- KAYIP HALKA: KATILIMCI DEMOKRASİ
2026 reform programının en önemli eksikliği katılımcı demokrasidir. Program, mülkiyet biçimlerini, piyasa mekanizmalarını, işletme yapılarını ve yerel yönetimlerin yetkilerini yeniden düzenlerken işçilerin ve halkın ekonomik karar süreçlerine nasıl katılacağını açıklamamaktadır.
Öz yönetim, işçi meclisleri, işletme konseyleri ve katılımcı planlama gibi mekanizmalar reform programında belirgin bir yer tutmamaktadır. Bu nedenle ekonomik yetkilerin merkezî bürokrasiden işletme yöneticilerine ve özel aktörlere aktarılması, kararların toplumsallaştırılmasından çok yeni biçimlerde merkezileşmesine yol açabilir.
Programın 36. Maddesi, tüzel ve gerçek kişilerin mali ve maddi varlıklarının meşru biçimde büyümesini tanırken, insanın insan tarafından sömürülmesine izin verilmeyeceğini ve emek haklarının korunacağını belirtmektedir. Ancak özel sermaye birikiminin ve ücretli emeğin genişlediği koşullarda sömürünün hangi kurumsal mekanizmalarla önleneceği açıklanmamaktadır.
Buradaki temel sorun, yalnızca işçi haklarının hukuken tanınması değildir. İşçilerin ücretleri, çalışma koşulları, yatırımlar, işletme gelirleri ve yaratılan artığın kullanımı üzerindeki karar süreçlerine katılıp katılmayacağıdır. Aksi hâlde emekçiler, bürokrasi ile sermaye arasında gelişecek mücadelenin etkin öznesi değil, sonuçlarına katlanmak zorunda kalan seyirci hâline gelebilir.
Devlet mülkiyetinin korunması da tek başına yeterli değildir. Devlet işletmelerinde kararlar yalnızca bakanlıklar, yöneticiler ve teknik bürokrasi tarafından alınmaya devam ederse, mülkiyet hukuken kamusal, yönetim ise bürokratik kalır. Aynı şekilde piyasa alanının genişlemesi, işçi denetimi bulunmadığı takdirde özel sermaye birikimini ve toplumsal eşitsizlikleri güçlendirebilir.
Bu nedenle bürokratik merkezileşme ile özel sermaye birikimi birbirinin gerçek alternatifi değildir. Her ikisi de üreticileri ekonomik kararların dışında bırakabilir. Sosyalist bir çıkış yolu, devlet ile piyasa arasındaki dengeyi belirlemekten önce emeğin ekonomik iktidarını genişletmek zorundadır.
Katılımcı demokrasi şu alanları kapsamalıdır:
-Devlet ve özel işletmelerde seçilmiş işçi konseylerinin oluşturulması,
-işletme bütçelerinin, ücret politikalarının ve yatırım kararlarının çalışanların denetimine açılması,
-sendikaların devletten ve işletme yönetimlerinden bağımsız biçimde işçileri temsil edebilmesi,
-kooperatiflerin hukuki ve mali açıdan güçlendirilmesi,
-belediye bütçelerinin halkın katılımıyla hazırlanması,
-kamu sözleşmeleri, ihaleler ve yabancı yatırımlar konusunda şeffaflığın sağlanması,
-Yöneticilerin hesap verebilir ve gerektiğinde geri çağrılabilir olması.
Bu mekanizmalar kurulmadan ekonomik reformların sosyalist bir yönelim içinde kalması güvence altına alınamaz. Çünkü demokrasi olmadan, ister devletçi ister piyasacı olsun, her ekonomik yapı ayrıcalık, eşitsizlik ve yabancılaşma üretme eğilimindedir.
Katılımcı demokrasi yalnızca reformların olumsuz sonuçlarını sınırlayacak bir denetim aracı da değildir. Aynı zamanda üretkenliği artırabilir. İşçiler karar süreçlerine katıldıklarında üretim sorunlarını daha doğrudan belirleyebilir, kaynak kullanımını denetleyebilir ve işletmelerin toplumsal ihtiyaçlara göre yönlendirilmesine katkıda bulunabilirler.
Sosyalizmi uzak bir geleceğin hedefi olarak ilan etmek yeterli değildir. Geçiş döneminde oluşturulan kurumlar, gidilmek istenen toplumun ilişkilerini bugünden üretmelidir. Bürokratik yönetim ve denetimsiz sermaye birikimi üzerine kurulan bir geçiş sürecinin kendiliğinden sosyalizme ulaşması beklenemez.
Bu nedenle Küba reformlarının kayıp halkası, devlet denetiminin daha da merkezileştirilmesi değil, toplumsal iktidarın tabana doğru genişletilmesidir. İşçiler, kooperatifler, belediyeler ve halk örgütleri ekonomik kararların gerçek özneleri hâline gelmedikçe devlet mülkiyeti toplumsal mülkiyete, ekonomik reformlar da sosyalist yenilenmeye dönüşemez.
Küba’nın önündeki temel görev yalnızca üretici güçleri serbest bırakmak değildir. Aynı zamanda toplumsal ve demokratik güçleri de harekete geçirmektir. Katılımcı demokrasi reform programının tamamlayıcı bir unsuru değil, onun sosyalist niteliğini belirleyecek temel koşuldur.
- KÜBA İÇİN YENİ BİR SOSYALİST MODEL
2026 reform programı üzerine yürütülen tartışmaların önemli bir bölümü, Küba’nın kapitalizme mi yöneldiği, yoksa sosyalizmini yeni koşullara mı uyarladığı sorusu etrafında şekillenmektedir. Bu soruya verilecek yanıt, sosyalizmin nasıl tanımlandığına bağlıdır.
Eğer sosyalizm yalnızca devlet mülkiyetinin hâkim olduğu ve piyasa mekanizmalarının en aza indirildiği bir sistem olarak tanımlanırsa, bugün Küba’nın bu modelden uzaklaştığı söylenebilir. Ancak sosyalizm, toplumsal mülkiyetin, demokratik katılımın, toplumsal adaletin ve ulusal egemenliğin tarihsel olarak gelişen bir toplumsal sistem olarak ele alınırsa, farklı sonuçlara ulaşmak mümkündür.
Küba’nın temel sorunu, piyasa mekanizmalarını kullanmaya başlaması değildir. Asıl sorun, uzun yıllar boyunca merkezi devlet mülkiyeti ile sosyalist toplumsal mülkiyetin özdeş kabul edilmesi ve bunun bürokratik bir ekonomik yapıya dönüşmesidir.
1960’lı yıllarda Sovyet modelinin etkisiyle gerçekleştirilen kapsamlı devletleştirmeler tarihsel koşullar içinde anlaşılabilir. Ancak üretici güçler yeterince gelişmeden ve toplumun ekonomik yönetime katılımı sağlanmadan sosyalizmin kurulduğunun ilan edilmesi, devlet mülkiyeti ile sosyalizmi özdeşleştiren bir anlayışı güçlendirmiştir.
Bugün yaşanan dönüşüm bu modelin sınırlarını ortaya koymaktadır. Son otuz yılda gerçekleştirilen reformlar merkeziyetçi yapıyı kısmen esnetmiş olsa da bürokrasinin ekonomik ve siyasal ağırlığını ortadan kaldıramamıştır.
Bu nedenle Küba’nın önündeki görev yalnızca ekonomik reform yapmak değildir. Aynı zamanda sosyalizmin kavramsal temellerini yeniden düşünmektir.
Bu çalışmada savunulan yaklaşım, devlet mülkiyetini sosyalizmin tek belirleyici ölçütü olarak görmemektedir. Aynı şekilde, piyasa mekanizmalarının varlığını da kapitalizmin zorunlu göstergesi olarak kabul etmemektedir.
Belirleyici olan dört temel ilkedir: üretim araçları üzerindeki toplumsal denetim, ulusal egemenliğin korunması, toplumsal adaletin geliştirilmesi, ekonomik ve siyasal karar süreçlerinde demokratik katılımın kurumsallaştırılması.
Bu çerçevede devlet mülkiyeti, kooperatif mülkiyeti ve özel mülkiyet aynı ekonomik yapı içinde bir arada bulunabilir. Ancak bunların hiçbiri mutlak bir üstünlüğe sahip olmamalıdır. Devlet dışı mülkiyet yalnızca devlet sektörünün geçici tamamlayıcısı olarak değil, kamusal kurallar ve demokratik denetim altında gelişen meşru bir ekonomik aktör olarak değerlendirilmelidir.
Benzer biçimde piyasa da sosyalizmin karşıtı değildir. Piyasa, toplumsal amaçlara hizmet ettiği, tekelleşmenin önlendiği ve kamusal planlamayla yönlendirildiği ölçüde sosyalist bir geçiş ekonomisinin araçlarından biri olabilir.
Bu ekonomik yapının siyasal karşılığı ise katılımcı demokrasidir. Yurttaşlar yalnızca temsilcilerini seçen değil; aday gösterebilen, yerel ve ulusal karar süreçlerine doğrudan katılabilen, kamu kaynaklarını denetleyebilen ve yöneticileri hesap vermeye zorlayabilen kurumsal haklara sahip olmalıdır.
Dolayısıyla önerilen model, ne klasik Sovyet tipi devlet sosyalizmi ne de liberal piyasa kapitalizmidir.
Bu çalışma, Küba’nın tarihsel koşullarına uygun yeni bir kavramsallaştırma önermektedir:
Küba’ya özgü demokratik pazar sosyalizmi.
Bu model üç temel ilkeye dayanmaktadır: stratejik sektörlerde kamusal egemenliğin korunması, üretici güçleri geliştiren düzenlenmiş piyasa mekanizmaları, ekonomik ve siyasal yaşamın katılımcı demokrasi temelinde yeniden örgütlenmesi.
Bu yaklaşım Çin’in sosyalist piyasa ekonomisi ve Vietnam’ın Đổi Mới deneyimlerinden yararlanmakla birlikte, onları doğrudan kopyalamayı değil, Küba’nın tarihsel, kültürel ve jeopolitik koşullarına uygun özgün bir sentez geliştirmeyi amaçlamaktadır.
Yukarıda anlatılanlar ışığında 21. Yüzyılda sosyalizme geçiş sürecinin temel sorusu artık şudur: Devletin ekonomiyi mutlak biçimde kontrol etmesi mi; yoksa toplumsal mülkiyet, düzenlenmiş piyasa, katılımcı demokrasi ve hukuk devletini bir araya getiren yeni bir sosyalist sentez mi? Küba’nın geleceği bu soruya vereceği tarihsel yanıtta şekillenecektir.
Sonuç
Küba, ağırlaşan ekonomik kriz, ABD ablukası, düşük üretkenlik, enerji sıkıntısı, göç ve bürokratik merkeziyetçiliğin yarattığı sorunlar karşısında kapsamlı bir reform sürecine girmiştir. 176 maddelik program; devlet işletmelerinin yeniden yapılandırılmasını, özel ve kooperatif girişimlerin genişletilmesini, yabancı yatırımların teşvik edilmesini, piyasa mekanizmalarının daha etkin kullanılmasını ve yerel yönetimlerin güçlendirilmesini öngörmektedir.
Bu reformlar kapitalizme dönüş olarak değil, sosyalist sistemi yeni tarihsel koşullarda sürdürülebilir hâle getirme girişimi olarak değerlendirilmelidir. Ancak özel sermaye birikimi, eşitsizlik, bürokratik ayrıcalıklar ve oligarşik yapıların oluşması gibi ciddi riskler bulunmaktadır.
Reformların sosyalist niteliğini belirleyecek temel ölçüt, devlet mülkiyetinin oranı değil; üretim, yatırım ve toplumsal artığın kullanımı üzerinde halkın demokratik denetimidir. İşçi konseyleri, kooperatifler, güçlü belediyeler, şeffaflık, hesap verebilirlik ve katılımcı planlama olmadan ekonomik açılım sosyalist yenilenmeye dönüşemez.
Küba’nın önündeki yol, ne eski bürokratik devlet sosyalizmini sürdürmek ne de serbest piyasa kapitalizmine teslim olmaktır. Çözüm; kamusal egemenliği, düzenlenmiş piyasayı, toplumsal adaleti ve katılımcı demokrasiyi birleştiren Küba’ya özgü demokratik pazar sosyalizmi modelidir.
SON
Kaynakça
1- Gobierno Republica de Cuba (Küba hükümeti), Transformaciones Económıcas y Sociales,(Ekonomik ve sosyal dönüşümler) Junio 2026
2-La Joven Cuba LJC, Recomendaciones Urgentes Para La Economía Cubana (Küba Ekonomisi İçin Acil Öneriler), Dossier, 2025
3- Juan Triana Cordoví, Omar Everleny Pérez-Villanueva, Julio Carranza & Rafael Hernández, Cuba’s postponed transition, (Küba’nın Ertelenen Dönüşümü) TEMAS, Published 28 June, 2026
4-Eric Toussaint, Ernest Mandel, Ernesto Che Guevara, Revolutionary Cuba, and the Debates on the Transition to Socialism,(Sosyalizme Geçiş Üstüne Tartışmalar) 7 May 2023i CADT
5-Lidia Fagale, Bloqueo, asedio y transformación socialista, (Kuşatma, Abluka ve Sosyalist Dönüşümler) I-II-III, Rebelion, Club Argentino de Periodistas Amigos de Cuba, 15/07/2026
6-José Justo Calderón Dongo, Devrim, Emperyalist Boğulmaya Karşı Direnmek İçin Reform Yapıyor, Rebelion, 06/07/2026
7- C. J. Atkins, ABD Komünist Partisi websitesi, Küba Acil Reform Sürecine Giriyor, 23 Haziran 2026
8- Gabriel Vera Lopes, Önerilen Devlet Reformlarının Ardından Küba’da Hangi Değişiklikler Yaşanacak?, Rebelión, 12/06/2026,
9- Rubén Padrón Garriga, La contrarreforma, (Karşı Reform) Joven Cuba, 3 febrero 2026
10- Consejo Editorial, La impostergable reforma y sus riesgos (Acil reform ve riskleri), Joben Cuba, 19 junio 2026
11-Salim A. Essaid, , Cuba signs deals attracting global business but Washington holds key (,Küba, küresel iş dünyasını cezbeden anlaşmalar imzaladı ancak Washington kilit konumda) 19. 7. 2026
12- Isaac Saney, Kuşatma Altında İp Üstünde Yürümek: Küba’nın Reformları ve Sosyalist Egemenliğin Savunulması, Canadian Dimension, 2 Temmuz 2026,

Merhaba,
Farkli sonuclar,beklentilerimizi karsiliyabilmek ancak “serbest pazar” ile mumkundur.
Serbest pazarin bilesenleri ,toplam pazar hacmini,öncelikli sektörlerde;
Stk lar,kamu,özel arasinda paylasilmalidir.
– insaat,egitim,saglik hizmetleri ulus devletten,yerel,mahali yönetimlere tranfer edilmelidir.
Butun izimler cark etmek zorundadir.
Lenin “elektriklesmek istiyorum” gercek oldu artik “serbes piyasa” zamanidir.
Sevgiler.