KÜBA: DEVRİM, REFORM VE DÖNÜŞÜM- M. Taş

  1. Geçiş Sürecinin Yapısal Sorunları
  2. Merkezi Modelin Oluşumu ve Düzeltme Girişimleri
  3. Zorunlu ve Meşru Bir Tartışma
  4. Krize Yönelik Rasyonel Çözüm Arayışları
  5. Dönüşüm Programının Kapsamı
  6. Programın Genel Değerlendirmesi
  7. Kayıp Halka: Katılımcı Demokrasi
  8. Marksist Düşünce Çevrelerinin Programa Yaklaşımı
  9. Küba’ya Özgü Bir Piyasa Sosyalizmi mi, Kapitalist Restorasyon mu?
  10. Sonuç
  11. Kaynakça

….

KÜBA: DEVRİM, REFORM VE DÖNÜŞÜM

Giriş

Küba’nın içinde bulunduğu ekonomik ve toplumsal kriz, yalnızca yanlış ekonomik kararların veya dönemsel yönetim sorunlarının sonucu değildir. Kriz, kapitalizmden sosyalizme geçiş sürecinin son derece karmaşık ve çelişkili yapısıyla; ülkenin tarihsel, ekonomik ve jeopolitik koşullarının kesişmesinden doğan yapısal bir nitelik taşımaktadır.

Kapitalist düzeni aşmayı hedefleyen bir geçiş süreci, kapitalizmin bütün ekonomik mekanizmalarını bir anda ortadan kaldıramayacağı gibi, sosyalist üretim ve bölüşüm ilişkilerini de yalnızca devletleştirme kararlarıyla kuramaz. Böyle bir dönüşüm; üretici güçlerin geliştirilmesini, toplumsal mülkiyetin gerçek anlamda toplumsallaştırılmasını, ekonomik karar süreçlerinin demokratikleştirilmesini ve halkın yönetime etkin biçimde katılmasını gerektirir.

Bu süreçte yapılan hatalar iki farklı tehlikeye yol açabilir. Bir tarafta piyasa reformlarının denetimsiz biçimde ilerlemesi, kapitalist restorasyonun toplumsal ve ekonomik zeminini güçlendirebilir. Diğer tarafta ise merkeziyetçi ve bürokratik yapının korunması, üretici güçlerin gelişmesini engelleyerek sosyalizmi eşitlikçi fakat üretken olmayan, katılımcılıktan uzak bir devlet düzenine dönüştürebilir.

Bu nedenle Küba’nın krizden çıkmak amacıyla hazırladığı reform programı, yalnızca teknik bir ekonomi paketi olarak değerlendirilemez. Program; mülkiyet ilişkilerinden devlet işletmelerine, bankacılıktan tarıma, sübvansiyonlardan yerel yönetimlere kadar uzanan çok boyutlu bir dönüşüm önerisidir. Aynı zamanda sosyalizmin nasıl anlaşılması gerektiğine ilişkin teorik ve siyasal bir tartışmayı da gündeme getirmektedir.

Haziran 2026’da açıklanan ve 23 tematik eksende 176 dönüşüm önerisini kapsayan program; özel bankacılığın önünün açılması, küçük ve orta büyüklükteki işletmelere ilişkin çalışan sınırlarının değiştirilmesi, devlet işletmelerinin ticari şirketlere dönüştürülmesi ve genel sübvansiyonlardan hedefli sosyal yardımlara geçilmesi gibi önemli düzenlemeler içermektedir. Bu önlemler, 1959 Devrimi’nden sonra oluşturulan ekonomik modelde basit bir düzeltmenin ötesine geçen, niteliksel bir yön değişikliğine işaret etmektedir.

Programı yalnızca Marx ve Lenin’in metinlerinden hareketle değerlendirmek yeterli değildir. Sosyalist ve komünist hareketin yaklaşık yüz elli yıllık deneyiminin sonuçlarını da hesaba katmak gerekir. Sovyetler Birliği’nin ve Yugoslavya’nın çözülüşünden, Çin ve Vietnam’ın piyasa mekanizmalarını kullanarak gerçekleştirdiği dönüşümlerden ve Latin Amerika’daki sosyalist deneyimlerden ders çıkarılmalıdır.

Bunun yanında sosyalist hareket içinde tarih boyunca tartışılan devrim ile reform, demokrasi ile diktatörlük, planlama ile piyasa, devlet mülkiyeti ile toplumsal mülkiyet, sınıf mücadeleleri ile yeni toplumsal hareketler arasındaki ilişkiler yeniden düşünülmelidir. Küba’nın reform programının imkânları ve tehlikeleri ancak bu tarihsel ve teorik birikimden yararlanılarak anlaşılabilir.

Bu metodolojik çerçeve, Küba’nın altmış yılı aşan sosyalizme geçiş deneyiminde başarılanlarla başarılamayanların birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Böyle bir değerlendirme, henüz uygulamanın başlangıç aşamasında bulunan reformların hangi sorunları çözmeyi hedeflediğini ve hangi yeni çelişkileri ortaya çıkarabileceğini görmemizi kolaylaştıracaktır.

Küba Devrimi, gerçekleştiği ilk günden itibaren iki kutuplu dünya düzeninin en sert çatışma alanlarından birine dönüştü. Batista diktatörlüğüne karşı yürütülen mücadele, başlangıçta demokratik, ulusal ve halkçı bir devrim niteliği taşıyor; 1940 Anayasası’nda yer alan fakat uygulanmayan sosyal ve demokratik hakların hayata geçirilmesini hedefliyordu. Ancak ABD’nin devrime karşı tutumu, ekonomik egemenlik sorunu ve ülke içindeki sınıfsal çatışmalar, devrimi kısa sürede daha radikal bir doğrultuya yöneltti.

1960’lı yıllarda geniş çaplı devletleştirmeler gerçekleştirildi. Bu dönüşümler, ulusal egemenliğin korunması ve yabancı sermayenin hâkimiyetinin kırılması bakımından tarihsel bir zorunluluktu. Bununla birlikte devlet mülkiyeti, her zaman toplumsal mülkiyetle aynı anlama gelmiyordu. Üretim birimlerinin yönetimine işçilerin ve toplumun etkin biçimde katılmasını sağlayacak mekanizmalar yeterince oluşturulmadan, Sovyet tipi bürokratik merkezi planlama modeli giderek hâkim hâle geldi.

Küba’nın ekonomik sorunlarına, özellikle 1972’de Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi’ne (COMECON) katılmasının ardından, büyük ölçüde sosyalist blokla kurulan ticari ve mali ilişkiler üzerinden çözüm arandı. Bu ilişkiler Küba’ya önemli sosyal kazanımlarını geliştirme imkânı verdi. Ancak aynı zamanda ekonominin dış desteğe, ithalata ve birkaç temel ihraç ürününe bağımlılığını da derinleştirdi.

Sovyetler Birliği’nin ve Doğu Avrupa’daki sosyalist yönetimlerin çözülmesiyle Küba’nın dış ticaret ilişkilerinin büyük bölümü kısa sürede ortadan kalktı. 1990’lı yıllarda başlayan “Özel Dönem”, ülkenin yakın tarihinde karşılaştığı en ağır ekonomik darbelerden biri oldu. Küba toplumu büyük fedakârlıklarla bu dönemi atlattı; ancak 2000’li yıllardaki kısmi toparlanma, merkezi yapının temel sorunları giderilmediği için kalıcı bir üretken dönüşüme dönüşemedi.

Özellikle 2020 sonrasında ekonomik daralma, enerji sorunu, döviz yetersizliği, yüksek enflasyon ve üretimdeki gerileme süreklilik kazandı. ABD ablukasının ağırlaşması, Küba’nın terörü destekleyen devletler listesine yeniden alınması, turizm gelirlerindeki düşüş ve salgının etkileri krizi daha da derinleştirdi.

Bugün ekonomik tıkanmanın sonuçları Küba sokaklarında gözle görülebilmektedir. Devlet mağazalarının önünde temel gıda ve temizlik ürünleri için oluşan uzun kuyruklar, karne sisteminin halkın ihtiyaçlarını karşılamakta giderek yetersiz kalması, yakıt sıkıntısı ve uzun süreli elektrik kesintileri gündelik yaşamın parçası hâline gelmiştir.

Yerel üretimin yetersizliği, döviz kıtlığı ve para politikalarındaki tutarsızlıklar Küba pesosunun hızla değer kaybetmesine yol açmıştır. Kayıt dışı döviz piyasasının genişlemesi ve ekonominin bazı bölümlerinde fiilî dolarizasyon, gelirler arasındaki eşitsizlikleri artırmaktadır. Dövize veya yurt dışından gönderilen havalelere erişebilenlerle yalnızca peso geliriyle yaşayanlar arasındaki fark giderek büyümektedir.

Kriz, Küba Devrimi’nin en önemli kazanımları arasında yer alan sağlık sistemini de ağır biçimde aşındırmaktadır. İlaç, tıbbi araç, hijyen malzemesi ve enerji yetersizliği sağlık hizmetlerinin düzenli yürütülmesini zorlaştırmaktadır. Doktor ve sağlık çalışanlarının önemli bir bölümü, son derece sınırlı imkânlarla hizmet vermeyi sürdürmektedir. Sorun, devrimin sağlık alanında yarattığı kurumsal birikimin ortadan kalkması değil, bu birikimin maddi kaynak yetersizliği nedeniyle sürdürülebilirliğinin tehlikeye girmesidir.

Ekonomik çaresizlik aynı zamanda Küba tarihinin en büyük göç hareketlerinden birini tetiklemiştir. Özellikle genç, eğitimli ve üretken nüfusun önemli bir bölümü başta Amerika Birleşik Devletleri ve İspanya olmak üzere ülke dışına çıkmaktadır. Bu durum iş gücü kaybına, nüfusun yaşlanmasına ve sosyal güvenlik sisteminin üzerindeki baskının artmasına yol açmaktadır.

Küba yönetimi ve bağımsız Marksist iktisatçıların önemli bir bölümü, krizin birbirini besleyen iç ve dış dinamiklerden kaynaklandığını kabul etmektedir. Dış dinamiklerin başında ABD’nin altmış yılı aşan ablukası, Helms–Burton Yasası’nın sınır ötesi yaptırımları ve Küba’nın terörü destekleyen devletler listesinde tutulması gelmektedir. İç dinamikler arasında ise aşırı merkezileşmiş bürokratik devlet yapısı, düşük üretkenlik, ekonomik kararların gecikmesi, para politikalarındaki hatalar ve demokratik katılım mekanizmalarının zayıflığı bulunmaktadır.

Batılı egemen anlatıda sıklıkla basit bir “ticari ambargo” olarak sunulan yaptırımlar, gerçekte Küba ile ticaret yapan üçüncü ülkeleri, bankaları ve şirketleri de hedefleyen sınır ötesi bir ekonomik kuşatma niteliğindedir. Bu kuşatmanın amacı yalnızca Küba hükümetinin dış ticaret imkânlarını sınırlamak değildir; ekonomik sıkıntıları ağırlaştırarak halkın devrime verdiği desteği zayıflatmak ve siyasal sistem değişikliğini teşvik etmektir.

Ancak ablukanın belirleyici rolünü vurgulamak, iç sorunların görmezden gelinmesini gerektirmez. Tam tersine, dış baskıya karşı direnebilmenin en güvenilir yolu; üretken, demokratik, verimli ve halkın katılımına dayanan bir sosyalist yapının kurulmasıdır.

  1. Geçiş Sürecinin Yapısal Sorunları

Küba’nın ekonomik daralma ve toplumsal gerilemeden çıkabilmesi için önünde iki temel yönelim bulunmaktadır. Birincisi, ülkenin egemenliğini ABD’ye, uluslararası mali kuruluşlara ve küresel sermayeye teslim ederek devrimin tarihsel kazanımlarından vazgeçmektir. Küba halkının tarihsel deneyimi ve ulusal bağımsızlık bilinci dikkate alındığında, böyle bir yolun ciddi bir toplumsal meşruiyet kazanması kolay değildir.

İkinci yol ise ulusal egemenliği ve devrimin sosyal kazanımlarını koruyarak, kaçınılmaz riskler taşıyan köklü reformlara yönelmektir. Bu yol, ne mevcut modelin olduğu gibi sürdürülmesini ne de piyasanın kendiliğinden işleyişine teslim olunmasını gerektirir. Amaç, üretici güçleri geliştirecek ekonomik mekanizmalarla sosyal adaleti, toplumsal mülkiyeti ve halk egemenliğini yeni bir sentez içinde buluşturmaktır.

Havana Üniversitesi Ekonomi Fakültesi’nin son sınıfında bulunduğum 1987 yılında, değişim tartışmalarının bir bölümüne şahsen tanık oldum. Sovyetler Birliği’nde başlayan reform rüzgârı Küba’ya kadar ulaşmıştı. Üniversite sınıflarında, öğretim üyelerinin de katıldığı toplantılarda ülkenin toplumsal ve ekonomik sorunları belirleniyor, çeşitli çözüm önerileri tartışılıyordu.

O dönemde eğitim ve sağlıkta dünya ölçeğinde önemli başarılar elde edilmiş, halkın temel ihtiyaçlarının önemli bir bölümü karşılanmıştı. Konut, ulaşım, tarım ve hayvancılık gibi alanlarda ciddi sorunlar bulunmasına rağmen ekonomi bugünkü ölçüde sürekli bir daralma ve küçülme içinde değildi. Devrime verilen toplumsal destek ve Komünist Partisine duyulan güven de oldukça güçlüydü.

Ekonomi Fakültesi’ndeki öğretim üyeleri ülkenin sorunları ve çözüm seçenekleri konusunda o dönemde de görüş üretiyorlardı. Ancak bugün Temas gibi yayın organları ve düzenli akademik toplantılar aracılığıyla yürütülen tartışmalar henüz aynı ölçüde kurumsallaşmamıştı. Sosyalizme geçiş sürecinin ekonomi politiğini eleştirel biçimde inceleyebilen kadroların sayısı sınırlıydı. Bugün Küba’da ekonomik politika konusunda farklı görüşler geliştiren geniş bir iktisatçı ve araştırmacı birikiminin oluşmuş olması bu nedenle umut vericidir.

Otuz beş yıl sonra, 2023’te Küba’ya ikinci kez gittiğimde ekonomik gerilemeyi doğrudan gözlemleme imkânı buldum. Yokluk ve yoksulluk, gündelik hayatın hemen her alanında görülüyordu. Sorunlar 1980’lerle karşılaştırılamayacak ölçüde büyümüştü. Ancak aynı ölçüde, değişimin zorunluluğuna ilişkin toplumsal ve entelektüel farkındalık da artmıştı.

1980’lerin sonunda Fidel Castro ve Küba yönetimi Sovyetler Birliği’nde başlayan perestroyka sürecine ihtiyatla yaklaşıyordu. Fidel, Sovyet reformlarının Küba’ya mekanik biçimde uygulanamayacağını, ülkenin kendi tarihsel ve toplumsal koşullarına uygun bir yol bulması gerektiğini savunuyordu. Sovyet sisteminin çözülmesi, bu kaygıların tümüyle temelsiz olmadığını gösterdi. Bununla birlikte Küba’nın kendi sorunlarını çözmek amacıyla gerçekleştirdiği düzeltme ve reform girişimleri de merkezi modelin temel yapısal sorunlarını aşmayı başaramadı.

1980’lerin sonunda başlayan tartışmaların daha köklü bir reform sürecine dönüşmesi son derece zordu. Çünkü böyle bir dönüşüm, 1960’ların başındaki hızlı devletleştirme sürecinin ve ardından oluşturulan yönetim modelinin eleştirel biçimde yeniden değerlendirilmesini gerektiriyordu. Devrimin tarihsel meşruiyetinin belirli kurumlarla özdeşleştirildiği koşullarda, bu kurumları sorgulamak çoğu zaman devrimin kendisini sorgulamakla eş tutuluyordu.

Bugün yeni kuşak yönetici, iktisatçı ve araştırmacıların önündeki temel görev, geçmişi inkâr etmeden veya devrimin kazanımlarını tahrip etmeden; gelişmeyi engelleyen kurumları, yöntemleri ve dogmaları sorumlu biçimde dönüştürmektir. Eski yapıların kaldırılması kadar, bunların yerine hangi demokratik ve ekonomik mekanizmaların kurulacağı da belirleyici olacaktır.

Küba’daki bugünkü tartışmaların tarihsel kaynakların başında Fidel Castro, Che Guevara ve Raul Castro açıklama ve uygulamaları (5) ve ayrıca Ernesto Che Guevara ile Ernest Mandel’in de katıldığı 1963–1965 dönemindeki geçiş süreci ve sosyalist ekonomi tartışmalarıdır (4). Bu tartışmalarda sosyalizme geçiş sırasında değer yasasının, piyasa kategorilerinin, maddi teşviklerin ve merkezi planlamanın nasıl ele alınması gerektiği sorgulanıyordu.

Mandel, sosyalizme geçiş sürecinin kapitalist değer kategorilerinin varlığını bir kararla ortadan kaldıramayacağını; ancak bu kategorilerin toplumsal ve siyasal denetim altına alınabileceğini savunuyordu. Che ise piyasa ilişkilerinin ve maddi teşviklerin yeni bir kapitalist bilinç üretme tehlikesine dikkat çekiyor, sosyalist insanın oluşumuna ve ahlaki teşviklere özel önem veriyordu. Bugünkü Küba reformlarını anlayabilmek için bu tartışmanın her iki tarafını da dikkate almak gerekir.

Devrimin antiemperyalist çizgisini korumak, emekçi halkın yaşam koşullarını iyileştirmek ve üretici güçleri modernleştirmek amacıyla merkezden alınan kararlar, ekonomik gerçeklik ve değer yasası karşısında birçok kez beklenen sonucu vermedi. Merkezi yapıyı korumak amacıyla gerçekleştirilen kısmi reformlar da karar alma, işletme yönetimi ve mülkiyet ilişkilerindeki temel sorunları çözemedi.

Ancak buradan, 1960’lardaki bütün devletleştirmelerin tarihsel bir hata olduğu sonucu çıkarılmamalıdır. Yabancı sermayenin ve yerli büyük mülk sahiplerinin egemenliğini kırmak, devrimin bağımsızlığını koruması için gerekliydi. Temel sorun, devletleştirmenin toplumsallaştırmayla tamamlanmaması; devlet mülkiyetinin işçi ve halk katılımına dayanan demokratik bir yönetim biçimine dönüştürülememesiydi.

Dolayısıyla yanlış iliklenen ilk düğme devletleştirmenin kendisi değil; devlet mülkiyetinin sosyalist mülkiyet için yeterli sayılması ve bürokratik merkeziyetçiliğin kalıcı bir yönetim biçimine dönüşmesiydi……….

Devam edecek

Kaynakça

1- Gobierno Republica de Cuba (Küba hükümeti), Transformaciones Económıcas y Sociales,(Ekonomik ve sosyal dönüşümler) Junio 2026

2-La Joven Cuba LJC, Recomendaciones Urgentes Para La Economía Cubana (Küba Ekonomisi İçin Acil Öneriler), Dossier, 2025

3- Juan Triana Cordoví, Omar Everleny Pérez-Villanueva, Julio Carranza & Rafael Hernández, Cuba’s postponed transition, (Küba’nın Ertelenen Dönüşümü) TEMAS, Published 28 June, 2026

4-Eric Toussaint, Ernest Mandel, Ernesto Che Guevara, Revolutionary Cuba, and the Debates on the Transition to Socialism,(Sosyalizme Geçiş Üstüne Tartışmalar) 7 May 2023i CADT

5-Lidia Fagale, Bloqueo, asedio y transformación socialista, (Kuşatma, Abluka ve Sosyalist Dönüşümler) I-II-III, Rebelion, Club Argentino de Periodistas Amigos de Cuba, 15/07/2026

6-José Justo Calderón Dongo, Devrim, Emperyalist Boğulmaya Karşı Direnmek İçin Reform Yapıyor, Rebelion, 06/07/2026

About Mehmet Tas

Check Also

Ekim Devrimi ve günümüzün iki sorunu

Sevgili arkadaşım, Bu sorunları Ekim Devrimi’nin 100. yılında çok tartıştık. O polemiklere yeniden dönmek istemiyorum. …

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

PHP Code Snippets Powered By : XYZScripts.com