgili güç olarak görür. Hükümet (yürütme), Egemen’in aracı ve yurttaşlar ile Egemen arasında görüş alışverişi için kurulan bir yapıdır. Yasaların yürütülmesiyle, toplumsal ve politik özgürlüğün sürdürülmesiyle yükümlüdür.

Rousseau, “yurt sevgisi”ne çok önem verir; “halkların erdemli olmasını mı istiyorsunuz, o halde, işe, onlara vatanı sevdirmekle başlayalım. (Siyasal Fragmanlar 122)” diye yazar. Erdemi, bireysel iradenin genel iradeye uyumu olarak tanımlar. Yurttaşları genel iradeye uyma konusunda isteklendiren en önemli konu, yurt sevgisi ve eğitimin yönlendiriciliğidir. Yurttaşlar erdemli davranmaz, yani katılmaları gereken kamu işlerine ilgi göstermezlerse, toplum iyi olan düzenini ve özgürlüğünü yitirir. Politik düzenin sürmesi, yurttaşlık bilincinin gelişmiş olmasına ve katılımın sürekli olmasına bağlıdır. Düzenleyici yasalar yurttaşları erdemli davranmaya yönlendirir; kişisel çıkarlara ve tutkulara karşın akli davranışı destekleyerek, ahlâki özgürlüğü sağlar. Yasalar yalnızca soyut insanı niteleyen akla değil, somut insanı niteleyen duygulara da seslenmelidir. Toplumu bir arada tutmayı sağlayacak başka bir bağ, yurttaşların ortak bir din altında birleşmeleridir. “Yurttaşlık ya da toplum dini” adını verdiği bu din, erdemli yöneticileri iş başına getirecek uygulamaları içerir. Rousseau’nun cumhuriyetçiliği belirli bir yönetim biçimine değil, politik kurumsallaşmanın sürekliliğine dayanır. Ancak, karma yönetim biçimine yakın durur: yarı tek erklik, yarı toplum erki.

Kuramların toplu değerlendirmesi

Toplum Sözleşmesi kuramları; toplumlaşmayı, politik yaşama geçişi, devletin doğuşunu ve biçimini, iktidar ve egemenlik anlayışını irdelemektedir. Aralarında sözleşme içeriği konusunda önemli ayrımlar var. Hobbes’un toplum sözleşmesi kuramı, baskıyı (zorbalık) içerir, tutucudur (muhafazakâr, conservative). Locke, özgürlükçüdür (liberal). Rousseau, “genel irade” idealine bağlı ütopik bir toplum önerir.

Bu düşünürlerin söz ettikleri, kuramını geliştirdikleri “sözleşme” yazılı değildir. İnsanlar bir araya gelerek sözlü anlaşma da yapmamıştır. Belki, insanların bilinçsizce yaptıkları ortak davranıştır. Düşünürlerin, bu bilinç dışı ortak davranışı kuramlaştırdığı söylenebilir. Üç filozof da toplum sözleşmesi için gönüllü ve onaya dayalı toplumu öngörür, bireyin özgür iradesinin değerini anımsatır. Devletlerin etnik ya da dinsel temelde değil, iradi olarak kurulduklarını saptar. Locke, özgürlükleri ve eşitlikleri korumayan bir devlete karşı direnme ve sözleşmeyi bozma hakkı tanır. Rousseau, yeni bir sözleşme yapabileceği umudunu uyandırır. Günümüzde hak ve özgürlük tanımlarının yeni biçimde yorumlanması, bağımlılık ve çıkar ilişkilerinin ağır bastığı dünyamız için uyarıcı anlamlar taşıyacaktır.

Foucault, sözleşmecilerin özgül iktidar anlayışları ve iktidar ilişkileri üzerine sözleri olmasına karşın, iktidarın kendisine ilişkin görüşleri olmadığını savunur. Örneğin Hobbes, politikayı politika olarak değil, hukuksal kavramlarla kurgulamıştır. Sözleşmecilerin tümü, iktidarı, değiş tokuşu olanaklı, yasal nitelik kazandırılabilen bir meta olarak düşünmüştür. Oysa “iktidarı; özyapısı gereği somut ve eylemli güç kullanımı ve insan eylemlerini karşılıklı belirleme, koşullandırma, yönlendirme olarak ele almak” gerekir. Agamben, toplum sözleşmesi kuramlarının devlet dışı politikanın gelişimini engellediği görüşündedir. Ona göre, sözleşmecilik yalnızca bir devlet biçimiyle olanaklı olabilir. Orta Çağın politik çözülüşünden sonra devletin; yönetim ile hukukun birliğini sağlaması, şiddeti ve şiddet araçlarını tekeline alması, 17. yy’da olgunlaşması, “devlet aklı” kavramının yaygın saygınlık görmesi, toplum sözleşmesi kuramlarının etkisinde olmuştur.

Yeni toplum sözleşmesi: Anayasa

Kapitalizmin gittikçe bireycileşen dünyasında, politik katılım ve kamu hizmeti gözden düşedurmaktadır. Katılımın olmayışı, politikayı bir kümenin elinde toplamış ve bir teknik işe çevirmiştir. Halkın katılımının olmadığı yönetim, yalnızca yasa koyucu ve karar alıcıların özgürlüklerinin olduğu, yönetilenlerin konulan kurallara uyduğu köle-efendi ilişkisine dönüşmüştür. Oysa devlet bunun tersini yapabilir, yurttaşlarını cemaat ilişkilerinden kurtarabilir, toplumsal açıdan bağımsız karar vermelerini sağlayacak özgürlükleri gerçekleştirebilirdi. Devlet ile yurttaş arasındaki ilişkiyi sorgulamak, bizi yeni toplum sözleşmesi yapmaya yönlendiriyor.

Toplum Sözleşmesi kuramları, Toplum Sözleşmesi’ne geçmeden önce neler oldu, niçin Toplum Sözleşmesi’ne geçildi derken önceki durumları ya da ilk insanları incelemiş. Ama bizim tarih öncesine dönmemiz gerekmiyor. İnsanlar, Hobbes’un dediği kadar kötü değiller, bütüncül ve baskıcı (korkutucu) devlete hiç gerek yoktur. Başlangıçta, insanlar ile hayvanlar arasında fark azdı. Doğal yaşamın zor koşullarında, kendini koruma ve yaşamını sürdürme içgüdüsü, insanı bencil ve çıkarcı yapmıştı. Ancak, ilk insanlardan bu yana, insanlık hayvansılıktan uzaklaşadurmaktadır. Daha çok yol alması gerekir, ama insanlara hayvan işlemi yapılamaz. Toplumsallığın getirdiği yarışmadan ötürü de kötü huylar edinmiştir: Özseverlik, gurur, küçük görme, mülk edinme hırsı, kıskançlık, kin ve öç, ulus ve din bağnazlığı; bunlara bağlı olarak tutku, gurur, ulus ya da din uğruna çatışma. Bunun yanında ideal uğruna savaşım, toplum için esirgemezlik, zor ve yoksul durumda olanlara acıma, insana ve insan haklarına saygı, düşünce ve inançlara hoşgörü gibi özellikleri de vardır.

İnsanlar genellikle toplumun (ya da devletin) zorladığı koşullar ve kodlar içinde düşünür. Çoğunluğu oluşturan ortalama yaşam ölçünlerindeki insanlar için, büyük değişimler olanaksızdır. İnsanların çoğu, koşullar çıkarlarına olsun ya da olmasın, süreklilik ve istikrar ister. Örneğin, 1700’lü yılların başında Fransızlar için Fransa Devrimi, 1900’ün ilk yıllarında Ruslar için Sovyet Devrimi gerçekçi ve olası değildi. Çoğu insanda, bir gruba bağlılık, çıkarın ve akılsal seçimlerin önüne geçer. Grup duygusu her zaman olumsuz sonuçlar doğurmaz, olumlu eylemler de doğurur. Ama öngörülemez ve denetlenemez sonuçları daha çoktur, maça giden taraftarların yaptıkları gibi. Refah anlayışı ve sıcak kanlılık çoğunlukla yakın çevreye ve tanıdıklara öncelik verir. Çoğunlukla geleceğe değil de bugüne ve içinde bulunulan ana odaklanılır. Aşırı tüketme ve “günü yaşa” eğilimi, günümüz dünyasını biçimlendirmektedir. Örneğin, küresel ısınma ve fosil yakıtların etkilerine karşı yığınlar duyarsızdır. Balıkların neslinin tükenmesi, tatlı su alanlarının yok olması, çölleşme ve küresel ısınmayı artıran fosil yakıtlar kullanma bu dünyamız için ortak malların trajedisini yaratan insan doğasının sonucudur. Çevremizdeki insanları izlemek yerine, davranışlarını kopyalama, moda davranışlar ile iç içe geçmiştir.

Artık çağdaş insanın özyapısı ve değişik özellikleri yanında, politika ve felsefedeki gelişmeler göz önünde tutulmalıdır. İnsanlar arası savaşımlar sonucu olan “insanlığın” kazanımları korunmalıdır. İnsanlar, özgür doğdukları ve kendi kendilerinin efendisi oldukları varsayılarak, sözleşmeye zorla değil gönüllü katılmaları sağlanmalıdır. İnsanlar, yeni bir anayasaya (toplum sözleşmesine) onay verirken, birçok önemli konuda uyanık olmalıdır. İlkin önceki anayasaların (yalancı sözleşmelerin) oluşturduğu toplumun değerleri, olguları bir yana bırakılmalıdır. Özgürlük ve insan haklarından ödün vermemelidir. Sonra yansız ve güvenli yürütme kuralı bulmak gerekir.

Her birey; canını, malını savunan ve koruyan yeni toplumda; başkalarıyla bütünleşmeli, ama kimseye boyun eğmemeli, özgür kalmalıdır. Toplumun her üyesi, özdeş haklara sahip olmalı ki, kendisini öbür bireylerle eşit görsün ve birliğin üyesi olarak güvende, güçlü hissetsin. Özseverliği, bencilliği bırakan sözleşme insanı, “ortak iyi”yi düşünmeye başlamalı, evrensel etiği toplumsal ve politik yaşamın merkezine koymalıdır. Buna uygun karar verip, ödevlerini yerine getirmelidir. İnsanın emeği ve işi, bütünüyle kendisinindir. İş gücü, özel olarak sahip olunan ile ortaklaşa sahip olunan şeyler arasındaki farktır. Bir insanın doğadan aldığı nesnelere emeğini katarak ürettikleri, ortak doğa durumundan çıktığından, o insanın mülkiyetindedir. Hakkı olan bir şeyi insanın elinden almak, “haksızlık”tır.

Yeni toplum sözleşmesiyle kurulacak toplum örgütlenmesi, var olan örgütten, yani devletten farklı olmalıdır. Bu örgüte örneğin “kamutay” denebilir yahut eski devletten farklı özyapıda olduğu bilinerek yine devlet denebilir. Kamutay ile onun yönetimi farklı durumlardır. Kamutay; bireye ait “yaşam, özgürlük, sağlık, para, toprak, ev, eşya vb.” şeylerin mülkiyetini ve bireyin özgürlüğünü korumakla; insanların, eski duruma oranla daha güvenli biçimde yaşamalarını sağlamakla görevlidir. Bu görev yürütme erkinin (hükûmet) sınırlarını çizer. Yasama erki (ülke meclisi) öteki güçlerin üzerindedir, kamutayın biçimini, nasıl işlemesi gerektiğini belirler. Laiklik gereği, din politikadan ayrı tutulmalıdır. Yönetimlerin keyfi olmaması için bir takım kısıtlamalar konmalıdır. Halkın, beğenmediği yönetime karşı çıkma hakkı asla ortadan kaldırılmamalıdır. Hükümetlerin, acımasız ve hoyrat olabilme olasılığına karşı, halk toplum sözleşmesini her an bozabilir. Bu bozma, yalnızca hükümeti düşürür, toplumu ya da kamutayı ortadan kaldırmaz.

Yürütme kuruluna (hükümete) seçilecek kişiler; bilge, erdemli, yansız ve toplum yararını gözetecek kişiler olmalıdır. Yürütme, kamu ile insanlar arasında bağlantı için kurulan bir yapıdır. Yasaların yürütülmesiyle, toplum ve politik özgürlüğün sürdürülmesiyle yükümlüdür. Çoğunluğun yönetimi biçimindeki demokrasilerde, çoğu zaman ortak (toplumsal) gereksinim ile çoğunluğun istekleri arasında fark, dahası terslik çıkabilmekte, çoğunluğun diktatörlüğüne yol açabilmektedir. Çoğunluğun iradesi, gerçekte kısmi bir iradedir ve özel çıkarları kollar, kısmi kararlar alır. Yalnızca çoğunluğun iradesinin göz önünde bulundurmak, görüş ve çıkar ayrılıkları yüzünden bölünmelere ve kümeleşmelere yol açar. Demokrasi, çoğunluğun çıkarlarından çok, ortak yarara uygun uygulamalar olmalıdır. Azınlığın istekleri de karşılanmalı, daha doğrusu hiçbir bireyin yakınmaması sağlanmalıdır. Yasalar yalnızca soyut insan aklına değil, somut insan duygularına, yüreğine seslenmelidir.

En uygun yönetim biçimi olarak önerilen doğrudan demokrasi, halkın kamusal politikaları uygulayıp yönetmek için memurlar gibi bütün gün meclislerde, kurullarda bulunmasını istemek, insanlara büyük yük getirir ve uygulanamaz. Halk meclisleri belirli aralıklarla ve ivedilik isteyen konularda toplanmalıdır. Bireyler erdemli davranmaz, katılmaları gereken kamu işlerine ilgi göstermezse, toplum iyi olan düzenini ve özgürlüğünü yitirebilir.  İnsanlar toplum sözleşmesi bilinciyle eğitilmemişse, ilgili konularda yeterince aydınlanmamışsa, halkın vereceği kararlara güvenilemez. Günümüzün büyük toplumlarında bu durum, toplumu yozlaşma ve iç savaş karşısında dayanıksız duruma getirebilir. Anayasal düzenin sürmesi, kamu bilincinin gelişmiş olmasına ve genel ve yerel meclislere katılımın sürekli olmasına bağlıdır.

 

KAYNAKÇA

Agamben, Giorgio: Kutsal İnsan – Egemen İktidar ve Çıplak Hayat, Ayrıntı, 2001, İstanbul

Berlin, Isaiah: “İki Özgürlük Kavramı”. Cogito, 32., İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. s. 202-253

Cassirer, Ernst: Devlet Efsanesi-İnsan Üstüne Bir Deneme, Say Yayınları, 2005, İstanbul

Foucault, Michel: Toplumu Savunmak Gerekir, YKY, 2011, İstanbul

Hobbes, Thomas: De Cive – Yurttaşlık Felsefesinin Temelleri, Belge Yayınları, 2007, İstanbul

Hobbes, Thomas: Leviathan, YKY, 2012, İstanbul

Locke, John: Hükümet Üzerine Birinci İnceleme, Kırlangıç Yayınevi, 2007, Ankara

Locke, John: Hükümet Üzerine İkinci İnceleme, Babil Yayıncılık, 2004, Ankara

Locke, John: Tabiat Kanunu Üzerine Denemeler, Paradigma, 1999, İstanbul

Locke, John: Hoşgörü Üzerine Bir Deneme, 2009, Ankara: Liberte Yayınları.

Locke, John: Hükümet Üzerine İkinci Deneme, 2004, Ankara: Nobel Basımevi

Rousseau, Jean-Jacques: Ekonomi Politik Üzerine Bir Söylev, İmge, 2005, Ankara

Rousseau, Jean-Jacques: Emile, Türkiye İş Bankası Yayınları, 2011, İstanbul

Rousseau, Jean-Jacques: İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı ve Temelleri Üzerine Bir Konuşma, Say, 2010, İstanbul

Rousseau, Jean-Jacques: Siyasal Fragmanlar & Ekonomi Politik Üzerine Söylev, Say, 2008, İstanbul

Rousseau, Jean-Jacques: Toplum Sözleşmesi, 2006, İstanbul

Silier, Yıldız: Özgürlük Yanılsaması – Rousseau ve Marx, 2006, İstanbul: Yordam Yayınevi

Timuçin, Afşar: Rousseau’nun Toplum Anlayışı, 2008, İstanbul: Bulut Yayınları

Tunçel, Ahu: Bir Siyaset Felsefesi, Cumhuriyetçi Özgürlük. İstanbul, 2010

Wokler, Robert: Rousseau, Düşüncenin Ustaları. çev. C. Atila, 2003, İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.

 

 

 

[1] Dolaylı Eylem, 2012, Birikim Yayınları, s. 53

[2] Peloponnessos Savaşları, 2010, İstanbul: Belge, s. 149

[3] Locke’un 1667’den önceki felsefe yazıları, bireysel özgürlük ve hükümetin bireysel özgürlükleri güvence altına alması konusundadır. Bunlar, 1660 ve 1661 yıllarında yazdığı Hükümet Üzerine İki İnceleme, 1664 yılında yazdığı, Doğa Yasasına İlişkin Deneme’dir. İki kitap da yirminci yüzyıla dek yayımlanmamıştır.

[4] Rousseau’nun bu yapıtı, antropolojik bir çalışmadır, Toplum Sözleşmesi, ideal toplum görüşünü anlatır.

[5] Isaiah Berlin’inin “negatif özgürlük” tanımı, Hobbes’un özgürlük anlayışını yansıtır. Buna göre kişinin yetenekleri ölçüsünde istediklerini yapabilmesi, özgürlüktür. Baskı, bir insanın eylemde bulunabileceği alanda, öbür insanların önceden düşünülmüş yönlendirmeleridir. Hobbes’un özgürlüğü, her türlü yönlendirmenin yokluğu olarak tanımlaması, keyfi yönetimleri ve yasaları özgürlüğe karşı çekince olarak görmesi, onu Amerika Bağımsızlık Savaşı’nda önemli bir konuma koymuştur. Isaiah Berlin’in pozitif özgürlük tanımı, “toplumun tüm yetkinliklerine sahip üyelerinin sadece bir kısmının değil tamamının her vatandaşın hayatının her aşamasına el atacak kamu gücünde payı olması”dır (Berlin, 2002: 242).

About alisan ozdemir

Check Also

Ekim Devrimi ve günümüzün iki sorunu

Sevgili arkadaşım, Bu sorunları Ekim Devrimi’nin 100. yılında çok tartıştık. O polemiklere yeniden dönmek istemiyorum. …

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

PHP Code Snippets Powered By : XYZScripts.com