Klasik Marksizm: Entelektüel Bir Tarih

 

Yazan

DAVID LEOPOLD

Marksizmin İcadı, milyonları Karl Marx’ın fikirleriyle tanıştıran kurucu sosyalist kuşağın zengin bir grup biyografisi. Yetersiz kaldığı yerlerde bile, detayları hala büyüleyici ve ilgi uyandırıcı.

Topluluk biyografileri yeni bir şey değil (Plutarkhos’a sorabilirsiniz), ancak bu tür biyografiler son zamanlarda revaçta ve sosyalizm tarihi de olası konular açısından zengin bir damar sunuyor. Christina Morina’nın Elizabeth Janik tarafından çevrilen yeni kitabı Marksizmin İcadı, Marksizmi icat ettiği söylenen sekiz erkek ve bir kadının “grup portresini” sunuyor.

Marksizm elbette pek çok farklı biçim alır. Burada icat edildiği iddia edilen çeşitlilik, Marksizmin Marx’tan sonraki ilk istikrarlı biçimi, Karl Marx’ın 1883’teki ölümü ile Büyük Savaş’ın başlangıcı arasındaki otuz yıl içinde Avrupa’da baskın bir varlık haline gelen Marksist sosyalizm çeşididir. Morina buna tamlamasız “Marksizm” diyor, ancak bu çeşitlilik göz önüne alındığında, ben burada “klasik Marksizm” olarak bahsediyorum. (“İkinci Enternasyonal Marksizmi” de yakın bir eşanlamlı olabilirdi).

Klasik Marksizm, bu şekilde anlaşıldığında, Karl Marx’ın yazıları ve eylemleriyle bağlantılı, ancak onlardan farklıdır. Morina’nın tanımlamasıyla, “bir okul, bir dünya görüşü, bir silah, dünyayı açıklamak için bir doktrin ve onu değiştirmek için bir program “dır. Ve burada, birlikte “kurucu kuşağı” oluşturan dokuz kahramanın yaratımı olarak tasvir ediliyor. Artan doğum tarihlerine göre sıralanan bu kişiler Jules Guesde (1845-1922), Karl Kautsky (1854-1938), Eduard Bernstein (1850-1932), Victor Adler (1852-1918), Georgi Plekhanov (1856-1918), Jean Jaurès (1859-1914), Vladimir Lenin (1870-1924), Peter Struve (1870-1944) ve Rosa Luxemburg’dur (1871-1919).

Bu dokuz kişi, siyasi ve felsefi açıdan farklı olsa da, kronolojik ve coğrafi kökenleri çeşitlilik gösteren bir grup oluşturuyor. Bir yaş grubu oluşturmuyorlar; en büyüğü yirmi beş yaşındayken en küçüğü doğmuş. Ayrıca, başta Fransa, Avusturya, Almanya ve Rusya olmak üzere çok farklı koşullarda yaşamış ve çalışmışlardır. Bununla birlikte, bir grup oluşturdukları iddiası mantıksız değildir. Burada vurgulanan ortak özellikler arasında Marx’ın çalışmalarının ilk ciddi öğrencileri arasında yer almaları, kendilerini belirgin bir şekilde angaje olmuş bir tür “Marksist entelektüeller” olarak tanımlamaları, bu yeni Weltanschauung’un geliştirilmesine yardımcı olmaları ve bu dünya görüşünü sürdüren ve yayan (kişisel ve siyasi etkileşimlerinden oluşan) bir “ulusötesi ağ” kurmaları yer almaktadır.

Morina’nın kitabı ilk olarak Die Erfindung des Marxismus adıyla Almanca orijinal baskısında yayımlanmıştır. Wie eine Idee die Welt eroberte (Siedler Verlag, 2017) – klasik Marksizm “dünyayı fetheden” fikirdi. Bu İngilizce baskıda ise artık “her şeyi değiştiren” bir fikir. Başlık her iki dilde de aşırıya kaçıyor, ancak yayıncılarının abartısı için yazarları suçlamak haksızlık olabilir. (Bu monografi Morina’nın Friedrich-Schiller-Universität Jena’daki Habilitasyonuna dayanan ikinci çalışmasıdır. İlk kitabı Legacies of Stalingrad [2011], savaş sonrası Almanya’da Doğu Cephesi’ne dair zıt hatıraları inceliyor).

Hem başlığın fikirler üzerindeki vurgusu hem de bu dokuz kahramanın teorik erişimleri ve hırsları göz önüne alındığında, ikincilerin teorilerinin ve argümanlarının bu yeni kitabın odak noktası olmaması belki de şaşırtıcıdır. Birbiriyle çelişen teorik taahhütleri pek tartışılmıyor ve bu az tartışma da her zaman tatmin edici olmuyor. Gerçekten de Morina bazen felsefi kesinlik ya da derinlik çabalarına karşı bir tür tarihçinin sabırsızlığını yansıtıyor. En azından açıkça, kahramanlarının teorileriyle değerlendirici bir angajmana girmeyi reddediyor (“sonsuz bir teorik ve programatik kavgalar dizisi”) ve klasik Marksizmin tarihselleştirilmesine kendi katkısını “‘ideolojik olmayan'” bir katkı olarak nitelemenin “cazibesine kapıldığını” söylüyor. Retorik ihtiyatı, korkutucu tırnak işaretleri kullanmasında açıkça görülüyor, ancak kendini tanımlaması çarpıcı olmaya devam ediyor.

Morina daha geniş tarihsel bağlamla da açıkça ilgilenmiyor; örneğin, klasik Marksizmin gelişimine elverişli olan sosyal, politik veya entelektüel koşullar hakkında nispeten az tartışma var. Bu bağlamın önemi elbette yadsınmıyor – sanayileşme ve bilimin (Verwissenschaftlichung) genişleyen otoritesine geçici atıflar var – ama asıl ilgi ve dikkati başka yerde.

Morina özellikle bu Marksist yazar ve aktivist grubunun “reşit olma” dönemlerindeki “yaşanmış deneyimleri” ile ilgileniyor. Özellikle bireysel kahramanlarının erken dönem yaşamlarındaki farklılıklardan ziyade benzerliklerle ilgileniyor. Onların oluşum yıllarındaki örtüşen motivasyon ve deneyimlerine yönelik bu ilgi, kitabın üç ana bölümünde geliştirilmiştir: sosyalleşme, siyasallaşma ve angajman.

Saha Çalışanları ve Maceracılar

Sosyalleşme, aile, okullaşma ve erken okumanın etkisi hakkında bilinenlerin bir kısmıyla ilgilidir. Bu, onların “sosyalizm öncesi” oluşumlarının alanıdır ve bu bağlamda Morina öncelikle eğitimin, özellikle de erken okuryazarlığın – örneğin sınıfsal arka plan veya siyasi olaylardan daha fazla – kahramanlarının oluşumu için önemiyle ilgilenmektedir. Maddi durumları not ediliyor, ancak çocukluktan gençliğe ve erken yetişkinliğe kadar biçimlendirici ortaklıklar, ailelerinin içinde ve dışında aldıkları eğitim etrafında dönüyor. Örneğin Morina, dokuz kahramanının erken dönem edebi heveslerini tartışıyor; bu hevesler genellikle kendi ulusal geleneklerinden hem ikonoklastik hem de klasik yazarları bir araya getiriyor. Dilsel yetkinliklere de dikkat çekiliyor; hepsi dört ya da daha fazla dil konuşuyor. Ayrıca Adler, Bernstein ve Luxemburg’un Yahudi miraslarına dair -bu okuyucuya biraz üstünkörü gelen- bir tartışma da var.

Politizasyon, bu kişilerin Marx’ın yazılarını bireysel olarak keşfetmelerinin ve bu yazılarla ilk etkileşimlerinin duygusal ve entelektüel etkileriyle ilgilidir. “Marx’a giden bireysel yollar “ın tartışılması, kronolojik ve coğrafi olarak farklılaştırılmış iki döneme ayrılmıştır. Okuyucular, 1878 ile 1888 yılları arasında Londra, Paris, Zürih ve Viyana’da yaşayan ve öğrenim gören Guesde, Jaurès, Bernstein, Kautsky ve Adler hakkında bilgi ediniyor. Ve sonra 1885-1903 yılları arasında Cenevre, Varşova ve St Petersburg’da bulunan Plehanov, Struve, Lenin ve Luxemburg hakkında. Morina, kahramanlarının Marx’ı benimsemesine ilişkin iki alternatif açıklamaya direnmeye istekli görünüyor; yani bu benimsemenin ya tamamen rasyonalist bir egzersizin ya da yarı-dinsel bir dönüşümün sonucu olarak görülmesi gerektiğine. Marx’ın eserinin klasik Marksizmin kurucu kuşağına “kurtuluş değil, aydınlanma vaat ettiği” sonucuna varan yazar, bunun daha ziyade uzun ve duygusal bir aydınlanma deneyiminin sonucu olarak anlaşılması gerektiğini belirtiyor.

Bağlılık, sosyal dünyayı ilk keşfetmeleriyle ilgilidir ve tartışma yine iki bölüm halinde düzenlenmiştir. Kahramanların, çağdaş işçilerin yaşam ve çalışma koşullarıyla ilk meşguliyetlerinin bir açıklaması vardır. “Kısmen gerçek, kısmen hayali” bir işçi sınıfının çeşitli tasvirleri, klasik Marksizmin sosyal-bilimsel hırslarını pekiştirmeye yardımcı olmuştur. Bununla birlikte, Adler’in kapsamlı ve ilk elden deneyiminden (bir doktor ve daha sonra fabrika müfettişi olarak) Struve’nin sıradan işçilerle sınırlı ve verimsiz temasına kadar, işçi sınıfı yaşamına maruz kalmaları önemli ölçüde farklılık gösterdi. Morina ayrıca, 1905-6 Rus Devrimi sırasında ve çevresinde bu iki ismin özellikle siyasi angajmanlarını ve dünyayı değiştirmeye yönelik daha doğrudan partizan girişimlerini de özetlemektedir. Bu ikinci angajman farklı yönlerden gelmiştir: kahramanlarından üçü sahada aktifti (Lenin, Luxemburg ve Struve); beşi “mesafeli eleştirmenler ve yorumcular” olarak yanıt verdi (Kautsky, Bernstein, Adler, Guesde ve Jaurès); ve biri sui generis idi (Plehanov simgesel olarak çalışmasına çekildi). Her birinin devrim teorilerinin, daha genel olarak, Iring Fetscher’in “sözde devrimci parlamentarizm” (Kautsky, Bernstein, Adler ve Jaurès), “demokratik devrimcilik” (Luxemburg, Plehanov ve Guesde) ve “elit devrimcilik” (Lenin) arasındaki üçlü ayrımına uyduğu söylenir.

Bağlılık, sosyal dünyayı ilk keşfetmeleriyle ilgilidir ve tartışma yine iki bölüm halinde düzenlenmiştir. Kahramanların, çağdaş işçilerin yaşam ve çalışma koşullarıyla ilk meşguliyetlerinin bir açıklaması vardır. “Kısmen gerçek, kısmen hayali” bir işçi sınıfının çeşitli tasvirleri, klasik Marksizmin sosyal-bilimsel hırslarını pekiştirmeye yardımcı olmuştur. Bununla birlikte, Adler’in kapsamlı ve ilk elden deneyiminden (bir doktor ve daha sonra fabrika müfettişi olarak) Struve’nin sıradan işçilerle sınırlı ve verimsiz temasına kadar, işçi sınıfı yaşamına maruz kalmaları önemli ölçüde farklılık gösterdi. Morina ayrıca, 1905-6 Rus Devrimi sırasında ve çevresinde bu iki ismin özellikle siyasi angajmanlarını ve dünyayı değiştirmeye yönelik daha doğrudan partizan girişimlerini de özetlemektedir. Bu ikinci angajman farklı yönlerden gelmiştir: kahramanlarından üçü sahada aktifti (Lenin, Luxemburg ve Struve); beşi “mesafeli eleştirmenler ve yorumcular” olarak yanıt verdi (Kautsky, Bernstein, Adler, Guesde ve Jaurès); ve biri sui generis idi (Plehanov simgesel olarak çalışmasına çekildi). Her birinin devrim teorilerinin, daha genel olarak, Iring Fetscher’in “sözde devrimci parlamentarizm” (Kautsky, Bernstein, Adler ve Jaurès), “demokratik devrimcilik” (Luxemburg, Plehanov ve Guesde) ve “elit devrimcilik” (Lenin) arasındaki üçlü ayrımına uyduğu söylenir.

Birincisi, kapsamla ilgili kritik bir endişe. Kitaba grup biyografilerinin aydınlatma potansiyeli konusunda açık fikirli olarak başladım, ancak kendimi bu özel örneğin kapsamı konusunda giderek daha tereddütlü buldum – kahramanlar bu kadar farklı görüş ve koşullara sahip bu kadar büyük bir grup oluşturuyor. Morina’nın odak noktası, klasik Marksizmin ortaya çıkışında biçimlendirici bir rol oynayan dokuz kişinin yaşam deneyimlerindeki ortaklıklar. Bu kişiler arasındaki ortak noktalar zamanı geldiğinde ortaya çıkarılıyor, ancak bu ortak noktalar bana genellikle biraz sönük kalıyor.

Sosyalleşme bölümünde ele alınan ve “genç yetişkinliğe geçişlerindeki, okur olarak yaşadıkları deneyimlerdeki ve gerçeklikle kurdukları ilişkideki” ortak örüntüleri kapsayan erken dönem oluşumları örneğini ele alalım. Örneğin, hepsi de “çoğunlukla sıcak” aile evlerinde, öğrenmeye ve edebiyata yakınlık, güncel olaylara ilgi ve dünya hakkında gelişmiş bir merak duygusuyla büyümüşlerdir. Benzer şekilde, dünyayı anlamak ve değiştirmek için kendi katkılarına dair bir özgüven ve inancı paylaşıyorlardı. Marx’ın yazılarıyla ilk etkileşimlerine dair kanıtlar genellikle zor ve eksik olsa da, Marx okumalarının etkisi önemsiz değildi. Bu ortak noktalar -öğrenmeye yönelik aile coşkusu, bireysel özgüven ve Marx’ın biçimlendirici etkisi- bu sosyalist entelektüeller grubu hakkındaki önceki görüşlerimin hiçbirini şaşırtmadı ya da sarsmadı. Açıkça ifade edilen endişe, buradaki yaşanmış ortaklıklar arayışının, sonuçlarında dikkat çekici olmayan bir genellik düzeyinde başarılı olmasıdır.

İkinci olarak, proje hakkındaki bu yarı-metodolojik endişenin yanı sıra, Friedrich Engels’in – garip bir şekilde hem merkezi hem de marjinal – konumu hakkında rahatsız edici bir şüphe duydum. Geniş literatürün tanıdık bir kolunda Engels, klasik Marksizmin “mucidi” rolü için herhangi bir boşluk için önde gelen adaydır. (Özellikle klasik Marksizme düşman olanlar arasında Engels, sözde basitleştirilmiş ve indirgemeci dünya görüşü nedeniyle genellikle tek başına suçlanır). Başlangıçta Morina’nın burada sorumluluk iddiasına karşı çıkabileceğini ve kendi dokuz kahramanı için davayı zorlayabileceğini düşünmüştüm. Örneğin, bir noktada Engels’i klasik Marksizmin “sözde” mucidi olarak adlandırıyor ve onun bu kurucu kuşağa “dinamik destek” sunduğunu kabul etmekle birlikte, bunu dışarıdan, başka ve daha önceki bir bağlama ait olarak yaptığında ısrar ediyor. Bununla birlikte, bu destek de gerekli görülüyor ve bize kahramanlarının Engels’in yardımı olmadan onu “icat edemeyecekleri” söyleniyor. Kısacası, Engels’in çabaları olmasaydı, “[klasik] Marksizm olmazdı.”

Buradaki endişe iki yönlüdür. Engels’in klasik Marksizmin ortaya çıkışındaki sorumluluğunun boyutunu sorgulamak için kaçırılmış bir fırsat var. Bu bağlamda söylenebilecek en fazla şey, Morina’nın odağın bir kısmını Engels’ten uzaklaştırdığıdır. Buna ek olarak, klasik Marksizmin dokuz kahramanının “kuşak projesi” olduğu konusundaki ısrarı ile Engels’in onun icadından ortaklaşa sorumlu olduğu (o olmadan var olamayacağı) fikri arasında belirli bir gerilim var gibi görünüyor. En azından, burada paylaşılan sorumluluğun hatlarının daha kesin bir şekilde ortaya konmasını isterdim.

Marksizmi Popülerleştirmek

Daha olumlu bir bakış açısıyla, iki hususu da belirtmek isterim.

İlk olarak, Morina’nın konusunun tarihsel önemi konusunda şüphe yok. İkinci Enternasyonal dönemindeki Avrupa sosyalist hareketinin boyutlarını unutmak kolaydır ve bu hareketin milyonlarca destekçisinin sosyalizmi Marx’tan değil (Manifesto ve Kapital dışındaki külliyatının büyük bir kısmı basılmamış ya da ulaşılamaz durumdaydı), klasik Marksizmin bu kurucu kuşağının popüler ve polemik yazılarından öğrendiğinin farkına varmak önemlidir.

Bu eserlerin hepsi bugün pek okunmuyor, ancak bu popülerleştirici yorumlar şüphesiz Marx’ın fikirlerinin hala geçerli olan kendine özgü bir açıklamasının ortaya çıkmasında rol oynadı. Morina, buradaki kilit metinlerden bazılarını Kautsky’nin Karl Marx’ın Ekonomik Doktrinleri (ilk olarak 1887’de yayınlanan popüler bir genel bakış); Bernstein’ın Toplumsal ve Özel Mülkiyet (1885’te “Sosyal Demokrat Kütüphane “nin ilk cildi olarak yayınlandı) olarak tanımlıyor; Plehanov’un Sosyalizm ve Siyasi Mücadele (1883’te Cenevre’den yayınlanan erken dönem siyasi bir çalışma); Jaurès ve Guesde’nin İki Yöntem (1900’de Lille’de sosyalistlerin burjuva parlamentolarıyla çalışması üzerine yaptıkları tartışmanın tutanakları); Lenin’in Ne Yapmalı? (1902’de yayınlanan parti ve sınıf üzerine meşhur broşür); ve Luxemburg’un Ekonomi Politiğe Giriş (ilk olarak 1909-1910’da yayınlanan ekonomi üzerine parti derslerinin bir bölümü). Marx’ın fikirlerinin bu literatürden çıkan açıklaması her zaman doğru ya da karmaşık değildir, ancak sadece o dönemde değil, aynı zamanda düşüncesinin sonraki izlenimlerini şekillendirmede de oldukça etkili olmuştur.

İkinci ve son olarak, proje bir bütün olarak beni ikna etmemiş olsa da, bileşenleri genellikle ilgi çekici ve ilginç. Zevkler farklı olsa da, kitapta pek çok hoş ve düşündürücü tarihi detay var. Okuyucular, yemek yemeyi sevdiği kadar öğrenmeyi de seven, kızarmış kazın yanında Latince dilbilgisini açgözlülükle sindiren dokuz yaşındaki tombul Jaurès ile tanışıyor. Kitapta ayrıca Kautsky’nin coşkuyla çizilmiş romantik figürlerle dolu ilk eskiz defterlerinden (1872-73 civarı) bazı çarpıcı sayfalar da yeniden üretiliyor. Ayrıca çeşitli çalışma alanlarının ilginç tasvirleri de var: Guesde’nin çalışma odası (1878’de) Henri de Saint-Simon ve Robert Owen’ın yanı sıra (daha tahmin edilebilir bir şekilde) Ferdinand Lassalle’ın portreleriyle süslenmiş görünmektedir; Plehanov’un zevkleri ise bu açıdan daha klasik görünmektedir; Cenevre’deki çalışma odasının duvarlarında Engels’e Voltaire, Goethe, Belinsky ve Chernyshevsky eşlik etmektedir.

Bu tür bir ilgi, resimlerin kullanımının yanı sıra, sosyalist hareketlerin kültürel boyutuna dair hoş bir hatırlatma sağlıyor. Örneğin çalışma ortamlarına dair bu betimlemeler, Morina’nın bazı kahramanlarının kendilerini konumlandırdıkları entelektüel geleneklere dair somut bir fikir veriyor. Ancak daha genel olarak, beni en çok ilgilendiren sentezleyici sonuçlardan ziyade bu tür bireysel detaylardı. Kitabın belki de parçalarının toplamından daha az olduğuna dair bu öneri, küçümseme amacı taşımıyor. Bana daha ziyade, kompozisyonu tam olarak çalışmayan ancak detayları hala büyüleyici ve ilgi uyandıran büyük ve iddialı bir tabloyla karşı karşıya olduğumu hatırlattı.

 

About Mustafa Aydın

Check Also

Ekim Devrimi ve günümüzün iki sorunu

Sevgili arkadaşım, Bu sorunları Ekim Devrimi’nin 100. yılında çok tartıştık. O polemiklere yeniden dönmek istemiyorum. …

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

PHP Code Snippets Powered By : XYZScripts.com