Mahir Sayın, Basel
01.10.2024
1917 EKİM’İNDEN YENİ ÇAĞA
1917 Ekim Devrimi gerçekleştiğinde tüm dünyayı sarstı. O dönemin en güçlü ülkeleri öylesine bir korkuya kapıldılar ki, bu onları, devrimi derhal bastırmak için uluslararası bir dayanışma içinde aynı anda harekete geçmeye sevk etti; bu saldırılarıyla Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti’ni (RSFSC) devlet olarak ortadan kaldırmayı başaramamış olsalar bile yarattıkları iç savaşla ülkeyi öylesine büyük kayıplara sürüklediler ki, devrim, burjuvası olmayan yeni bir toplum yaratmış, Sovyeti -tıpkı Paris Komünü gibi- işçi sınıfını yönetici sınıf olarak örgütlenmesi kılmış olmasına rağmen, RSFSC bir daha kendisini toparlayıp da, nihai zaferi olan komünizme ulaşamadan, 74 yıl can çekiştikten sonra çöküp gitti. Ama cereyan ettiği tarihte de bugün de insanlık onun gündeme getirdiklerinin üzerinden ilerlemek zorunda olduğunu gördü. Bütün bir Neoliberalizm dönemi ve özellikle de SSCB’nin çöktüğü 1991’den beri dünya oligarşisi insanlığın bu devrimle elde ettiği, kendisinin ister istemez kabul etmek zorunda kaldığı kazanımları ortadan kaldırabilmek için bütün gücüyle mücadele ediyor.
Ancak bütün hikâye bu kadar değil! 2008’den beri tarihinin en büyük krizlerinin içine yuvarlanıp yeni bir sermaye birikim modeli arayışına girmiş olan Neoliberalizmin başarısı sosyalist ülkeleri çökertmekle kalmadı aynı zamanda işçi sınıfının siyasal ve iktisadi örgütlenmelerini de çökertip kapitalizmi tarihinin en düşük muhalefetle yüz yüze olduğu bir dönemine de getirdi. Gramsci’nin işaret ettiği bir interregnumu gerçek anlamıyla yaşamakta olan kapitalizm, yine onun deyişiyle “tüm hastalıklı semptomları” da dünyanın dört bir yanında sürdürülen vekâlet savaşlarının en büyüğünü Avrupa’nın ortasında iki yıldır sürdürüp dünyayı üçüncü bir küresel savaşın eşiğine getirmiş olarak sergilemeye devam ediyor.
Bütün bu korkunç manzara devam ederken insanlık tarihi bugüne kadar sürdürdüğü doğal evrimine bile müdahale edecek noktaya ulaşmış olduğu yeni bir çağın eşiğine gelmiş bulunuyor. Ekim devriminin üzerinden 107 yıl geçtikten sonra onun önderi Lenin’in o zaman için söylediğine benzer yeni bir çağ değişiminin, dünyanın gittikçe reel ve dijital diye adlandırılan iki katmanlı bir dünyaya doğru ilerlediği bir çağın içinde bulunmaktayız. Bu yeni çağ aynı Lenin’in yüz yüze gelip çözümler ürettiği ve Ekim Devrimi’nin başarısının kapısını araladığı görevler bütünü gibi bir görev yığınını önümüze getirmiş bulunuyor. İşte bu noktada hem Lenin hem de Ekim devriminin kat ettiği yoldaki olumlu ve olumsuz tüm deneyimler bizim bu yeni çağa sosyalizm doğrultusunda vereceğimiz yanıtların yol gösterici jalonlarını ihtiva etmektedir.
1- eğer Lenin yaşasaydı!
Eğer Lenin ölmeyip de yaşasaydı tabii ki, tam olarak ne yapacağını kimse kestiremez. Herkesin onun yapabilecekleri konusunda söyleyecekleri kendi kafalarında kurdukları Lenin’e yaptıracaklarıdır. Yani esasında kendi yapacakları olabilir. Benim bu konuda söyleyeceklerim de ancak kendi kafamdaki Lenin’e yaptıracaklarım olabilir.
Tarihi sadece liderlere bağlı olarak açıklamaya çalışmak gelişimi tersinde görmek gibi bir şeydir. Kişinin kendine ait yetenekler yanında asıl o kişiye lider olma imkânını sunan içinde bulunduğu maddi ve manevi koşullardır. Bu koşulların oluşmadığı durumda herhangi bir kişinin iradesinin hayata şekil verebileceğini düşünmek esasında mucizelere inanmakla eş anlamlıdır. İnsanlar elbette ki, gerçeğin ufkunu aşan hayaller kurar, tasarımlar yaparlar ama bunların hayata geçebilmesi bu tasarımları yapan zihnin yeteneklerinden önce onun içinde bulunduğu toplam koşullara bağlıdır. Ancak bir olayın olmasına imkân sağlayan koşulların ortaya çıkmış olması da onun kaçınılmaz olarak olacağı anlamına da gelmez. Zira bir arada bulunan maddi ve manevi koşulların olmasına imkân tanıyacağı tek bir değişim doğrultusu yoktur. Kimilerini gerçekleşme ihtimali yok sayılabilecek kadar küçük olacak olsa bile, belki de bu doğrultuların sonsuz olduğu söylenebilir. Bu sonsuz ihtimalin içinden birinin öne çıkmasını sağlayan gurubun ya da liderin o işin olmasının tek şartı gibi algılanması onların yapmış olduklarının gerçek niteliğinin kavranamaması anlamına gelir.
Devrimler ya da karşı devrimleri genellikle onlara önderlik eden kişi ya da gurupların işi olarak anlatılması yaygındır; Hitler Nazizmi, Musolini faşizmi, Lenin’in Rus devrimi, Stalin’in diktatörlüğü gibi nitelemeler bir anlatım kolaylığından öteye taşındıklarında gerçek anlamlarını kaybeder ve tanrıların işleri katına yükselirler. Nasıl ki, tanrıların yaptıkları işler “koşulları var mı yok mu?” diye bakılmaksızın mutlak iradenin eseri olarak kabul ediliyorsa, liderlere de böyle atıflarda bulunmak onları mutlak irade sahibi kılmak anlamına gelir.
Esasında üzerinde durulduğunda, bunlar herkesin bildiği gerçeklerdir, denilebilir ama günlük hayat değerlendirilirken çoğunlukla bunlardan vaz geçilip koşulların neyi dayattığına bakılmaksızın liderlerin benimsedikleri tutumla gelişim/değişim açıklanır.
Peki bu durumda liderler, onların iradesi söz konusu olmaksızın var olan maddi ve manevi koşulların emrettiğini yerine getiren basit algoritma işlemcileri midirler? İnsan iradesinin şekillenmesinde rol oynayan milyonlarca faktörlerin hepsinin birden nasıl işlediği tam olarak bilinmese bile, insan zihninin var olan gerçekliği henüz ortada olmayan bir çerçeveye ulaştıracak bir yeteneğe sahip olduğu bilinmektedir. Lenin’in edebiyat eleştirmeni Pisarev’den yaptığı bir alıntı bu ilişkiyi ve Lenin kendisinin nasıl bir tutum içerisinde hayata yaklaştığını iyi anlatır:
“Daha ileri gidip, Marx’ın “insanlık çözebileceği görevleri önüne koyar ve partinin büyümesiyle birlikte büyüyen bu taktikler parti görevlerinin büyümesi sürecidir” dediğini bilerek “bir Marxist’in hayal kurmaya hakkı var mıdır?” diye soruyorum.
“Bu inantçı düşüncenin kendisi sırtımdan aşağı soğuk bir duş gibi akıyor ve bana saklanacak bir yer arattırıyor. Ben de Pisarev’ın arkasına saklanacağım.”
“Pisarev, rüya ve gerçek arasındaki kopukluk hakkında, ‘kopukluk var, kopukluk var’ diye yazar. “Rüyalarım olayların doğal gidişatının önünde yürüyor olabilir ya da olayların gidişatının asla gitmeyeceği bir yönde uçuyor olabilir. Birinci halde, rüyalarımın hiçbir sakıncası yoktur; hatta emekçi insanların enerjisini destekliyor ve genişletiyor olabilir… Bu rüyalarda emeğin gücünü çarpıtacak ya da felç edecek hiç bir şey yoktur. Tam tersine eğer, insan bu türden rüya görme yeteneğinden tamamen yoksun olacak olsaydı, zaman zaman önden koşup ellerinin henüz şekil vermeye başladığı, bütün ve tamamlanmış bir tabloyu kafasında canlandıramayacak olsaydı o zaman sanat, bilim ve pratik çaba sahasında uzun ve zorlu işlere girişmek ve yapmak için insan soyunu teşvik edecek ne gibi bir dürtü olabileceğini ben hiç düşünemiyorum… Hayal eden kimse ciddi bir şekilde hayaline inanıyorsa, hayatı dikkatle gözlemliyor ve gözlemlerini hayali şeylerle karıştırmıyorsa ve genel olarak söylemek gerekirse, fantazilerini elde etmek için özenle uğraşıyorsa, o zaman hayallerle gerçek arasındaki kopukluğun hiçbir zararı olmaz. Eğer hayaller ile gerçek arasında herhangi bir bağ varsa, tüm hayat iyi gidiyor demektir.’
“Ne yazık ki, hareketimiz içinde bu çeşit hayal kurma pek azdır. Ve bunun en büyük sorumluları, ağır başlı görünüşleriyle ve ‘somuta’ ‘yakınlıklarıyla’ övünenler, yasal eleştiriciler ve yasadışı kuyrukçulardır. ”
İçinde bulunulan koşulların bir değişimin gerçekleşmesine izin vermesiyle o değişimin hangisini olacağı konusunda karar verebilme seçeneği de insanın önünde bulunmaktadır. Lenin’den söz ettiğimiz için örneklerimizi de Rus devriminden vermenin amaca daha fazla hizmet edeceğini düşünerek, “eğer Lenin olmasaydı Rus devrimi olabilir miydi?” ve “Rus devrimi kendi başına Lenin’in eseri miydi?” diye soralım.
Bilindiği gibi 1917 yılında iki Rus devrimi yaşandı. Biri Şubat devrimi, diğeri de Ekim devrimi diye anılır. Birincisinde Lenin’in, olayın gelişimine, tarihsel olarak devrim için gösterdiği çabaların ötesinde özel hiçbir etkisinin olmadığı bilinen bir gerçektir. O tarihten kısa bir süre önce yaptığı bir konuşmasında devrim beklentisi bile neredeyse bir nesil öteye itilmiş gibidir. Ama Şubat devrimi olur; Kısacası Şubat devriminin Lenin’in hiçbir müdahalesine tabi değildir. Aynı soruyu Ekim devrimi için sorduğumuzda ise aynı basitlik içinde yanıt veremeyiz. Bu konuda müdahalesinin öylesinde öyle bir etkisi vardır ki, hemen hemen onun müdahalesi olmasaydı Ekim devrimi de olamazdı bile diyebiliriz.
Birçok kuvvetin birlikte işleyip bir denge tutturduğu durumda ek olarak gelen en küçük müdahale bu denge durumunu altüst edip bambaşka bir durumun ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu müdahalenin etkisinin büyüklüğü de dengenin ne kadar kararlı ya da kararsız olduğuna bağlıdır. Eğer Lenin olmasaydı Ekim devriminin bildiğimiz biçimde olamayacağına kuşku yok; zira Lenin’in önerdiği müdahale biçimini ondan başka savunan ama etkili olamayacak olan çok az kimse vardı. Bir devrim için birçok maddi ve manevi koşulun bir araya gelmiş olması dolaysıyla yine de bir devrim olabileceği “belki” söylenebilir ama bunun kesinlikle bildiğimiz ekim devrimi olmayacağını güvenle söyleyebiliriz. Meselenin “belki”si de eğer işler Lenin’in dediği gibi gelişmemiş olsaydı, Kerenski hükümeti duruma yeniden egemen olabilir ve Sovyet varlığını bitirebilir ya da bir yerel yönetim olarak kendisine bağlayabilirdi. Bu da Lenin’in Şubat devriminin ardından yaptığı “devrimin burjuvazi tarafından demokratik görevlerini yerine getirmeden durdurulması” anlamına gelecekti. Gerçekten de Rus burjuvazisi o kadar korkak olmasaydı, demokratik devrimin görevlerini üstlenip savaştan çekilme kararlığını gösterebilmiş olsaydı demoratik devrimin görevlerini proletaryanın üstlenerek köylülük üzerinde politik hegemonya kurmasının, çoğunluğu temsil etmesini imkânları ortaya çıkmayacak ve Lenin’in ünlü “Bütün iktidar Sovyetlere” sloganı bırakalım bir eyleme davet olmak, propaganda sloganı olarak bile maddi bir temele sahip olamayacaktı ve haliyle de Ekim devrimi için oluşan rıza ortaya çıkamayacaktı. Ancak işçilerin fabrikalarda denetime kalkışması gibi köylülerin de topraklara el koymaları zaten Çarlıkla uzlaşma içinde yükselmiş olan Rus burjuvazisini iyice korkaklaştırmış ve 4 milyonluk proletaryanın 70 milyonluk köylü kitlesine önderlik edebilmesinin imkânlarını yaratmıştı.
1.1 – Bütün iktidar Sovyetlere
Lenin’in Rus ihtilâlinin iktidara yükselişi ve orada kalışında belirleyici olan üç temel müdahalesi vardır ve bu müdahaleler olmasa idi Ekim devriminin gerçekleşmesi ve proletarya iktidarının kurulması mümkün olamazdı diyebiliriz.
Bunlardan birincisi “Nisan Tezleri” ile yaptığı müdahaledir: Eski Bolşevikler demokratik devrimin tamamlanmadığını iddia ederek (bu iddia da tümden yanlış değildi) demokratik devrimin tamamlanması koşuluyla Kerenski’ye destek vermekten yanaydılar. Halbuki Lenin Şubat devriminin hemen ardından ortaya çıkan ikili iktidar durumuna ve korkak Rus burjuvazisinin tutumuna bakarak daha sürgündeyken “Uzaktan Mektuplar”ında, “devrimin kesintiye uğramasının engellenmesinin tek yolunun iktidarın Sovyetler tarafından alınmasından geçtiğini” savunmaktaydı. Zira hayatın gerçekliği aynı coğrafyada egemen olmaya kalkışacak birbirine karşıt iki iktidara birden izin veremezdi. Biri diğerinin hakîmiyetine son vermeli ki, diğeri yaşayabilsindi. Lenin’in bu tezi önce kabul görmedi ama olayların gelişimi onun haklılığını ortaya koydukça ve burjuvazinin Haziran saldırısının ardından (Kerenski’nin kendisinden yardım istediği) Kornilov ayaklanması da gelince onun dediğinden başka bir yol olmadığı herkes için berraklık kazandı.
1.2 – Bugün erken yarın geç!
Lenin’in ikinci can alıcı müdahalesi Tüm Rusya Sovyet Temsilcileri Meclisi (TRSTM) toplanmadan ve dolaysıyla burjuvazinin müdahalesine olanak bırakmadan, onun müdahale imkânından yani iktidardan mahrum bırakılması ve TRSTM’nin toplasında “bütün iktidarın Sovyetlere devri”nin karara bağlanabilmesi için zemini temizleme düşüncesiydi. Yani önce iktidar düşürülecek ve sonrada TRSTM Sovyet iktidarını ilan edecekti.
Eğer böyle yapılmayıp da “demokratik” olsun diye, önce karar almak için uzun tartışmalara girişip sonra “demokratik” bir kararla Sovyetleri iktidar ilan etmeye kalkışmak burjuvaziye “gel hepimizi birden tutukla!” daveti çıkarmaktan başka bir anlama gelemezdi. Devrimin “bir çay partisi olmadığı” gerçeğini unutanların savunduğu işlerin böyle “demokratik” bir yoldan halledilmesiydi. Devrim anında meşruiyetin kaynağı, var olan herhangi bir yasallık değil, kitlenin buna onay verip vermeyeceği gerçeğidir. Bunun ne olduğunun kararlaştırılacağı yer de TRSTM toplantısıydı ama toplantının iradesinin ortaya çıkabilmesi için de tek bir şartı vardı, müdahale edebilecek gücün bu müdahaleden men edilmesi. Lenin’in TRSTM toplantısının bir gün öncesinde “Bugün erken, yarın geç olacaktır” diye dakikleştirdiği müdahale görüşünün dayandığı bir temel elbette ki vardı: Bütün büyük kent Sovyetlerinde kazanılmış olan çoğunluk ve Sol Sosyalist Devrimcilerin köylü Sovyetlerinde olan çoğunluğu TRSTM toplantısında da sovyet iktidarının ilan edileceğinin güvencesini oluşturmaktaydı.
1.3 – NEP ve sosyalizmin barışçıl ilerleme imkânı
Lenin’in üçüncü can alıcı müdahalesi Beyaz ordulara karşı verilen iç savaşın kazanılmasına rağmen bu savaş zaten 1. Paylasım Savaşı tarafından bir enkaza dönüştürülmüş olan ülkenin bütün başlangıç koşullarını değişikliğe uğratıp, ülkeyi ekonomik olarak 1913’ün koşulların bile çok gerisine düşürdüğü, muazzam düşmanlıkların ve çelişkilerin boy verdiği, onun “uçurumun kıyısı” olarak tanımladığı bir durumda pek kimselerin cesaret edemeyeceği “artık tırmanamayacağız, geri dönüyoruz!” kararını vermesi ile oldu. Çoğunluğun azınlık üzerindeki egemenliğinin ifadesi olan Proletarya diktatörlüğünün temelini oluşturan işçi köylü-ittifakının “kır-kent savaşı biçiminde” sürmüş olan iç savaş sonucu bozulmasıyla azınlık egemenliğine dönüştüğü bir momentte, bu ittifakı yeniden kurmanın, ekonomiyi düzeltmenin, insanların içine sürüklendikleri sefalet durumunun ortadan kaldırılmasının, o zamana kadar izlenen politikalarla gerçekleştirilemeyeceği Lenin için ayan beyan hale gelmişti. Yok oluştan kurtuluşun tek yolunun geriye dönerek, alınan iktisadi ve siyasi kararların bir kısmının terk edilmesi anlamına gelecek olan Yeni Ekonomi Politikayı (NEP) tüm karşı çıkışlara rağmen Partiye kabul ettirmesi, toplumsal ilişkilerin düzenlenmesinde nelerin üzerinde titizlikle durulması gerektiği konusunda bugün de dersler çıkarabileceğimiz nitelikte büyük bir müdahaledir.
1.3.1 – NEP işçi köylü ittifakını yeniden kurmak için öngörülen bir politikaydı?
Bolşevikler büyük bedeller karşılığı iç savaşı nihayet 1921’de kazanmışlardı ama gelişmelerin gösterdiği gibi sosyal düzlemde bu savaşı kaybettiler. Çeka 21 başında verdiği raporda 105 köylü ayaklanmasından söz eder. Bunların hepsinden beter olan ise 1921 Şubat ve Mart başında Petersburg’da çıkan grevlerin silahla bastırılması ve ardından gelen Kronstadt silahlı ayaklanmasıydı.
Bu durum esasında Engels’in işaret ettiğine oldukça yakın bir durumdur. Yani proletaryanın egemen sınıf -yönetici sınıf haline gelmesi için hareketin olgunluk düzeyi yeterli değildir.
Neden? Çünkü, sosyalist devlet çoğunluğun devleti olma özelliğine göre düşünülmüş iken Bolşevikler birden kendilerini azınlıkta buldular. Böyle bir azınlık durumunun işaret ettiği de toplumsal rızanın yokluğudur. Toplumsal rızanın olmadığı yerde iktidarda kalabilmenin tek yolu merkezi bir şiddet aygıtı aracılığıyla çelişkileri bastırma yoluna başvurmaktır.
Peki Proletaryayı temsil ettiğini söyleyen bir parti için bu başvurulabilecek bir yol mudur? Bu yola başvurulduğunda Engels’in işaret ettiği durum ortaya çıkmaz mı?
Savaş komünizmi belki başarılı bir iç savaş kazanma yoluydu ama aynı zamanda da başarısız bir sosyalizm girişimiydi. Burada Engels’in işaret ettiği son derece önemli nokta sen kazanacağım zannederken, yendiğin düşman senin şansında vücut bulabilir ve sen işçi sınıfını, “egemen sınıfın çıkarları onun çıkarlarıymış gibi bir safsatayla uyutmaya kalkışabilirsin” gerçeğidir. İşte iç savaşta bu eşiğe geliniyor ve Lenin “buradan geri dönelim” diyor; çünkü o yoldan zirveye ulaşmaya kalkıştığımızda uçuruma yuvarlanacağız. Nedir o uçurum? Tam : burjuvanın çıkarlarını savunur hale gelmek.
***
NEP; birden akla gelmiş bir ekonomik tedbir değil var olan durumun incelikli değerlendirmelerinin sonucu olarak alınmış bir karardır ve bu kararla bağlantılı olaylar birbirini izlerler:
1921 Martı:
1- 10. parti kongresinde alınan tedbirler;
2- Kronstadt’a saldırı,
3- NEP’in ilanı.
Lenin, herkesi bir kez daha şaşkınlığa uğratan ve esasında karşı duranların (başta işçi muhalefeti olmak üzere) yeniden savaş komünizmine dönünceye kadar ciddi bir ağırlık taşımaya devam ettikleri böyle bir politikaya nasıl ulaştığını “Bir Yayıncının Notları” isimli tamamlanmamış bir makalesinde çok trajik bir biçimde anlatıyor:
Çok yüksek, dik ve henüz keşfedilmemiş bir dağa tırmanan bir insan düşünelim. Diyelim ki, bu insan inanılmaz zorlukların ve tehlikelerin üstesinden gelerek, kendisinden önce bu dağa tırmananlardan daha yükseklere çıkmayı başardı, fakat hâlâ zirveye ulaşmış değil. Kendisini öyle bir durumda buluyor ki, seçtiği yönde ve izlediği yolda yürümesi sadece zor ve tehlikeli değil, artık düpedüz olanaksızlaşmış. Bu dağcı, geri dönmek, aşağı inmek, daha uzun da olsa kendisine zirveye ulaşma olanağı sağlayacak başka yollar aramak zorundadır. Hayali dağcımızın kendinden önce kimsenin ulaşmadığı bu yükseklikten aşağıya inişi belki de çıkışından daha tehlikeli ve zorludur: kolayca ayağı kayabilir; aşağıya inerken ayağını koyacak yer bulması kolay değildir; yukarıya hedefe doğru tırmanırken hissettiği coşku ve zindeliğe sahip değildir vs. İnsanın beline bir ip bağlaması ve buz kazmasıyla saatler boyu, ayağını koyacak yerler ya da ipi sağlamca bağlayacak yerler oyması gerekir; kaplumbağa hızıyla, hem de gerisin geriye, varılmak istenen hedeften aşağıya doğru hareket etmek zorundadır ve bu son derece tehlikeli, acı dolu inişin ne zaman sona ereceğini ve yeniden, daha büyük bir cesaretle, daha büyük bir hızla, daha düz bir yoldan ileriye, zirveye doğru tırmanabileceği biraz daha güvenli bir yolun bulunup bulunmadığını hâlâ bilmemektedir.
Böylesine görülmemiş yüksekliklere çıkmış ve kendisini bu durumda bulmuş bir insanda, yılgınlık anlarının baş göstermesi hiç de anormal olmayacaktır. Bu insan, tehlikesiz bir uzaklıktan, dürbünle bu son derece tehlikeli inişi –ki bu iniş, “Smena Vekh’çiler’in [1] dediği gibi “frenlere basarak iniş” bile denemeyecek bir iniştir, zira fren iyi tasarlanmış, önceden denenmiş bir taşıtı, önceden yapılmış bir yolu, daha önce sınanmış mekanizmaları gerektirir; oysa burada ne taşıt, ne cadde, önceden denenmiş hiçbir şey yoktur‒ izleyen aşağıdaki insanların çıkardığı sesleri duyabilecek olsa, büyük ihtimalle bu anlar daha çok, daha sık, daha ağır olacaktır.
Aşağıdan gelen sesler art niyetli bir sevinçle çınlıyor. Hiç gizlemeden kıkır kıkır gülüyor ve acayip sesler çıkarıp bağırıyorlar: “Şimdi aşağı yuvarlanacak, oh olsun! Böyle bir çılgınlık yapmasaydı!” Diğerleri sevinçlerini saklamaya çalışıyor, aynı Yuduşka Golovlev [2] gibi yapıyorlar; gözlerini kederle göğe dikip şunları söylermişçesine inliyorlar: “Ne yazık ki endişelerimiz doğrulanıyor! Bütün ömrümüzü akıllıca bir planla bu dağa tırmanma hazırlığına harcamış olan bizler, tırmanışın planımız tamamen hazır oluncaya kadar ertelenmesini istemedik mi? Şimdi bu çılgının bizzat vazgeçtiği (bakın bakın, geri döndü, iniyor, bir arşın ilerleme olanağı bulabilmek için saatler harcıyor! Biz ölçülü ve tedbirli olunmasını istediğimizde bize ne sözler sarf etmişti!) bu yola karşı biz böylesine hararetle itiraz ettiysek, bu çılgını böylesine şiddetle kınadıysak ve herkesi ona özenmeme ve yardım etmeme konusunda uyardıysak, bütün bunları sadece, bu dağa tırmanma yüce planına duyduğumuz bağlılıktan dolayı, bu yüce planın genel olarak gözden düşmesini sağlamak için yaptık.”
İyi ki hayali dağcımız, tarif ettiğimiz koşullar altında, tırmanış düşüncesinin bu “gerçek dostları”nın seslerini duyamıyor, yoksa büyük ihtimalle midesi bulanabilirdi. Mide bulantısının ise kafanın dinçliğine ve ayakların sağlam basmasına zararlı olduğu söylenir, hele de bu yüksekliklerde. (altı çizili olan yerler bana ait-SMS)
Lenin’in mecazlardan oluşan bu paragrafının her satırı mecazlardan sıyrıldığı takdirde Rus devriminin o anda nasıl tükenmiş olduğunu en açık biçimiyle anlatıyor. Bu makalenin yazıldığı saate kadar olan tüm yapılanlardan geri dönüp yola yeniden çıkılmasını anlatıyor. Lenin’in Rus devrimine 1921’den sonra vermeye çalıştığı yön konusunda hep bu makaleyi akılda tutmak gerekiyor. Dağa tırmanışın sonuna gelindiğini buradan öteye adım atılamayacağını, atmaya kalkışmanın felaket olacağını ve yeni bir yol bulabilmenin tek imkânının buradan geri dönmek olduğunu anlatıyor:
“(Dağcı) Kendisini öyle bir durumda buluyor ki, seçtiği yönde ve izlediği yolda yürümesi sadece zor ve tehlikeli değil, artık düpedüz olanaksızlaşmış. Bu dağcı, geri dönmek, aşağı inmek, daha uzun da olsa kendisine zirveye ulaşma olanağı sağlayacak başka yollar aramak zorundadır.”
Lenin bu sözleriyle sadece geri dönmekten söz etmiyor aynı zamanda başka yollar aramak zorunda olduğunu söylüyor. Yani, yeniden nereden tırmanacağını da henüz bilmemektedir. Belirgin olan sadece iki şey vardır: O güne kadar yapılanları sökmek ve yerine neyin kurulacağını yeniden kararlaştırmak. Bu dönüş yolunda bir başka yerde yaptığı bir tespiti de “proletaryanın egemen sınıf olarak kalmasını sağlamaktır” ama yapılanların hepsinin yanlış olduğunu kabul ettikten sonra proletaryanın egemen sınıf olarak kalmasının nasıl olacağının da yeniden sorgulanması gerekir. Esasında bunun için elinde uzun çalışmaların sonucunda ortaya çıkarmış olduğu “Devlet ve İhtilal” gibi bir kılavuz vardır ama o kılavuzun öngördüklerinin birbiri ardına ihlal edilerek yapılan tırmanışın sonucunda kenarına gelinen uçurumdan kurtulabilmek için şimdi geriye doğru, başa dönmeyi gerekli kılan bir hareket gerekmektedir. Halbuki, o kılavuz tırmanışın nasıl olacağına ilişkindi. Yani kendisinin de ifade ettiği gibi geri dönüşün ne yolu belliydi ne de bunun nereye kadar süreceği. Tek sahiplenmek istediği tırmanırken kullandığı ipi, kazması, miğferi tırmanmaya uygun ayakkabıları vs, yani esasında devlet erkiydi. Tırmanma aletleri bir dağcı için inişte de aynı ölçüde iş görürdü ama burada kullanılan mecazın bundan öteye çok fazla anlamı yoktu; çünkü tırmanışa geçildiğinde yürünecek yol ilan edilirken başka araçlardan, devlet olmayan bir devletten söz edilmişti. Şimdi ise elde azınlık egemenliğini korumaya yarayacak, toplumun üzerinde yükselen ve onu baskı altında tutabilecek bir devlet vardı. Ne var ki, NEP’i gerekçelendirirken korumayı düşündüğü “proletarya iktidarının da” sakatlanmış olduğunu, “çarlık bürokrasisini devraldık” derken apaçık ifade ediyordu. Yani dağdan aşağı iniş metaforu, “iktidarı koruma” amacını barındırsa da, onun da “iniş/geri dönüş” mecazına uygun olarak elden geçirilmesinin gerektiği de aşikâr bir mesele oluşturmaktaydı. Bu araçla ilerlemenin kendisinin yaratacağı yeni sıkıntılar söz konusu olacaktı.
Lenin inişin çıkıştan çok daha zorlu olacağını hesaba katarak bir yandan savaş komünizminin getirdiği sıkıntıları geride bırakmayı kastederken diğer yandan da o dönemde yasaklanmamış olan düşünce platformlarını, yani parti için grup platformlarını yasaklamayı da bu zorlu inişin bir gereği olarak kabul etmekteydi. Tedbirlerin sadece parti içi ile sınırlı kalmadığını da Kronstadt Ayaklanmasını bastırma adımı ile herkese ilan etti. Merkezkaç güçlere bu geri dönüş döneminde imkân verilmeyecekti. Aslında bu politika kendi içinde önüne engeller çıkaracak tedbirler içeriyordu ama yeni biten bir savaşın ardından da tüm dengeleri yerinde olan bir toplumdaki gibi, hiçbir düşmanlık olmadığı inancıyla da davranılamazdı. İşte NEP bir yandan kaybedilen eski ittifakı geri getirmeyi hesaplarken diğer yandan da Kronstadt gibi problemleri Sovyet hükümetinin karşısına dikmekteydi. Bu aşağıya doğru yürüyüş içinde artık hiçbir şeyin güvencesi yoktu.
İç savaş yıllarında hızlı bir kolektifleştirmeye gidilmiş ve bu da köylülükle olan çelişkilerin artmasına neden olmuştu. Herkes artık devrimin bu yol üzerinde ilerleyeceğini düşünürken, Lenin atılan adımların bekledikleri sonuçları vermediğini ve savaşı kazanmalarına rağmen köylülüğü büyük ölçüde kaybetmiş olduklarını görerek, artık iktidarda kalmanın bir azınlık egemenliğine tekabül edeceğini ve bunun da devlet yapısını şekillendireceğini, Devlet ve İhtilâl’de anlattığı devlet olmayan devlet yerine, Çarlık bürokrasisini devralmış olan merkezi bir devlet oluşturmuş oldukları gerçeğinden hareketle, bir adım geri atılarak, her şeyin yeniden düzenlenmesinin kapısını açmayı denedi.
***
O dönemde hemen bütün komünistler, komünistlerin iktidarı alsalar bile sadece Rusya’yla sınırlı kalacak olan bir sosyalizmin emperyalist kuşatma ve saldırılar dolaysıyla istenildiği gibi ilerleyemeyeceğinde mutabıktı. Emperyalist zinciri Rusya işçi sınıfı en zayıf halkasından kırmıştı ama zincirin halkalarının yeniden birbirine bağlanmasının önüne geçilmesi ancak Avrupa devrimi, özellikle de İtalyan ve Alman devrimlerinin gerçekleşmesiyle mümkün olacaktı. Her iki ülkede işçi sınıfı sürekli bir isyan halinde iktidarın eşiğinde gidip gelmekteydi. Bunun için de Rus devrimcileri çok uzakta olmayan Avrupa devriminin geleceği umuduyla, yaptıkları hatalardan pek fazla da korkmadan, iktidarda kalma ve Avrupa devrimiyle birlikte bu hatalardan kurtulmanın imkânına kavuşmayı beklemekteydiler. Lenin’in ifadesiyle “biz başlayacağız, Almanlar tamamlayacaktı!”
Lenin NEP’e olan çok yönlü saldırılara rağmen, hasta yatağından bu tezini de köylülüğü yeniden kazanabilmek, çoğunluk haline gelebilmek ve Avrupa devrimi yardıma gelinceye kadar altından kalkılmaz hatalara sürüklenmemek için kabul ettirmeyi başardı. Ama NEP, aynı Brest-Litovsk Anlaşması’nın imzalanmasında olduğu gibi o kadar çok itiraza uğramıştı ki, Lenin’in ölümüyle birlikte NEP’de onun yanına gömülmek için sırasını beklemeye başladı ve nihayet 1928’de, tek savunucusu olarak kalmış olan Buharin’in de Stalin karşısında direnemez hale gelmesiyle, yeniden başlayan zorla kolektifleştirme yeni bir iktidarla işçi-köylü çatışması ve azınlık iktidarının pekiştirilmesi sonucuna vardı.
1.4 – Düzeltil(e)meyen üç temel hata
1- Kızıl ordu
2-Kronstadt’a saldırı
3-Ulusların kaderinin tayin edilmesi
Bolşevikler, savundukları teorik pozisyondan ilk vazgeçişlerinin örneğini milis örgütlenmesini yetersiz bulup düzenli bir Kızıl Ordu’nun oluşturulmasıyla ve tüm güvenlik sisteminin profesyonelleştirilmesiyle verdiler.
Bu üç temel hata NEP’in sona erdirilmesiyle birleştirildiğinde artık bu toplumda rızanın oluşturulmasının hiçbir imkânı ortada kalmaz ve bunların yarattıkları çelişkilerin şiddeti dolaysıyla da toplum ya dağılmak zorunda kalır ya da iktidarda kalmaya devam edilecekse, çelişkileri zorla bastıracak bir merkezi devlet aygıtının geliştirilmesi yoluna gidilir. Aslında bu, tüm yazılı tarihlerdeki egemen sınıf pratiklerinin 20. yüzyılda bir kez daha, öncekilerin amaçlarının tersine olarak, bu kez devletin parçalanmasını, devlet olmayan bir devlet aracılığıyla devletsizliğe geçmeyi savunanların eliyle gerçekleştirilmesidir.
1.4.1 – Kızıl Ordu’nun kuruluşu
Azınlık diktatörlükleri egemenlikleri altındaki çoğunluğun ne zaman nasıl tepki göstereceklerini bilemeyeceklerinden her ihtimale karşı ellerinin altında çoğunluğu bastırmaya yetecek güçte bir baskı aygıtını bulundururlar; bu aynı aygıtı her an hatırlatmak üzere de, koydukları yasaların dışına çıkan bireylere müeyyidelerini uygulayarak toplumun tümünün bu bastırma aygıtına göre davranışını şekillendirmesi gerektiğini her an hatırlatır; bir dinin içselleştirilmesine yarayan ritüeller gibi, sistemin isteklerini otomatik olarak yerine getirilmesi için içselleştirilmesini sağlarlar. Bunun için gerekli zihinsel ve bedensel eğitimleri gerçekleştirmek üzere toplumsal kurumlar örgütleyip, aynı zamanda denetimleri dışında ortaya çıkabilecek örgütlenmelerin de önünü kesmiş olurlar.
Bütün bu kurguyu ortaya çıkarırken ya gerçekten var olan ya da ürettikleri sahte toplumsal gerekçeleri kullanarak toplumun da onayını almak suretiyle bu toplumu bastırma işini de toplumun kendisine yaptırma becerisini gösterirler. İdeolojik-politik hegemonya ve bugün artık bir endüstri haline gelmiş olan “rızanın üretilmesi” budur.
İlk devletlerin ortaya çıktığı yerlerin hemen hemen hepsi suyu bol nehir boylarıdır ve buralardaki yerleşim kendiliğinde toplumun tümünü ilgilendiren su baskınlarının denetim altına alınabilmesi için merkezi bir örgütlenme ihtiyacını insanların önüne getirir. Yanlış biçimde devletin ortaya çıkışının temelinin bu olabileceğine ilişkin teoriler, bu işin bir baskı aygıtını otomatik olarak kurulmasını gerektirmeyeceğini ama zaten toplumda var olan, dışa karşı kullanılmakta olan silahlı örgütlenmenin bu vesileyle bu merkezi örgütlenmenin içine katılabileceğidir. Tarımla birlikte ortaya çıkan artı ürün aynı zamanda bu silahlı güçleri besleyebilecek bir imkân ve artı ürünün daha fazlasına el koyma imkânı yaratır. Bu durum belki de toplumun ortak işlerini yapmak için ortak bir aygıt oluşturma fikrinden önce de gelişmiş olabilir zira insan toplulukları arasındaki çatışma, tarımla ve arkasından devletin oluşumuyla ortaya çıkmış değil daha öncesinden beri av alanlarını ya da evcilleştirilen hayvanların otlaklarını başkalarına yasaklamak için var olan bir ilişki biçimidir. Dolayısıyla toplumun ihtiyaç duyduğu merkezi örgütlenme kendisine hem iç hem de dış ilişkiler dolayımıyla bir onay bulur. Bu onay temeline dayalı yapıyı toplumdan ayırıp özel bir örgütlenme haline getirmek ve toplumun üstüne yerleştirmek bilinen sınıflı toplum pratiklerinin tümünde görülen karakteristiktir.
Proletarya iktidarı ise çoğunluğun desteğini almış bir siyasal ilişki üretmiş olmak dolayısıyla toplumun genelinden bağımsız hareket edebilecek ve onu dışından bastırmaya uygun aygıtlara ihtiyaç duymadığı gibi, bunun kendi varlığının karşısındaki tehdidi oluşturduğunu da yaşanan sınıflı toplum tarihi pratiklerinden iyi bilmektedir. Tarihsel deney göstermiştir ki, işi kolaylaştırmak için yaratılan özel uzmanlık aygıtları bir kez ortaya çıktılar mı artık o toplumun kendisine karşı da kullanılabilecek bir yetenek kazanmakta ve şu ya da bu nedenle bu imkân küçük bir azınlığın eline geçerek toplumsal denetimin oluşturulmasına katkılı olmaktadır. Bunun için Marxizm proletaryanın var olan iktidarı/devleti ele geçirmesinden değil onu parçalamasından, profesyonel aygıtlarının ortadan kaldırılmasından ve bunun yerine toplumsal denetime her an imkân veren örgütlenme biçimlerinin geçirilmesini savunur. Bunun için düzenli ordu ve profesyonel polisi değil, milisi, bunun için erkin merkezde toplanmasını değil, en tabanda doğrudan demokrasiye varan yerel örgütlenmeleri çoğunluğun iktidarına uygun siyasal örgütlenme biçimi olarak savunur. Bolşevik önderlerin hepsi ve başta da Lenin Devlet ve İhtilalde anlattıklarıyla bunların hepsini çok iyi bildiklerini göstermişlerdir. Yani karşımızda, yaşanan tarihte cahillikten ya da beklenmeyen işlerin ortaya çıkmasından dolayı yapılmış işler değil, hemen hemen hepsi önceden öngörülmüş olan ancak gereğini yapmaya sıra gelince eski toplumun ilişkilerinin sürdürülmesinden, gelenekten kurtulamamaktan, Marx’ın doğum lekeleri olarak adlandırdığı berelenmelerin işin esası haline gelmesinden kaynaklanan gelişmelerdir.
İç savaşın zorlukları Bolşevikleri bir varoluş yok oluş sorunuyla yüz yüze getirince milis ordusuyla savaşı yürütemediklerini de kabullenip önceden hesaplamadıkları bir paradigma değişimiyle yüz yüze geldiler: Savaş hesapladıkları sosyalizme uymuyordu! O zaman o anki “sosyalizmi” savaşın gereklerine göre değişikliğe uğratmak gerekirdi? Onlar için diğer seçenek ise yenilgiyi peşin olarak kabul etmek olarak görünmekteydi. Bu durum onları milis ordusundan vazgeçip düzenli bir ordu oluşturma düşüncesine ikna etti. Lafı edilen yeni milis ordusu konusunda herhangi bir deneye sahip olunmaması, saflarına kazandıkları çarlık ordusunun subaylarının bildikleri tek şeyin düzenli ordu ilişkileri olması gerçeği, düşmanla başa çıkabilmek için, elde olan milis ordusunun da bu amaca ulaşmayı sağlamadığının görülmesi üzerine düzenli orduya istemeye istemeye başvurmuş olabileceklerini düşünebiliriz. Zaten bu fikir ortaya atıldığında da tartışmalara yol açmadan kabullenilmiş bir iş değildir. Ancak savaşın tartışmayı bekleyecek hali yoktu. Brest-Litovks anlaşmasının “emperyalist haydutlara teslim olamayız!”, ya da “ne savaş ne barış, oyalayalım!” gibi gerekçelerle engellenmesi sonucu nasıl ki, Almanlar Rusya topraklarına 150 Km daha girmişler ve kaybın büyümesine yol açılmışa, ordu konusundaki tartışmayı uzatmak da telafisi imkânsız kayıplara yol açabilirdi. Tartışması sonraya kalarak Troçki Kızıl Ordunun kuruluşuyla görevlendirildi. Önce subayları seçmek gibi sosyalist prensipler uygulanmaya çalışıldıysa da bunların düzenli orduda bir karşılığının olmaması sonucu, savaş bittiğinde Lenin’e “çarlık bürokrasisini devraldık” lafını söylettirecek bir örtüşme ortaya çıkmıştı. Bu Çarlık bürokrasisi içerisinde tabii ki, askeri bürokrasi de vardı.
Atom bombasını kırmızıya boyayarak nasıl ki, kızıl Atom Bombası olamayacaksa, kızıl veya beyaz atom bombasının insana vereceği zarar ne ise, Marxizm açısından, işçi sınıfının egemen sınıf olabilmesi açısından da, çoğunluğu bastırmaya uygun olarak örgütlenmiş ve bunun için kullanılan profesyonel devlet aygıtlarının yerine getirecekleri fonksiyonların, yani işçi sınıfını bastırma konusunda oynayacakları rolün hiçbir farkı yoktur.
1.4.2 – Savaş ve sosyalizm- herşey savaşa tabi mi?
Savaşın her şeyi kendine tabi kılması meselenin temelinde var olup yok olmanın yatmasındandır. Bu insanlar arasındaki herhangi bir normal ilişki değil olağan dışı kimin yaşamaya devam edeceği kimin yok olup gideceğinin kararlaştırıldığı ilişki biçimidir. Olağan birk hal için düşünülmüş olan sosyalist ilişkilerin olağanüstü bir halde nasıl uygulanacağı Paris Komünü’nde de görüldüğü gibi hiç kestirilemeyen ilişkileri dayatabilir. Sosyalistlerin sürdürdüğü savaş olabilir ama “sosyalist savaş” olamaz. Sosyalizm düşüncesi bir toplumsal ilişkiler sistemini anlatır savaşı bu kategori içinde görmenin olanağı yoktur. Savaşın içinde de insan ilişkileri söz konusu olduğundan elbette sosyalizmden söz edilir ama bu ancak savaşın gereklerine uyduğu ölçüdedir. Savaşın gerekleri nasıl tespit edilir ve sosyalist ilişkilerin buna uyup uymaması ne demektir sorusu can alıcı bir mahiyettedir?
Burada sosyalizm mücadeleleri tarihinde hükmünü sürdürmüş görünen her türlü mücadeleyi savaş olarak tanımlamaya alışmış olmamız bizi sosyalizmi inkar edecek bir noktaya kadar sürükleyebilir. İç gericilikle ve emperyalizmle olan her türlü çatışma savaş kavramı altında algılanırsa, o zaman biz sürekle bir olağanüstü hal içinde olduğumuzu kabul eder ve her şeyi bu savaş durumunun önceliğine göre belirleyerek, sonuçta sosyalizmin ancak buna tabi bir biçimde düşünülebileceğini kabul etmek zorunluluğuyla yüz yüze geliriz. O zaman ne olur?
O zaman sürekli bir olağanüstü ilişkiler içiresinde yaşar ve emperyalizm yıkılıncaya kadar hiçbir zaman da bahsettiğimiz sosyalizmin hayat şansı olabileceğini söyleyemeyiz.
Yani, Marx Engels’in Komünist manifestosunda söyledikleri, Paris komününün ya da Lenin’in Devlet ve İhtilalde anlattığını yapmak hiçbir zaman imkânı olmayan bir iş haline gelir. Bu durumda sürekli savaş durumunu esas alan başka bir sosyalizm teorisi kurmak gerekiyordu.
Tabi insanlara sürekli savaş içinde olacakları bir dünya vaad eden bir sosyalizm teorisi de ne kadar cazip bulunur, bunu kestirmek pek zor olmasa gerekir.
1.4.3 – Kronstadt sovyetinin bastırılması
Kronstadt sovyetinin emperyalist devletlerle işbirliği yaparak sovyet iktidarını yıkmak istediği gerekçesi, bir zamanlar devrimin kalesi olarak adlandırılan Kronstadt’ı karşı devrimci üs olarak ilan edilmesine ve iç savaşta beyazlara karşı ne yapılmışsa hepsinin yerine getirilmesinin mubah görülmesine yol açtı. Bu devrimin daha fazla çıkmaz sokağa itilmesi anlamına gelmekteydi. Beyazlarla çarpışırken karşıdaki güçlerin karşı devrimci olduğuna ilişkin hiçbir kuşkunun olmaması Kızıl Ordu’nun yaptıklarının “devrimi kurtarma çabası” olarak onaylanmasını, eleştiri dışı kalmasını sağlıyordu ama Kronstadt bahriyelilerine karşı müzakereye fazla itibar etmeden saldırıya geçilmesi bu kadar ayan beyan bir durum oluşturmuyordu.
Zaten o sırada “ayaklanan” sadece Kronstadt değil, onlardan önce ayaklanmış olan Petrograd işçileri vardı. İlk bastırma eylemi bu işçilere karşı gerçekleştirildi ve bu durumu gözetlemeye gelen Kronstadlılar geriye dönüp askerleri toplantıya çağırdılar.
Bütün mesele Kronstadt sovyetinin başkanı Stepan M. Petriçenko’nun anarşist olmasında galiba. Bunların ortaya koydukları taleplere baktığımızda aynı şeyleri Bolşeviklerin işçi sınıfı temsilcisi olarak istememeleri için acaba hangi neden olabilirdi? “Petrograd’a giden bahriyeliler 28 şubatta Petrograd’da işçi gösterilerinin zorla bastırıldığını öğrenirler. Bunun üzerine geri dönen gemiciler yaptıkları toplantıda şu talepleri dile getirirler:
ï Sovyet organları için hemen yeni seçimler yapılmalıdır. Halihazırdaki Sovyetler köylü ve işçilerin taleplerini yansıtmamaktadır. Yeni seçimler gizli oy ve serbest propaganda özgürlüğüyle yapılmalıdır.
ï İşçiler, köylüler, Anarşistler ve Sol Sosyalist partiler için konuşma ve basın özgürlüğü.
ï Sendikalar ve köylü örgütleri için özgürlük.
ï En geç 10 Mart 1921’de gerçekleştirilecek olan partilerden bağımsız bir toplantı düzenlenecektir, toplantıya Petrograd ve Kronsdat bölgesi işçiler ve askerleri katılacaktır.
ï Tüm sosyalist partilere ait siyasi mahkûmlar ve işçi sınıfına mensup tüm mahkûmlar serbest bırakılmalıdır.
ï Hapishanelerdeki durumu öğrenmek amacıyla bir komisyonun seçilmelidir.
ï Ordudaki tüm siyasi kurumlar kapatılmalıdır. Hiçbir siyasi parti propaganda için ayrıcalığa sahip olmamalıdır ve devletten yardım almamalıdır.
ï Köylerde ve kırsal alanda oluşturulan silahlı milisler dağıtılmalıdır.
ï Tehlikeli işler hariç tüm işçiler için sağlanan gıda miktarı eşit olmalıdır.
ï Ordudaki tüm milis örgütlenmeleri kapatılmalıdır. Fabrikalardaki muhafızları işçiler seçmelidir.
ï Köylülere ücretli işçi çalıştırmadıkları hallerde istediğini yapabilme özgürlüğü verilmelidir.
ï Tüm askerî birlikler ve subaylar bu kararnameye uymalıdır.
ï Bu bildiri basında yayınlanmalıdır.
ï Gezici işçi denetçi gruplarının kurulmasını istiyoruz.
ï Ücretli emek sömürüsüne dayanmayan el işleri üretimi yasadışı olmaktan çıkarılmalıdır.
Bu taleplerin içinde karşı devrimciliğe delalet edebilecek hiçbir bir madde yoktur. Orduyla ilgili talepler ise eğer Bolşevikler düzenli Ordunun dağıtılması ve milis örgütlenmesine döndürülmesini kabul etmiş olsalardı zaten anlamlarını yitirmiş olacaklardı. Köylülerle ve küçük burjuvaziyle ilgili talepler ise zaten Lenin’in NEP planında fazlasıyla yer alan taleplerdi. Esasında adaya görüşmek üzere gelen Tüm Rusya Merkez Yürütme Komitesi Başkanı (yani devlet başkanı) Kalinin ve Baltık filo komutanı Kronstatd’ta yapılan toplantıda hazır bulunmuş ve bu taleplerin kararlaştırılmasına tanık olmuşlardır. Yani esasında görüşmeye konu olabilecek bir durum mevcuttur. Ortada iki ordunun karşı karşıya gelip de hemen savaşa tutuştukları gibi bir durum yoktur. Elbette ki, ülkedeki rahatsızlıklardan emperyalistlerin yararlanmak isteyecekleri beklenmektedir. Başka türlüsü de tuhaf olurdu zaten. Bu beklentilerin Batı basınında da ifade bulmuş olması Kronstadt bahriyelilerini karşı devrimcilikle suçlamaya yetmiştir. Ancak görüşmeleri kesip hemen 60’000 kişilik bir orduyu ünlü komutan Tuhaçevski komutasında Kronstadt üzerine göndermenin de nedeni karşı devrim değil, yaz gelip de buzların çözülmesi durumunda adanın ele geçirilmesinin mümkün görülmemesidir. Bu meselenin ayrıca tartışılması gerekir ama her şeyi merkezi denetim altına alma düşüncesi olmamış olsaydı Kronstadt Sovyeti, anlaşma olmadığı durumda TSTM tarafından, eğer varsa çoğunluğun onayıyla RSCF’den ihraç edilir, kendi kaderine terkedilebilirdi. Çarlık mirasının tümüne sahip çıkmaya kalkışmanın nasıl bir felaket olabileceğini Brest-Litovsk anlaşması etrafında cereyan eden olaylar ve Lenin’in bunlar üzerine söyledikleri yeterince açıklıkla anlatmaktaydı.
Burada vahim olan mesele yerel iktidarları bastırabilecek bir yapının üretilmiş ve bu eylemle de işleyişinin hep birlikte meşrulaştırılmış olmasıdır. Artık bundan sona yerel iktidarlar ancak merkezin izin verdiği kadar yerel iktidar olabilecektir. Sahici bir yerel iktidarın hükmü böylece ortadan kalkmış olmaktadır. İç savaşla birlikte oluşan ve yerel Sovyetlerin iktidarını ellerinden almaya imkân veren merkezi devlet aygıtı 1921’de Kronstadt’ı, merkezi profesyonel ordu (Kızıl Ordu) gücüyle bastırarak yerel iktidarların nasıl ortadan kaldırılabileceğinin örneğini vermiş oldu. Bu temeli sürdüren bir devletin artık toplumun üzerinde yükselen bir devlet olarak nitelenmesini engelleyecek hiçbir özelliği kalmaz.
Eğer Lenin’in beklediği gibi NEP sayesinde köylülük yeniden kazanılıp gerilim düşürülerek yerel iktidarların varlığı korunabilse ve savaşın gereği olarak oluşturulmuş olan ve Lenin’in gözden geçirilmesini söylediği bürokratik aygıtın demokratik temellerde yeniden örgütlenmesi mümkün olsa idi yerel Sovyetlere dayalı bir işçi-köylü demokrasisi, sosyalist demokrasi hayat kazanabilirdi. Ne var ki, takip eden yıllarda bu tersine atılmış adımların ortadan kaldırılması, çelişkilerin yumuşatılması yerine yedi yıl sonra gelen zorla kolektifleştirme, toplumsal gerilimlerin düşmesi yerine şiddetlenmesini ve azınlık iktidarı olarak merkezi baskı aygıtının daha da güçlendirilmesini kaçınılmaz hale getirdi.
Sonuç’ta Marx’ın ifade ettiği “bundan önceki bütün devrimlerin merkezi devlet aygıtını mükemmelleştirme” ile sonuçlanması gibi Sovyetler birliğinde de dünyanın en güçlendirilmiş merkezi devlet aygıtının yaratılması iktidarda kalmanın tek yolu haline geldi. Böylesine derin toplumsal çelişkilerin yaşandığı bir koşulda, örgütlenme özgürlüğünün hayat bulması, proletaryanın yerel meclislerinde doğrudan demokrasiyi uygulayarak egemen sınıf olarak davranması, yerel Sovyetlerin hayatını doğrudan demokrasi mekanizmalarına dayanarak denetlemesi ve şekillendirmesi mümkün olamazdı. Örgütlenme hakkının var olması demek, gittikçe yoğunlaşan itirazların örgütlenmesi ve var olan iktidarın kısa sürede düşmesi anlamına gelebilirdi. Onun için de örgütlenme özgürlüğünün her türlü ifadesi, doğrudan demokrasi imkânları bastırıldı. Bastıranlar proletaryanın çıkarına kararlar verdiklerinden hiç kuşkuları olmadığından da yaptıklarının sosyalizme uyup uymadığını sorgulamak gibi bir sorunları olmadı.
Böylece de komünist Manifestoda ifadesini bulmuş olan, sosyalizmi “proletaryanın egemen sınıf olarak örgütlenmesi” olarak kabullenme, yerini “Bolşevik partisi üyelerinin yönetici tabaka olarak konumlarının konsolide edilmesi”ne, bunun yasalaştırılması ve merkezi devlet aygıtı ile garanti altına alınmasına bırakmasıyla birlikte Ekim Devrimi de 1991’deki akıbetine doğru ilerlemeye devam etti.
Halbuki, Lenin toplumsal çelişkilerin üstesinden gelebilmek için NEP’in çok uzun yıllar devam edeceğini savunmaktaydı. Bu uzunluğun kanımca iki ölçütü vardı. Biri köylülüğün yeniden kazanılması ve barışçı ilişkiler içerisinde sosyalizme entegre oluşu ve diğeri de Avrupa devriminin gerçekleşmesiydi.
1.5 – Avrupa devriminin bulutların arkasına çekilmesi
NEP aracılığıyla köylülüğün desteğinin ve sosyalizme barışçı bir biçimde, ikna yoluyla entegre oluşunun imkânları 1928’de devletleştirmelerin başlamasıyla iç savaş günlerinin çelişkili hayatına yeniden dönüşle tüketilirken, sosyal demokratları faşizmden de tehlikeli baş düşman ilan etmek işçi sınıfının Avrupa’daki yarılmasını pekiştirirken devrimci kabiliyetini de büyük ölçüde ortadan kaldırdı. Lenin’e 1921’de “İtalya yakında Sovyet olacak” dedirten, Almanya’yı her an kavurmakta olan işçi mücadelelerine ve 1919’da Macaristan’da Sosyalist cumhuriyetin kurulmasına rağmen faşizm kısa zamanda Avrupa’nın egemen akımı haline gelmeye başladı. Bunda sermayenin günahları kadar acaba SBKP’nin izlediği politikaların payı yok mu? Elbette ki, sınıfın birliği için gereken çabaları göstermek yerine sınıfın sendikal düzeyde de bölünmesini getiren ve mücadelenin sivri ucunu sosyal demokrasiye yönelten politikaların yenilgiyi getirecek ölçüde sorumluluğu vardır. Bunun Avrupa devriminin gerçekleşmesi beklentisi üzerinde kendiliğinden ürettiği ve siyasi alanı sosyal demokrasi ve faşizm önünde açan muazzam etkileri oldu. Avrupa devriminin gerçekleşmemesini sadece burjuvazinin saldırılarına, Sosyal demokrasinin ihanetine, faşist dalganın işçi sınıfının kazanımlarını gasp etmesine bağlamak yetersiz bir analiz oluşturur; bunların yanıtını bulmadan nasıl olup da, proletaryanın henüz gücünün zirvelerindeyken sosyal demokrat ihanete izin verdiğini, yığınların sefalete sürüklenmiş olduğu bir durumda kitlelerin “işçi aristokrasisini” ısrarla izlemeye neden devam ettiğini(!), faşist saldırılar karşısında nasıl etkisiz kalındığını gerçeğe uygun bir biçimde açıklamak mümkün olmaz. Sosyalizm iktidara gelinceye kadar burjuvazi karşısında saldırıda olan, onu sürekli savunmaya iten bir konumdayken, Ekim Devrimi’nin ardından gerçekleşen olayların kimileri sosyalizme özendirici, dünya proletaryasına moral verip mücadele gücünü artırmaya yararken kimi gelişmeler de bu mücadele gücünü törpüleyip, proletaryayı burjuvazi karşısında savunma siperlerine iten ve onu güçsüzleştiren bir rol oynadı. Saldırı halindeyken savunmaya zorlanmış olmak çoğunlukla hesaplanmayan faktörlerin ağır bastığının ve yenilginin kapıyı çalmaya başladığının işaretidir.
Yaşanmamış bir tarihi birkaç faktörle bağlı olarak değişikliğe uğratıp yeniden yazmaya kalkışmak hayalcilikten başka bir şey değildir. Ancak Lenin’in yeniden gündeme getirdiği proletaryanın köylülük üzerindeki hegemonyası sorunu geçmişte denenmiş ve başarılı sonuç vermiş bir deneyime dayanmaktaydı. Buradan çıkarak Lenin vurulmasa, yaratıcı enerjisi bu yüzden sınırlanmamış olsa, NEP sürdürülürken, onun işaret ettiği devletin gözden geçirilmesi gerçekleştirilebilmiş olsa idi çelişkileri daha yumuşatılmış, sosyalizmin eski cazibesini koruduğu ve dolayısıyla da dünya proletaryasının daha büyük bir moralle burjuvaziye karşı kızıl sancaklarını yükselttikleri bir Avrupa’da karşı devrimler değil, bir çok örneği yerel olarak yaşanmış olan proletarya iktidarları tüm Avrupa’yı saracak ve Lenin’in kehanetinin gerçek olmasına olanak sağlayabilecekti: “Ruslar başlatmış” ve imkânsızlık içinde “onların eksik bıraktıklarını Alman işçileri tamamlamış olacaklardı.”
Kurgusal olanın mutlaklığından söz edebilmek olanaklı değildir. Bugün hiç hesaba katamadığımız faktörlerin etkinlik kazanmasıyla her şey düşündüğümüzden çok farklı gerçekleşebilirdi. Başarılı sonuçlar yerine, karşı devrimin yeniden canlanması, iktidarı ele geçirmesi ve işçi sınıfına yeniden kan kusturması da bunun kadar beklenebilecek bir sonuç olarak ihtimaller arasındaki yerini korumaktaydı. Bu durumda, belki Alman ve İtalyan faşizmleri bütün Avrupa’yı ele geçirecek, tüm Avrupa işçi sınıfına dünyayı haram edecekti. Ama Sovyetler Birliği’nde işçi sınıfının yönetici sınıf olmaktan uzaklaştırılmış olması ve faşizmin zafere ulaşmasındaki hatalı SBKP çizgisinin onun iktidar olmasındaki katkılarıyla birlikte ele alınınca faşizme karşı kazanılan zafere rağmen SSCB’den insanlığa dört başı mamur bir miras kalmış olmadı.
Bu durumda, belki Alman ve İtalyan faşizmleri bütün Avrupa’yı ele geçirecek, tüm Avrupa işçi sınıfına dünyayı haram edecekti. Ama Sovyetler Birliği’nde işçi sınıfını yönetici sınıf olmaktan uzaklaştırılmış olması ve faşizmin zafere ulaşmasındaki hatalı SBKP çizgisinin onun iktidar olmasındaki katkılarıyla birlikte ele alınınca Faşizme karşı kazanılan zafere rağmen SSCB’den insanlığa dört başı mamur bir miras kalmış olmadı.
Bu durumda, belki Alman ve İtalyan faşizmleri bütün Avrupa’yı ele geçirecek, tüm Avrupa işçi sınıfına dünyayı haram edecekti. Ama Sovyetler Birliği’nde işçi sınıfının yönetici sınıf olmaktan uzaklaştırılmış olması ve faşizmin zafere ulaşmasındaki hatalı SBKP çizgisinin onun iktidar olmasındaki katkılarıyla birlikte ele alınınca Faşizme karşı kazanılan zafere rağmen SSCB’den insanlığa dört başı mamur bir miras kalmış olmadı.
Egemen sınıflar bütün toplumlarda zaten kirliydiler. Ama onlara alternatif olarak yükseldiğini iddia eden ve insanlığın öteki dünyada aradığı cenneti bu dünyada kurmayı vaat eden sosyalizm de bu tarihle birlikte yaptıklarıyla kirlendi ve geçen yüzyılın başında işçi sınıfı ve ezilen halklar üzerinde yarattığı muazzam cazibeyi günümüze kadar geri gelmeyecek bir biçimde kaybetti. Karşı devrime çıkardığımız her faturada kendi payımızın ne olduğunu zamanında görmez ve birikmesine imkân tanırsak sonra yıkılışla birlikte karışımıza çıktığı gibi yıkılışla birlikte karışımıza çıkacakları gibi, ödeyemeyeceğimiz büyüklükteki bir fatura ile karşılaşmaktan kurtulamayız.
Ekim Devrimi oluşuyla birlikte sadece Rus işçi sınıfına değil tüm dünya işçi sınıfına, kadınlara, yoksul köylülere, ezilen halklara bugün hala üstünden atlanamayacak olan sayısız kazanımlar sağladı. Ama bu kazanımlar, egemen bürokrasinin uygulamalarıyla ve bunların emperyalist propaganda aracılığıyla yaygınlaştırılması sonucunda öylesine görünmez hale geldiler ki, sosyalizmin yeniden bir kurtuluş sancağı haline gelmesine hala ulaşabilmiş değiliz.
Her durumda kazanmak için kendi değerlerinden vazgeçmek sonuçta düşmanın senin şahsında kazanmasıyla da sonuçlanabiliyor. Yaşadığımız deneyler bunu anlatıyor.
Spartaküs de kaybetmişti ama, şanlı bir direniş sayfasından başka, bize ödenecek hiçbir fatura bırakmadığı için, hala kurtuluşun sancağı olarak dalgalanmaya devam ediyor!
Bazan da “galiptir bu yolda mağlup olanlar!” Onlar mağlup olurlar ama yere düşürmedikleri değerleri geleceğin zafer sancakları olurlar.
1.6 – Çelişkiyi zorla bastırma ve UKTH
SSCB’yi tüketen faktörlerden biri de Ulusların Kaderlerini Tayin Hakkı (UKTH) konusunda almış oldukları tutum olmuştur. Bolşevik partisi müteaddit kararlarıyla UKTH’nın “ayrı devlet kurma hakkına tekabül ettiğini” kabul ve ilan etmişti. Ancak Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti (RSFSC) kurulduğunda verdiği sözde durmayıp diğer ulusların kaderlerini Kızıl Ordu aracılığıyla kendisi tayin edince, ağır bir yükü de üzerine almış oldu. Ayrılma eğilimi gösterecek eski sömürgelerin Kızıl Ordu sayesinde elde tutulması sosyalizme çıkan ağır bir faturaydı. Bir kez daha bu yüzden artık Kızıl Ordu vazgeçilmez bir aygıt haline geldi. Kızıl ordu varsayıma göre, Beyazların isyanına karşı sosyalizmin kurtarıcısı olacak iken sosyalizmi kendisine bağımlı hale getirmiş oluyordu. İzlenen politikalarla sertleşmesine neden olunan çelişkileri eleştiri ve ikna yöntemiyle ortadan kaldırmak gittikçe imkânsız hale gelmekte bu durumda da çelişkinin ortadan kaldırılmasının yöntemi bastırmaya dönüşmekteydi. Elbette her bastırılan, yok edilen aynı anlama gelmezdi ama kazanılması gerekenin bastırılması rejimin karakterini gittikçe geri dönülmez bir biçimde bürokratikleşmeye ve açık bir diktatörlüğe doğru sürüklemekteydi. Bu tehlikeli gidişi ilk görenlerden biri Mir Sultan Galiyev oldu ve bu yoldan vazgeçilip Rusya’nın eski sömürgelerinin farklı biçimde ele alınması gerektiğini savununca önce “milliyetçi” sonraları da “parti haini” ve nihayet ölüm cezasına çarptırılacak olanlardan biri hale geldi. Bütün bu dönemler boyunca Galiyev gibi insanlara sıkılan kurşunların esasında sosyalizmin muhtelif organlarını sakatlayıp sonuçta ölümüne neden olacağını anlamak için bazılarının 1991’i beklemesi gerekti.
2 – Lenin’in devrim anlayışı
Lenin’in devrim anlayışının “Leninizm” tarafından uğratıldığı kabalaştırmalardan kurtarılması ve günümüz devrim mücadelesine ışık tutabilmesi için bu kavrayışın temelinde nelerin yattığını iyice görünür hale getirmek gerekir. Bunun bir kaç boyutu vardır:
-Burjuva bireyin ortaya çıkışı ve sosyalist proletere dönüşmesi
-üretici güçlerle üretim ilişkileri arasındaki ilişkinin kavranışı ve sosyal ve politik devrimin meşruiyet kazanması
-köylülüğün egemen olduğu bir ülkede bu meşruiyetin korunmaya devam edilmesi
Bu temeller göz önünde tutulmak suretiyle Lenin’in devrim anlayışının, onun ihtilalci ruhunu devralmanın ötesinde Marx’tan epeyce farklı olduğunun altını çizmek gerekir. Birçokları bu farklılığın esasında SSCB’nin bürokratik bir yapıya dönüşmesine ve nihayetinde de yıkılışına yol açtığına kadar vardırır. Sosyal demokratlar, Marx’ın “bir üretim biçimi bünyesinde geliştirebileceği tüm üretici güçleri geliştirmeden ortadan kalmaz” tezine dayanarak, değil Rusya da, Almanya’da bile işçi sınıfının iktidarı alıp, mülkiyeti kolektifleştirebileceğine inanmadığını ilan etmiş ve bugünkü sosyal demokrasiye hayat vermişlerdi. Onlar sonradan öyle demiş olsalar bile o günkü koşullar içerisinde Marx ve Engels Avrupa’nın kapitalist ülkelerinde bir devrimin imkânlarını araştırmaktaydılar. O ülkelerin gelişkinlik düzeyinin ne olduğu, hangi üretici güçleri ne kadar geliştirebilecekleri elbette tartışma konusu yapılabilir. Ama Rus devrimi üzerine konuşanların hepsi karşılaştırma yaptıkları ülkelerin hepsinin sanki Rusya’dan fersah fersah ileri, bugünün kapitalist ülkeleri gibiymiş gibi bir hava yaratmaktadırlar. Elbette diğerleriyle kıyaslandığında Rusya %80’lik, makinenin pek girmediği bir kır nüfusuyla çok geriydi. Ama diğerlerinin ne kadar ileri olduğu konusunda bir fikir sahibi olmadan da bu ilerilik gerilik meselesi çok fazla bir anlam ifade etmez. O zamanın en ileri ülkelerinde de çok ağırlıklı bir köylü nüfusu olduğunu şu rakamlar göstermektedir:
Almanya‘da nüfusun %63.9’u, İngiltere‘de %40’ı, Fransa‘da %60’ı, Hollanda‘da %50’si kırsal alanlarda yaşıyordu. Almanya‘da proletaryanın genel nüfusa oranı %30, İngiltere’de %40, Fransa’da %25, Hollanda’da %20 idi.1871’de Almanya‘da sanayi üretimi, toplam üretimin yaklaşık %35’ini, İngiltere‘de %45’ini, Fransa‘da sanayi üretimi, toplam üretimin yaklaşık %30’unu, Hollanda‘da %25’ini oluşturuyordu.
Görüldüğü üzere bunlar arasında, en gelişkin olan İngiltere’de bile %40, en gelişkin işçi hareketinin olduğu Almanya’da ise %63.9 kırsal nüfus bulunmaktaydı; eğer tarımın sanayiden önce kapitalistleştiği iddia edilmeyecek ise proletaryanın, belki sadece İngiltere hariç tutulmak üzere, değişik oranlarıyla azınlığı oluşturmakta olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bu verilen rakamlara, Rusya’ya göre bu köylülerin kapitalist ilişkilere daha fazla bağlanmış olduğunu, tarım işçileri ve yarı proleter karakterli yoksul köylülerin bulunduğunu söylemenin Lenin’in yaklaşımı açısından tayin edici bir önemi de yok. Proleterleşip sınıf bilincine sahip olmadıktan sonra, küçük burjuva üretim ilişkileri içerisinde yaşadıktan sonra, bunların sınıf bilinci kazanıp sosyalizmin taşıyıcı ajanları haline geleceklerini söylemek hala Türkiye’de maden, inşaat, çay, şeker, tütün işçilerinde bugün bile görmeye devam ettiğimiz küçük meta üretimiyle iç içelik karşısında o kadar kolay olmaz.
Köylü kimliğini hayvan ve toprakla tanımlar. Tarım işçisi olanın bile bu niteliği kolayca ortadan kalkmaz. Her zaman hayvanlarını ve topraklarını artırma umuduyla kimliğini sürdürmeye çalışır. Bu kente gelen işçide de bütün umutlar tükeninceye kadar sınıf bilincinin önündeki engel olarak yaşamaya devam eder.
Burada sosyalist ilişkilere geçiş açısından karşımıza tüm küçük burjuvaziyi kapsayacak bir perspektifle bu köylülükle hangi ilişkilerin kurulmasının gerektiği gibi can alıcı bir sorun dikilirken, zaten Lenin de meselenin hem bu yönüne çok değişik bir perspektiften yaklaşıyor hem de emperyalizm tahliliyle birlikte Marx’ın üretici güçlerle ilgili tezini bir başka bağlamda ele alıyordu.
2. 1 – Lenin’in devrim anlayışına temel oluşturan beş öncülü vardı:
1- Kapitalizm artık tekelci kapitalizmle birlikte emperyalizme dönüşmüş ve kapitalizmi de bir dünya sistemi haline getirmiştir;
2- Tekelci kapitalizm olarak emperyalizm üretici güçlerin gelişimin küresel düzeyde engellenmesi anlamına gelir;
3- dolaysıyla devrimin artık sanıldığı gibi teknik üretici güçlerin en gelişkin olduğu yerde değil, söz konusu emperyalist zincirin oluşacak olan en zayıf halkasından kırılması gerekir;
4-Kapitalizmden komünizme geçiş bir çoğunluk diktatörlüğüyle olmak zorundaysa, Köylülüğün-küçük burjuvazinin çoğunluğu oluşturduğu ya da önemli bir ağırlığa sahip olduğu yerlerde proletaryanın köylülükle sıkı bir ittifak kurması ve onların taleplerine yer veren bir program ve öncülük anlayışı ile hareket etmesi gerekir. Bunun için de demokratik devrimin gerçekleşmemiş olduğu ya da geniş bir köylü-küçük burjuvazi kitlesiyle ittifakın zorunlu olduğu ülkelerde işçi sınıfı öncülüğünde ve işçi köylü diktatörlüğünden proletarya diktatörlüğüne kesintisiz olarak ilerlenmesini savunur.
5- Bütün bunlardan ayrı olarak bir başka öncülü de 2. Enternasyonale egemen olmuş altyapının mutlak ve tek belirleyiciliğine dayalı ekonomizme karşı Marx ve Engels’ten devralmış olduğu ihtilalci inisiyatif sorunsalı idi. 1848 devrimlerine siperlerde katılan ustaları gibi o da sosyal devrimin gerçekleştirilmesinde, burjuvazinin zor aygıtlarının ortadan kaldırılması için gerekli olan politik devrimin de aynı araçlarla gerçekleştirilmesi görüşündeydi; “Bir sistem ne kadar çürürse çürüsün, vurulup devrilmediği takdirde çürüme içinde kendisini var etmeye devam eder”di. Bunun içindir ki, politik devrim bir iradi müdahale olarak örgütlenmeli ve bunu gerçekleştirecek bir örgüte sahip olunmalıydı. İşte Menşeviklerle iki farklı dünya anlayışına dönüşmüş olan Partinin üyelik maddesi üzerine olan çatışmanın temeli ekonomizm-ihtilalci inisiyatif zıtlığıydı.
2.3 – Determinizm ve iradecilik. İkinci enternasyonale karşı duruş.
Lenin’in sosyal devrimin gerçekleşmesinde, kapitalizm bünyesinde ortaya çıkan maddi temellerden hareketle siyasal iktidarın ve ideolojinin çok daha belirleyici olduğu, üretim ilişkilerinin de üst yapı tarafından belirlenebileceğini ifade ettiği bir üst belirlenme görüşünde olduğu konusunda Althuser’in açıklamaları bu eski tartışmaya bir açıklık getirmektedir. Bu mesele Marx’ın zamanından beri tartışılan bir konudur. Marx bu konuda şu hükme varıyor. “Üst yapıları nihai tahlilde belirleyen alt yapıdır… Bir üretim biçimi geliştirebileceği bütün üretici güçleri geliştirmeden ortadan kalkmaz… Üretim ilişkileri bir zaman için üretici güçlerin içinde geliştikleri biçim iken, bir zaman sonra artık bunların üretici güçlerle uyumu tersine dönüp onların gelişmesinin önündeki engel haline gelir ve işte o zaman toplumsal devrimler çağı başlar”. Ama Marks’ın dedikleri bu noktada kalmaz: “Üst yapılar bir kez ortaya çıktıktan sonra alt yapı üzerinde değiştirici etkilerde bulunurlar” der.
Her türlü üretici güçlerle üretim ilişkileri arasındaki çelişkiyi algılama kabiliyetine de sahip olan üretici güçler içindeki özneyi oluşturan proletarya bu duruma itiraz ederek toplumda olabilecek tüm antikapitalist güçlerin de harekete geçmesine yardımcı olup eski rejimi ortadan kaldırmanın meşruiyetini ortaya çıkaran bir temel oluşturur. “Ancak,” der Lenin, sosyal devrimler çağının başlaması demek eski formasyonun kolayca ortadan kalkması anlamına gelmez. mevcut iktidarı vurup devirebilecek bir karşı alternatif ortaya çıkmadığı müddetçe çürüyen sistem çürümesine devam ederek varlığını sürdürür.” İşte burada iradenin rolü ortaya çıkar.
Lenin, kendisinden yaşça çok büyük, Engels’ten “el almış” 2. enternasyonal önderlerine karşı şu soruyu orta atar: “Devrimi örgütlemeli miyiz?” Onun buna yanıtı “evet”tir. Artık bundan sonraki bütün süreç üst yapılar tarafından belirlenmeye başlar. Proletarya yaptığı politik devrimle, yani siyasal üst yapı aracılığıyla ekonomik altyapıyla birlikte bütün toplumsal formasyonu değiştirmeye başlar. Bu günümüzde de böyledir. Artık üretici güçlerin gelişmesinin engellenmesi insanlığı yok edecek seviyeye gelmiştir. Ancak üretici güç diye sadece teknolojiyi anlayanlar bunun böyle görmezler. Halbuki üretici güçler üç başlıdır: insan, doğa ve teknoloji. Bunlardan ikisi artık tam bir felakete sürüklenmiş durumda. Doğa yakında intikamını alacak. Ama insan üretici gücü olarak proletarya da doğa gibi “yettiniz ama!” diyecektir. Teknik ne derse desin bu iki üretici gücün tutumu değişmez.
Lenin işte bu temellere dayalı olarak da emperyalist zincirin zayıf halkasının Rusya’da oluştuğu tespitinde bulunur. Elbette böylesine büyük geri bir köylü ülkesinde komünizme geçişin diğerlerine göre fazladan sorunları olacağını bilerek, “biz başlayacağız Almanlar tamamlayacaklar!” diye de, hiçbir zaman yerine gelmemiş olan, eksik kalanı tamamlayacak bir formülasyon bulmuştu. Alman devrimini ona kim garanti etmişti ki, bu tespitinin devrimin geleceğinin tek çıkış yolu olarak görecekti? Nitekim Alman devrimi ilk büyük yenilgisini Weimar Cumhuriyeti’nin 9 Kasım 1918’de Berlin’de ilan edilen “Alman Sosyalist Cumhuriyeti”ne galebe çalmasıyla, ikincisini de Luxemburg ve Liebknecht’in 1919’un Mart’ında katledilmeleriyle aldıktan sonra bir daha umut olarak yükselemediği bir yola girmişti. Zaten bu tarihlerde artık Lenin yoktu ve Stalin’in de yeni bir savaşın yaklaşmakta olduğu konusundaki kanaati dolaysıyla bir an önce ağır sanayii kurmak ve silahlanmaktan daha önde gelen bir derdi yoktu.
Ancak sadece buna dayanarak bir devrime girişmek Lenin gibi kılı kırk yaran biri için fazla maceracı bir girişim olurdu. Ama Lenin’in oldukça temellendirilmiş olarak olarak kurmuş olduğu, (Lenin’i daha kolay diktatör olarak ilan etmek için midir nedendir, bilinmez) ama hep Gramsci’ye atfedilen hegemonya meselesi Rus devriminin kilit sorunuydu. O bütün bir demokratik devrim anlayışını proletaryanın köylülükle olan ittifakının sürekliliğinin garantisi olarak işçi sınıfının köylülük üzerindeki politik hegemonyasına dayandırmıştı. Bu nedenle de devrimin burjuva karakteri üzerinde ısrarla durur. Bu çoğunlukla, burjuvazinin, pazarın, kapitalist ilişkilerin geliştirilmesi olarak yorumlanır ve tabi işçi köylü diktatörlüğünün kime diktatörlük olacağı konusunda bir sorgulamaya da girişilmez. Böylece de Lenin’i ne dediği belli olmayan, eklektik düşünceler savunucusu biri yerine kolayca koymuş oluruz.
Lenin’in devrimin demokratik karakteri konusundaki görüşleri aslında Marx’tan beri süre gelen bir düşüncedir. Proletarya demokrasi dışında bir yoldan egemen sınıf olarak örgütlenemez tezi aslında proletaryanın demokratik devrim sayesinde nasıl önce özgür bireye ve sonra da sınıf bilinciyle donanarak sosyalist bireye dönüştüğünün hikayesini anlatır. Nitekim Lenin Manifesto’nun demokrasi konusundaki ifadesini devrim öncesi için de “proletarya demokrasi okulundan geçmeden iktidarı eline alamaz” lafıyla demokrasinin her biçimiyle proletaryanın hayatında nasıl bir yeri olduğu konusundaki gerçek anlamına kavuşturur. Devrim sonrasında proletaryanın yönetici sınıf olarak davranabilmesinin temel koşulunun doğrudan demokrasi içeren bir temsil sisteminin olmasının zorunluluğun ötesinde, proleterin bizatihi kendisinin burjuva birey olarak özgür köle konumundan köleliği atıp sosyalist bireye dönüşmesi sürecini anlatır. Bu esasında devrimin olmazsa olmaz koşulunu, devrimi, bir darbeyle iktidarın birinden bir diğerlerine geçişten ayırt eden temel özelliğini ve onun sosyal devrim olarak gelişmesinin ön şartını oluşturur.
2.4 – Üretici güçlerin gelişmesi ve engellenmesi
Lenin devrim anlayışının günümüze ışık tutacak biçimde kavranabilmesi onun üretici güçler ve üretim ilişkileri meselesindeki kavrayışının doğru olarak görülmesinde yatar. Onun Kapitalizmin bir dünya sistemi haline gelmiş olması ve dolaysıyla üretici güçlerin küresel düzeyde engellenmesi kavrayışı devrimin bu küresel zincirin en zayıf halkasından kırılacağı tespiti ile tamamlanır.
Üretici güçlerin gelişimin önünde engel olan üretim ilişkilerine üretici güçler nasıl itiraz ederler? Bunu nasıl anlarız? Yani üretim ilişkilerinin üretici güçlerin gelişmesini engellediğinin açık ifadeleri nelerdir?
Üretici güç olarak üç temel faktör bilinir. Kendiliğinden ürün gerçekleştiren doğa, ellerini, aklını ve aletleri kullanarak üretim yapan insan ve bu insanın birikimli olarak geliştirip kullandığı teknoloji.
Teknoloji ya da onun parçası olarak makineler içinde bulundukları ilişkilere herhangi bir itirazda bulunurlar mı? Hangi tekniğin ya da makinenin “ben bu ilişkiden hoşlanmıyorum, bunu değiştirmek istiyorum” diye bize doğrudan mesaj gönderdiğine ya da bunu ifade eden bir eyleme giriştiğine tanık olduk? Grev yapan, sınıf mücadelesi veren, işi yavaşlatan bir teknik üretici gücü şimdiye kadar kim nasıl tespit etti? Bunun insanın istekleri olarak dile getirilen ifadelerinden başka bir şeye rastlayamayız. Bir başka üretici güç olarak nerede görülmüştür doğanın çıkıp da, “ben bu üretim ilişkisinden hoşlanmadım, çekilsin önümden” dediğini?
Doğa ya da tekniğin kapitalizme bir itirazı varsa bunu ancak insan aracılığıyla dile getirebilirler. Doğanın itirazı diyebileceğimiz durum esasında, insanın çevresinde yarattığı hızlı ve uyum sağlanması zor değişikliklerin sonucu kendisinin yok olmaya gidişini görerek kapıldığı beka korkusunun ifadesinden başka bir şey değildir. Esasında doğanın kendisi 4,5 milyar yıldır süren evrimi içinde, bir ateş topundan mavi gezegene dönüşünceye kadar, o kadar çok değişiklik yaşamıştır ki, buna tınmaz bile.
Teknolojinin de kendi adına çıkıp da bir şeye itiraz ettiğine tanık olunmamıştır. Bu itiraz ancak eskiyen teknolojinin burjuvazi açısından yeterli verimliliği, dolaysıyla da karlılığı sağlayamayacak duruma geldiğinde onun tarafından teknolojik değişiklik olarak ortaya konulur ve bunun hiçbir sonunun olmadığını da gördük. Burjuvazi kârlılığı açısından meseleye yaklaşırken ona sahip olmayanlar da bir başka itirazı diğer taraftan yükseltirler. Var olan teknoloji sadece kar için kullanıldığı ölçüde ona sahip olmayanların aleyhine yarattığı durum dolayısıyla bir itiraz görür. Yine burada da teknik üretici gücün kendisinin doğrudan bir itirazından değil, ona sahip olan ve olmayanların var olan durumdan şikayetlerinden söz edilebilir.
Evet günümüzde doğanın değil ama onun adına insanların yaptığı bir itiraza rastlıyoruz. Çünkü doğaya bu mevcut üretim ilişkileri çerçevesinde yapılan müdahaleler, doğanın hızlı bir dönüşümüne, insan için yıkım anlamına gelen hızlı bir değişimine neden olmakta ve bundan doğanın herhangi bir şikayeti olmamasına karşın insan kendi varoluşunun tehdit altına girdiğini görerek doğa adına (özünde kendi adına) var olan üretim ilişkilerine itiraz ederek, ekoloji mücadelesini, degrowth/küçülme talebini dile getirmeye başlamıştır. Ama doğa değişime ve yeni biçimlerde var olmaya 4,5 milyar yıldır alışkın olduğundan sesini bile çıkarmazken onun bu hızlı değişimine neden olan insanın müdahalesi dönüp kendisini korkutmaktadır. Yani sonuç olarak insan dışındaki üretici güçlerin üretim ilişkileri tarafından engellenmesi meselesi o üretici güçlerin açıkladıkları bir durum değil insanın kendisinin bu engellemelerin tümünü algılaması ve bu algıya uygun bir tepki ortaya koyması meselesidir.. Zaten üretim ilişkileri dediğimizde, en esaslı olarak insanlar arasında maddi hayatın yeniden üretimine yönelik olarak kurulan ilişkiler kastedilmektedir ve dolaysıyla da burada gelişimi ya da engellemesinin öncelikle söz konusu edilecek olan insan üretici gücüdür.
İnsan dışındaki diğer üretici güçlerin bir itirazını ya da açık yandaşlığını göremeyiz ama insan, üretici güç olarak üretim ilişkilerini ilerletici bulup ona dört elle sarılabileceği gibi, kendisinin ayaklarına dolanan bir zincir ya da boynundaki bir boyunduruk haline geldiğini görerek de bu engellenmelerden kurtulmak için itirazını yükseltmeye başlar. Kapitalizm ortaya çıkışı ve egemen üretim ilişkisi haline gelişiyle birlikte insanın durumunda da muazzam bir gelişmeye yol açmıştır. Köleciliğin ya da feodalizmin oluşturduğu prangalardan kurtulup özgür birey oluş insanın komünal toplumdan beri en büyük kazancını oluşturur. Kapitalist toplumun bireyi kendisine bunu bahşeden kapitalizmi kutsayıp yüceltirse, bu onun egemen sınıfının boynuna geçirdiği yeni boyunduruğu, burjuvazinin ideolojik-politik hegemonyasını sistem savunucusu haline gelerek benimsediğini ortaya koyar. Sınıf bilinci edininceye kadarda bu yüceltmenin yarattığı egemen sınıf hegemonyşası altında yaşamaya devam eder.
Ne var ki hem bu süreç içinde, hem de burjuvazinin artık yerini sağlamlaştırmasının ardından yeni kuşandığı boyunduruğun hiç de yücelttiği kadar iyi bir şey olmadığını, artık boynunu sıkmaya başladığını hissederek, itirazlarını önce hak grevleri, sonra politik grevler ve nihayet bir politik devrim olarak ortaya koyar. Bu sırada, ne doğanın ne de tekniğin sesini çıkardığına kimse tanık olmaz, olamaz. Üretim ilişkilerinin üretici güçlerin gelişmesinin önünde engel oluşturduğunu tek bir şeyle anlayabiliriz, o da sınıf mücadelesinin şiddetidir. Burada rol oynayan iki temel faktör, var olan ilişkilerin birey haline gelmiş olan işçinin boynunu ne kadar sıktığı, onu ne kadar engellediği ve buna karşı sınıf olarak geliştirilen bilinçtir.
İşte bu gerçekliğe bakarak Marx “yazılı tarih sınıf mücadeleleri tarihidir ve tarihin ilerletici gücü de sınıf mücadelesidir” demiştir. Yani üretici güçlerle üretim ilişkilerinin arasında ortaya çıkan çelişkinin çözümünün başlangıç alanı ekonomi değil, ekonominin geldiği bir düzeyden itibaren politikadır. Onun için de her devrimin temel meselesini iktidar sorunu, bunun değişimin yolu olarak da politik devrim oluşturur.
Marx hiçbir yerde dememiştir ki, toplumların tarihi, teknik ya da doğanın, üretim ilişkilerine veya bir başka şeye karşı verdikleri mücadelelerin tarihidir.
Marx birinci önermeyle uyumlu bir ikinci önermede de bulunur: “Bir sistem bünyesinde geliştirebileceği bütün üretici güçleri geliştirmeden ortadan kalkmaz.” Aslında bu söylediği ilk önermenin başka bir biçimde ifade edilmesidir. Üretim ilişkileri bir dönem üretici güçlerin gelişmelerinin biçimi iken o çerçevede içerilebilecek bütün gelişmeleri sağlarlar. Bu gelişmeleri sağlamaya devam ettikçe ilerlemenin, ilericiliğin temsilcisi olarak toplumsal onayı kazanır; rızanın üretici temelini oluşturur. Böylesine onaylanan ve yüceltilen toplumda, o gelişmenin öncüsü olarak sınıfın politikaları ve ideolojisi de o onaydan payını alıp egemen ideoloji-politika haline gelir. İşte böylesine kapsamlı onay almış olan bir toplumsal egemenliği yıkmaya da içeriden kimsenin gücü yetmez. Bir kaza olup iktidar değişikliği olacak olsa bile, yeni iktidar olanlar iktidara gelenler tarihsel determinizm çerçevesinde var olan temele teslim olmaktan kendilerini kurtaramazlar. Böyle bir şey de zaten pek rastlanacak bir durum değildir. Bu egemenlik biçimi ancak dışarıdan gelen bir güç tarafından yerine getirilebilir. Bu da değişik biçimlerde sonuç verebilir. Ya Moğol istilaları gibi var olan medeniyeti yıkarlar ve ortada kendi “ilkellikleri”nden başka bir şey bırakmazlar ya da Osmanlı gibi fethettiği medeniyet tarafından yutulurlar.
Dıştan gelen zorun oluşturabildiği, serflik ya da kölecilik gibi üretim ilişkileri de mümkün olmuştur. Bunun da iç mekanizmasının olduğu ihmal edilmemelidir. Kapitalizm bile kendi yarattığı özgür bireyin yanı başında köleci ilişkiyi yeniden kurmayı başarmış olsa bile buna istikrar kazandırabilmesi kendi özellikleri nedeniyle mümkün olmaktan çıkmış ve belli bir direnişin ardından bu ilişkileri de kendi esas temeline uygun hale getirmek zorunda kalmıştır. Özellikle sınıflı toplum ve sömürü özgürlüğü ortak paydası altında bir arada var olabilen feodal ve kapitalist toplumlar küçük meta üretimini de ayrı bir ilişki olarak kendi içinde taşıyabilmiştir ama bunlar da nihayetinde egemen olan kapitalist ilişkiler doğrultusunda çözülmekten kurtulamamışlardır.
Benim kanımca Lenin, üretici güçlerin engellenmesi meselesine sınıf mücadelesinin nerede en çok şiddetlendiği ve emperyalist zinciri kırmaya hazır olduğu noktasından yaklaşmış ve Rusya’yı, sınıf mücadelesinin şiddetine bağlı olarak hem zinciri kıracak hem de yeni bir topluma en yakın duran ülke olarak tespit etmiştir. Ortaya çıkan olaylar ona bunu kanıtlamıyor olsaydı o da diğer yoldaşları gibi iktidarı ele geçirmiş olan burjuvaziye şartlı destek sunmaya ve demokratik devrimi burjuva bireyin ortaya çıkıp kendisini inkâr ederek sosyalist birey haline gelmesini sağladığı noktaya kadar desteklemeye devam ederdi. Ama her şey ona bunun tersini gösterdi; haklı çıktı ama kurşunlanıp felç olduktan sonra tırmandığı yerden geri dönmek zorunda kalması dolaysıyla Devlet ve İhtilal’de kurguladığı yolu yürüme şansı olmadı. Eğer Devlet ve İhtilal’i inanarak yazdığını kabul edeceksek, (öyle bir kitap başka nasıl olur da yazılır bilemem) toplumun demokratikleştirilmesi ve sosyalizmin kuruluşu için NEP’i başka refomların da izleyeceğine kuşku duymaya neden kalmaz.
3 – NEP ve Çine uygun kapitalizm
ÇKP ve yandaşları komünist olduklarını, hatta tamtamına Leninist olduklarını kanıtlamak için kendilerinin de Lenin’in yaptığı gibi Yeni Ekonomi Politikayı, NEP’i uyguladıklarını iddia etmektedirler. Günümüz dünyasındaki sosyalist hareketi bölen yeni bir argüman olması dolaysıyla, SSCB’de uygulanan NEP’in ne olduğunu Çin’deki uygulamalarla karşılaştırmak ve yeni çağa verilecek yanıtın sosyalizm yanıtını bu tespitlerin katkısıyla gerçekleştirmek günümüzün teorik olarak olduğu kadar pratik bir zorunluluğu olarak da görünmektedir.
Deng Şiaoping1978’de “önemli olan kedinin rengi değil, fare tutmasıdır!” diyerek son derece iyi planlanmış bir kapitalizme dönüşüm projesini hayata geçirmeye girişti ve Tienanmen Meydanı katliamı dışında çok büyük bir vukuatla karşılaşmadan dünyanın ikinci büyük kapitalist ülkesini nispeten yumuşak diyebileceğimiz bir geçişle geçekleştirmeyi başardı.
Her ne kadar ÇKP Lideri Xi Jinping “Çin’e uygun sosyalizm”den söz ediyor olsa da işgücünün pazarda bir meta olarak satılmak zorunda olduğu bir yerde işçi sınıfının egemen/yönetici sınıf olmasından bahsetmek kapitalizm altında özgür bireyin varoluşundan bahsetmek kadar bile gerçekçi değildir, zira birçok kapitalist ülkede var olan örgütlenme hakkı sayesinde “özgür birey”in boynuna geçirilmiş ücretli kölelik boyunduruğunu biraz olsun gevşetecek grev ya da direniş imkânları da yoktur. İşçi sınıfı burada direniş adına ne yapacaksa yasadışı olarak, suç işlemeyi göze alarak yapmak zorundadır. Egemen sınıf denilen sınıf taleplerini elde etmenin yolunu ancak yasa dışında buluyor ise o yasaların kimden yana olduğunu artık sorgulamaya da gerek yoktur. Bu demektir ki, var olan yasallık eski kapitalist ülkelerden bile daha fazla işçi sınıfına karşıdır.
4 – Lenin, NEP, pazar sosyalizmi ve sosyalist insan
Ya da sosyalizmin pazarlanması
Lenin üzerine edilmemiş laf kaldı mı acaba diye insan kendisine sorunca söylenenleri tekrarlamaktan kurtulmanın pek mümkün olmadığı sanılabilir. Yine de hayatın değişimin sürekliliği insana edebilecek bir iki laf bırakıyormuş gibi görünüyor.
Malumu veçhile, kapitalizmden komünizme geçiş meselesi sosyalist düşüncenin söz konusu olduğu her yerde en başta gelen tartışmayı oluşturur. Bu mesele günümüzdeki örnekleriyle birlikte ütopik geçiş önerilerinden kapitalizmin içinden ilerleyerek alınacak yola kadar geniş bir yelpazeyi kapsar.
İlk ciddi ayrılık Marx’la Bakunin arasında bu geçişte devletin olup olmayacağı meselesi üzerineyken, sonradan Lenin’le Bernstein’la başlayan gelenek arasına kaydı; 2. ve 3. Enternasyonaller ayrılığı, başka şeyler yanında bu temelde gerçekleşti denebilir. Bu mesele Gorbaçev’in SBKP genel sekterliğinde geçmişte tartışması yapılmış ama reddedilmiş olan Pazar sosyalizmi tartışmalarına kadar ulaştı. Bu deneyim SBKP ve Doğu Avrupa’daki reel sosyalist ülkelerle birlikte sosyalizmin her şeyin devlet tarafından tayin edildiği bir dönemine son verdi.
Ancak SBKP eksenli bu fırtına Çin’i, Vietnam’ı, Küba’yı, Kuzey Kore’yi vb ülkeleri aynıyla aynı şekilde etkileyemedi. SBKP düşmanı olan Arnavutluk yönetimi, ona mesafeli duran Romanya ve Yugoslavya gibi ülkelerin sosyoekonomik ve politik yapılarını kapitalizme dönüştürürken, Kore ya da Küba gibi ülkelerde ya hiç ya da daha tedrici olan değişikliklere neden oldu; Çin ve benzerlerine ise neoliberalizmin yarattığı “imkânlar”la “kapitalizmi sosyalizmin hizmetine koşma” açıkgözlüğünü getirdi. Çin ve Vietnam gibi ülkeler, aynı neoliberalizmin önerdiği gibi kırları kentlere taşıyıp muazzam bir yedek sanayi ordusu yaratarak, uluslararası sermayenin peşinden koştuğu ucuz işgücünü yaratarak sermaye ihracı açısından en tercih edilen ülkeler haline geldiler. Bu ülkeler, Sovyet deneyiminin en büyük zaafını oluşturduğuna inandıkları “glasnost”a hiç yüz vermeden Gorbaçev’in “perestroyka”sını devlet denetimi altında hayata geçirdiler. Çin’deki Tien an Men meydanı katliamına karşın Vietnam daha sıkıntısız bir geçişi sağladı. Kapitalizmi bu geri getirme yöntemine Gorbaçev’in başarısızlıklarının yarattığı itibarsızlık nedeniyle Perestroyka değil de daha itibarlı görünen Lenin’e yaslanıp NEP dediler.
Lenin’in NEP’ini sosyalizmin bir türü olarak kabul edenler bu yoldan giderek kapitalizmle sosyalizmin de aynı şeyler olduğunu iddia etmeye savrulmaktan kurtulamazlar. Bir toplumsal formasyonda çelişki içinde olsalar da değişik üretim biçimleri iç içe geçebilirler. Böyle bir durumda bunlar tecrit edilmiş alanlarında özerk yaşayan yapılar olarak değil, birinin egemen diğer(ler)inin de ona tabi ilişkiler geliştirmek zorunda oldukları bir şekillenme içinde yaşarlar. Sınıflı toplumun değişik üretim biçimlerinin böyle bir yapı içerisinde nispeten uyumlu yaşaması “özel mülkiyet” ve “sömürü özgürlüğü” ortak paydası altında mümkün olur. Aynı şey kapitalizmden komünizme geçişte de bu kez bir arada varoluşun yarattığı yüksek gerilim altında mümkün olabilir. Ancak burada da mesele toplumsal formasyonun hâkim üretim biçimidir. Eğer egemen olduğunu söyleyebileceğimiz bir sosyalist formasyon mevcut ise tarihsel bir kalıntı olan küçük meta üretimi ve belli bir sınıra kadar (bu sınırı ne belirler noktası ucu açık bir sorudur) emek sömürüsüne dayalı meta üretiminin var olmaya devam etmesi mümkün olabilir.
Üretim ya doğrudan kişisel tüketim için ya da bir başkalarının tüketimi için yapılır. Başkalarının tüketimi için yapılan bu çerçevedeki üretim tüketicisine nasıl ulaşacaktır? Bunun kapitalist toplum altındaki bilinen bir mekanizması pazardır.
Şimdilerde karşımıza dikilmiş olan soru sosyalizmin de bir pazarı olacak mıdır? Öyle ise bu metalar da o pazar aracılığıyla son tüketicisine kadar ulaşacak demektir. Pazar hangi öğelerden oluşur ve sosyalizm bilinen kapitalist pazar benzeri ya da onun tıpkısı olan bir pazara sahip olabilir mi? Ya da sosyalizmde malların tüketicisine ulaşmasının mekanizmasının özel bir biçimi var mıdır?
Lenin, Savaş Komünizmi’nin beklediği sosyalist insanı yaratamadığını, eski köylüyle, hem de bu kez bir iç savaş dolaysıyla önemli ölçüde düşmanlaşılmış olarak yüz yüze kalındığını görünce o zaman o insan tipine uyacak olan ilişki biçimini benimsemenin üretimi devam ettirmenin ve toplumsal gerilimi mümkün olan en düşük düzeyde tutabilmenin yolunun, onların alışkın oldukları eski ilişkilerin, yani küçük meta üretimi ilişkilerinin benimsenmesinin zorunluluğunu kabul ederek, “geriye dönüyoruz” dedi. Aynı şeyi, sınırının nereden geçtiği belli olmayan kent küçük burjuvazisi ve hatta orta burjuvazisi için de uygulanmasını geniş çaplı üretimin yeterince yaygınlaşmasına kadar korumanın zorunlu olduğunu kabul etti.
***
Ve şimdi sosyalistlerin önemli bir bölümü öyle bir düşünce kargaşası içerisine sürüklenmiş bulunuyorlar ki, neyin kapitalizm ve emperyalizm, neyinse sosyalizm olduğu ciddi bir tartışma konusu haline gelmiş bulunuyor. SBKP-ÇKP çatışması sırasında ortaya çıkmış olan sosyal emperyalizm, sosyal faşizm, egemen ulus milliyetçiliği tartışmaları bu duruma en ufak bir ışık tutmuyor.
Çin’de 1949’da ÇKP’nin bütün ülkede iktidarı ele geçirmesiyle, kurtarılmış bölgelerde sürmekte olan sosyal devrim tüm ülkeye yayıldı. Feodalizm tüm ülkede altyapı olarak ortadan kaldırılırken üst yapıda da değişiklikler sürdü. Bu değişikliklerin feodal olmadığı kesin olmakla birlikte tam olarak ne olduklarını kararlaştırmak aynı ölçüde kolay değildir. Mao yapılan işi “yeni demokratik devrim” olarak nitelemişti ama bunun sınıfsal karakterinin tam olarak neye karşılık geldiğini kestirmek, tanımın kendi içinden hemen çıkarılabilecek bir durumda değildi. Devlet ve gurup mülkiyetinin egemenliği kendiliğinden bilinen mülkiyet ilişkileri olarak, sosyalist ya da kapitalist diye hemen nitelenebilecek gibi değildi. Kapitalist ve feodal özel mülkiyet esas itibariyle ortadan kaldırılmıştı. Ancak bu alt sınıfların doğrudan yönetici sınıf haline gelmelerine tekabül etmiyordu. Zira mülkün kendisi değilse de tasarruf hakkı partiye aitti ve partinin “çelik disiplini” içinde de bu politbüroya kadar daralabilmekteydi.
***
Marks kapitalizme olan övgülerini insan doğasına uygunluk/aykırılıkla temellendirmez.
Kapitalizmin zorunluluğunu anlatan (ÇKP bu zorunluluğu kapitalizmi sosyalizmin hizmetine sokmak gibi demagojik bir yoldan anlatıyor) “ÇİN işi sosyalizm” yanlıları besbelli ki, burjuvalar gibi sosyalizmin insan doğasına aykırı olduğunu düşünüyorlar ki, bu doğaya daha uygun düştüğünü düşündükleri rekabeti temel ilişki haline getirerek ilerlemeyi sağlayabileceklerin hesaplıyorlar.
Biyolojik açıdan var olan “ÇİN işi sosyalizm” yanlıları besbelli ki burjuvalar gibi sosyalizmin insan doğasına aykırı olduğunu düşünüyorlar ki, bu doğaya daha uygun düştüğünü düşündükleri rekabeti temel ilişki haline getirerek ilerlemeyi sağlayabileceklerin hesaplıyorlar.
Biyolojik açıdan varolan “insan doğası” evrimle oluşan bir şeydir. Ama sosyalizm konusunda edilen “insan doğası” lafının bu evrimin ürünü olan doğayla, özle ilişkisi kastedildiği gibi değil, dolayımlı bir şeydir. Bu anlamda değişmez öze sahip bir insan doğası yoktur. Toplum biçimlerine göre şekillenin her toplumun kendisine uygun insanı vardır. Komünal ilişkilerin, köleci, feodal, burjuva ve sosyalist ilişkilerin kendilerine uygun biçimde şekillenmiş olan insan tabiatı, karakteri, tipi vardır. Ve bu insan tiplerinin birinden diğerine dönüşümü, üretim ilişkileri temelinde gerçekleşir. Mark’sın teorisinin insanın şekillenmesine ilişkin açıklamasının diğerlerinden farkı bu temele dayanmasındadır. Ama sosyalizmi insanın insan üzerindeki baskısının ve sömürüsünü sona ereceği bir toplumsal ilişki olarak tarif edip insanları buna çağırdıktan sonra, tepelerine, “kalkınma şart” deyip sömürünün ağırlaştığı bir sistem dikerseniz, işte bu, yapılan ihtilale, yeni bir insan ilişkilerine ve onun şekillendirmeye başladığı insan “doğası”na aykırı düşer; ve verdiğiniz sözlerle uyguladığınız işlerin çelişkisi içinde şekillenen sistemin, insanları, kendi arzularıyla, gönüllü olarak kapitalizmden daha üretici, yaratıcı kılmadığını görüp çareyi kapitalizmin rekabet ilişkilerinde bulursunuz. Görürsünüz ki, sizin “sosyalizm” insanları tembelleştiriyor. Gerçekten de üretkenlik düzeyi SSCB’de sadece teknolojik düzey farklılığından değil işçilerin çalışmaya ilişkin letarjisinden de kaynaklanmaktaydı, Bunu gören Sovyet bürokrasisi de burjuvalar gibi (bunlardan aldığı dersle ama ÇKP kadar ileri gitmeden) maddi müşevviklerle çalışkanlığı/emek üretkenliğini teşvik etmeye çalıştı.
ÇKP ise SSCB’deki sosyalizmi andıran kimi uygulamaların yıkılışın peşinden getirdiğini görüp buna daha kestirmeden bir yol buldular. “Tembelliği/verimsizliği” aşmak için çareyi “demir pirinç kâsesi”ni kırmakta buldular. Böylece işçiler artık “yan gelip yatamayacaklardı”. Tembellik edince işsiz kalacağını, işsiz kalınca da bir kâse pirinç de bulamayacağını bilen işçi daha çalışkan ve itaatkar olmak zorundaydı! Kapitalizm de işçisini böyle çalışkanlığa teşvik eder ve bir adım daha ileriye gidip sadece işini korumakla kalmayacağını, aynı zamanda çalışkanlığı ölçüsünde de primlerle ödüllendirileceğini kendisine anlatıp daha bir gayrete gelmesini sağlar; aşırı mesai yaptırır ve sonunda işçinin posasını çıkarır. ÇKP bu yolu grev hakkının da olmadığı bir ortamda uyguladığında görüldü ki, Batı’dakinden çok daha yüksek bir sömürü ve sermaye birikim oranına ulaşılıyor.
Reel sosyalist ülkelerde devlet mülkiyetinin yarattığı üretime yabancılaşma ile kapitalizm altındaki yabancılaşmanın herhangi bir farkı yoktur. Burjuva dünyasının değerlerine batmış ve yaptığı üretimle kendi varlığı arasında ücretten başka bir ilişki görmeyen işçi için biraz daha fazla ücret alabilmek ya da alma umuduyla yaşamak tek motivasyon kaynağı haline gelmişti. Kapitalizmin tüketim toplumu normları artık Çinli işçi için de tam anlamıyla geçerliydi.
***
“Sosyalizmi kapitalizm için kullanmak” gibi bir oksimoron, ya da kötülük için “ateşten yaratılmış” bir melek olan şeytanı meleklerin yerine geçirmek gibi bir mantık, “sosyalist” bir çözüm olarak öne sürülebiliyor. “Çin usulü sosyalizm” savunucularının kendilerine gerekçe yapmaya kalkıştıkları muhtelif “Marxist tezlerden” biri de “toplum biçimlerinin atlanamayacağı” ve diğeri de Lenin’in NEP ile gerçekleştirmek istediğini hayata geçirmekte olduklarıdır. Bu birinci gerekçe gerçekte ÇKP’nin yaptığı iş ile ne kadar bağdaşmaktadır? Yaptıklarının bu işle uzak yakın bir alakası var mıdır acaba? Onların bu yaptığını başka biçimlerde kimler yapmıştır?
Atlanamayacağını iddia ettikleri kapitalizmden başkası olamaz. Feodalizmi yüzyılın başında başlayan burjuva devrimleri ile eritirken 1949’da bu üretim ilişkisini bir bütün olarak geride bırakmışlardı. Onun yerine yeni bir toplumsal ilişki üretmek üzere komünler, kültür devrimi, ileri atılım gibi muhtelif denemeler yapmışlar ve tüm kültürel anlayışı ne kadar değiştirebildikleri tartışılabilecek olsa bile artık serflikle bir alakası kalmamış olan bir insan tipini yaratmışlardı. Bu insan tipinin ne tam olarak burjuva ne de sosyalist olduğunu söylemek mümkündür. Her ikisinden de bir miktar var olurken Asyatik despotizmin kimi özelliklerini de ihtiva etmekteydi. Ne olabileceği tartışma konusu olacak olsa da Deng Şiaoping, bu ilişkileri, atlanamayacağını iddia ettikleri kapitalist üretim ilişkileri içinde yeniden şekillendirmeye ve atlanamayacak olan burjuva bireyi Asyatik despotizm altında üretmeye girişti. Gerçekten de kapitalist topluma ait iki sınıfı, küçük burjuvaziyi ve büyük burjuvaziyi 20-30 yıl içerisinde üretmeyi başardılar. Böylece atlanamayacağını kabul ettikleri kapitalist topluma ulaşmış oldular. Ama bu yaptıklarıyla da atlanamayacağını iddia ettikleri toplum biçiminin içine yeni bir politik devrim olmaksızın çıkılamayacak biçimde yerleşip kaldılar.
Bir toplum biçimi neden atlanamaz? Gerçekten şu sayılan toplum biçimleri birbirilerini harfiyen izlemek zorunda mıdırlar? İlkel komünal, köleci, feodal-asyatik, kapitalist ve nihayet sosyalist. Öncekilerin uzun boylu tartışmasına girişmeden Marx’ın da asıl üzerinde durduğu kapitalist toplumdan komünist topluma geçiş meselesini münhasıran ele almak gündemdeki konu ve kendi yapmak istediğimiz iş açısından daha yerinde olacaktır.
Her bir toplum biçiminin yarattığı belli bir insan tipi vardır. Kapitalizmden önce gelen toplum biçimlerinin insan tiplerini birbirleriyle olan (zorunlu mu?) bağlarını şimdilik bırakıp kapitalist toplum insanı ile sosyalist toplum insanının diğerlerine göre nasıl bir ön koşulluk (prerequisit) ilişki oluşturduğunu görmeye çalışalım.
Bu meselenin önemi nereden kaynaklanır? Neden insan tipi öncelikli bir temel oluşturur? Nasıl meta kapitalizmin tüm özelliklerinin içinde izlenebileceği bir temel yapı oluşturursa her toplumun insanı da o toplumun bütün izlerini ve ilişkilerini kendi içinde bir biçimde taşır ve bu özelliğiyle de sanki holografik bir resim gibi ait olduğu toplumu temsil eder. Hangi anlamıyla olursa olsun toplumsal ilişki dediğimiz şey insanlar arasında, bir insanla tüm toplum arasında kurulmuş olan bağları ifade eder. Bu anlamıyla toplumsal her türlü ilişkinin taşıyıcısı belli tipteki bir insandır. Ancak bu taşıyıcılık ilişkisi de içinde bulunduğu ağla karşılıklı etkileşim halinde belli sonuçları üretebilir. Kapitalist toplumun ilişkilerini bir köle ya da serf temsil edemez/taşıyamaz. Kapitalizm için ille de toplumsal sözleşme ile birbirine bağlanmış özgür bireyler gereklidir. Ya da kapitalizm, özgür bireyler toplumunda sermaye ile işgücünün ilişkiye girmesidir diye tanımlayabiliriz.
Bu meselenin üzerinde ne kadar durulsa yeridir. Zira nasıl kapitalizm istikrar içinde var olmak ve kendisini yeniden üretebilmek için özgür burjuva bireye ihtiyaç duyuyor ise sosyalizm bu kez kapitalizmden de güçlü bir biçimde sosyalist insanın varlığına ihtiyaç duyar. Nihayetinde özgür birey olsa da aynı zamanda “ücretli bir köle” olan kapitalizmin bireyi ile köle ya da serf arasında bir yakınlık bulabiliriz ama sosyalist insanla öncekiler arasında böyle özde var olan bir yakınlık yoktur. Bu artık kölelik sıfatının atıldığı özgürlük sıfatının belirleyici olduğu, insanlık tarihinde öncekilerden farklı yeni bir aşamaya tekabül eder. Kapitalizmden komünizme geçişin başlangıcı olarak politik devrimle birlikte sosyalist birey artık proleter değil, tam anlamıyla onun inkarı olan sadece tam özgürlük yolunda ilerleyen sosyalist insandır. Eski toplumunkilere benzetebileceğimiz kimi özelliklere doğum lekesi (Geburtsmal) diyebiliriz.
Eğer sosyalizm insanlar arasında kurulacak olan yeni ilişkinin adı olacaksa ve elde bu insan yoksa, sosyalizm binasının taşıyıcısı olan insan da yok demektir. O zaman yapıyı taşımak Kızılordu’ya, NKVD’ye, Vişinskiye, hapishaneye, iktidarı ele geçirmiş olan imtiyazlı parti üyelerine kalmış demektir. Böyle bir sosyalizm oluyorsa, isteyen, bu kapitalizmin de, sosyalizm de dışında kalan ancak kendini üretme kabiliyeti olmadığı ortaya çıkmış bulunan katır gibi ester bir toplum biçimine “bürokratik sosyalizm” diyebilir. Bu sistem esasında Doğu Despotizmi’nin siyasal izlerini taşıdığı gibi ekonomik olarak da artı ürüne ekonomi dışı cebir yoluyla el koyma açısından da benzeşir. Burada insan artık asla özgür üreticiler toplumunun yani komünizmin insanlarının yaratılmakta olduğu bir ilişki sistemi değil, eski azınlık diktatörlüklerinin bir başka biçimdeki tekrarlanması anlamına gelecektir. Her bir toplum biçiminin yarattığı insan türleri vardır. O insan tipi değişime uğramadan içinde bulunulan ilişkileri kendisi için bir engel olarak görmeye başlamadan o insanları olduklarından, istediklerinden başka türlü davranmaya pek fazla sürükleyemezsiniz.
***
Marx’ın “üretim ilişkilerinin üretici güçler önünde engel oluşturmaya başlaması” ifadesini sadece teknik üretici güçlerin engellenmesi olarak algılayanların, onların gelişiminin önünü açmayı esas, insan ve doğa üretici güçlerinin gelişmesini de ancak onun bir fonksiyonu olarak görenlerin ulaşacakları yer, kolektivizmin değil de rekabetin asıl itici gücü oluşturduğu sınıflı toplum anlayışı olur. Bütün kapitalizm dışı bürokratik kuruluşların er ya da geç yüz yüze kaldıkları acı gerçek bu olmuştur.
Hiçbir zaman kurulmamış olan kolektif ilişkilere karşı “Sosyalizm insanları tembel ve sahtekâr kılmaktadır!” sakızı çiğnene çiğnene rekabet yeniden üstün bir değer olarak yükselmiştir. Kuruluşta vaat edilmiş olan “herkese iş güvencesi” olan işçi uğradığı yeni türden yabancılaşma karşısında ondan kaçışı çalışıyor gibi yapmakta bulmuştur; zira içinde bulunduğu yabancılaşmaya paralel olarak kendisine de maaş ödeniyor gibi yapılmaktaydı. Ama mesele esasında maaşın azlığı çokluğunda değildir; işle olan alakasızlıkta, işe olan yabancılaşmadadır. Egemen sınıf katına yükseleceği inancıyla devrime katılmış olan işçiler kendilerini, yönetilen sınıf olarak bulduğunda ve yeni rejimin kendisini kapitalizmin kendisine dayattığı yabancılaşma koşullarının benzerleriyle yüz yüze bıraktığını idrak ettiğinde aldığı ücreti, artık sosyalizmin ne olduğuna değil batıdaki emsallerine göre hangi ücretin daha yüksek olduğu karşılaştırması ile değerlendirir. Çünkü karşılaştıracak başka şey yoktur. Diyemez ki, “ben işimin sahibiyim”. İşin sahibi devlettir ve onun da bu devletin verdiği kararlarda arada bir oy vermekten başka bir söz hakkı yoktur. Bu karşılaştırmayı yapan işçinin rejime karşı hiçbir sorumluk taşımadan işine karşı bir tutum geliştirmesi ve sahip olduğu tek avantajı kullanıp işin stresini azaltmak üzere, çalışıyor gibi yapmaması, tembellik etmemesi için geriye hangi etik değer kalmaktadır?
Önünde dayanışma değil de rekabetin hala rol oynamakta olduğunu gören “imkân” sahibi bunu kendi çıkarı için kullanmamak için hangi nedene sahip olabilir? Dayanışma ilişkileri içinde yaşayan insanın etik değerleri var olmak için var etmenin gerekliliği doğrultusunda gelişebilecek iken rekabetin geçerli olduğu ve yöneten yönetilen ilişkilerinin aynı kapitalizmdeki gibi hükmünü sürdürdüğünü gören kişinin sahip olduğu imkânları, istismar etmesi, kendi çıkarları için kullanması, içinde bulunduğu ilişkilerin kendisine bir dayatmasından başka bir şey değildir. Bu durumla yüz yüze gelen ÇKP sistemin bu yüzden içine kum dökülmüş dişliler gibi aksak çalışmasını engellemek için şiddeti en üst düzeyde kullanmaktadır. Şimdi ÇKP Stalin’den de daha zor bir duruma düşmüş durumdadır. lar. Çin’de artık özel servetlerin varlığı dolaysıyla, SSCB’de gerçekleştirilebilecek olan yolsuzluklarla mukayese edilemeyecek büyüklükteki istismarlara açık olan Xi Jinping’in rejimi daha zor durumdadır. Bu nedenledir ki, günümüzde Çin’de suistimaller nedeniyle bir yılda idam edilen insan sayısının, devlet sırrı olarak saklanıyor olsa da, başka hiçbir ülkeyle karşılaştırılamayacak bir düzeyde olduğu, binleri bulduğu tahmin edilmektedir.
5 – Asyatik despotizm ile kapitalizmin sentezi olarak “Çin’e uygun sosyalizm”
Gerek SSCB’de ve gerekse de bugün Çin ve aynı yolu izleyen ülkelerde olsun ortaya çıkan kalkınma ve hızlı sermaye birikimi, sınıfsal egemenlik sorununu bir yana bırakıp devlet çıkarlarını esas alan perspektif açısından muazzam bir başarı olarak görünmektedir. Gözümüzü sınıflardan uzaklaştırır ve devlet düzeyinden işlere bakar isek başarılar gerçekten de muazzamdır. 8.5 milyarlık dünyanın 1.5 milyarını barındıran ülkelerin son 40 yıl içinde gerçekleştirdikleri gelişme diğer kapitalist ülkelerin kalkınmalarına ciddi bir fark atmaktadır. Bu muazzam inşaatın ustaları, buna kendi usullerince “sosyalizm”in başarısı adını verseler de sistemlerin özelliğine ve yarattıkları toplumsal karakteristiklere bakıldığında Batı’ya atılan bu farkın kaynaklarının sosyalizmden ziyade başka şeyler olduğu ortaya çıkar.
SSCB’de 1928’de zorla kolektifleştirme ve plan uygulaması, yeniden iç savaşı hatırlatan çelişkilerin bastırılmasının ardından mucizevi sonuçlar ortaya koydu. 1928’de ancak savaş öncesinin üretim düzeyine ulaşabilmiş olan bu yoksul ve yıkılmış ülkede 1. Beş Yıllık Plan 4 yılda tamamlanmıştı. Bu övünme kaynağının nasıl ortaya çıktığı konusunda İnönü, 1932’de Stalin’le yaptığı bir görüşmeden şu anektodu aktarır:
İnönü sorar; Bu muazzam gelişmeyi nasıl sağlıyorsunuz? Stalin, “Tabii ki, planla.” İnönü tekrar sorar: “Peki bunun finansmanını nasıl sağlıyorsunuz?” Stalin, “onun bir zorluğu yok, siz öncelikleri iyi tespit ettikten sonra, diyelim çelik fabrikası kuracaksınız, ama finansman yok. O zaman votkaya bir kopek zam koyarsınız, kaynak ortaya çıkar.
İnönü’nün anektod olarak anlattığı bu olay esasında kapitalizmin artı değer sömürüsü ve sömürge talanları yoluyla sağladığı sermaye birikimini ekonomi dışı cebir yoluyla sağlamaktır ki, bunun sosyalist bir yenilikle değil, esas olarak Asyatik ya da vergici denilen despotik toplumlardaki ekonomik ilişkiyle bir alakası vardır. Artı değer sömürüsünün işçi sınıfının direniş gücünün olduğu yerde sınırlanmasının imkânı vardır ama her şeyi devletin belirlediği böyle bir toplumda ekonomi dışı cebir yoluyla gernçekleştirilen sermaye birikiminin belli bir sınırı yoktur. Devlet, işçi sınıfının dayanabileceği en son noktaya kadar, yapılan plana kaynak sağlamak üzere gerekli oranda artı ürüne el kor. Planın sağladığı rasyonalite çerçevesinde de tek kuruş ziyan olmadan hedeflenen amaçlara ulaşılır. Kapitalizmin irrasyonalitesinin getirdiği yıkıntıları engellemek üzere bu kabiliyeti gösterebilmesi normal durumunda değil ancak olağan üstü devlet koşullarında mümkün olabilmektedir. Öyle devletlerin ömrü de esas olarak krizin süresiyle belirlenmektedir. Ne var ki, bu sistemin sınıfsal dayanaklardan yoksun oluşu aynı mekanizmayı ancak 70 yıl sürdürmeye yetebilmiştir.
ÇKP buradan çıkardığı derslerle, benzer bir tarihsel arka plana, bin yıllardır despotik bir devlet sahibi olarak daha sağlam gelenekler geliştirmiş bir toplumda, sisteme, sınıfsal temel oluşturmak suretiyle SSCB’de işlemiş olan mekanizmadan deha etkin bir karakter kazandırmış ve adına da “Çin’e uygun sosyalizm” adını vermiştir. Yaptıklarına sosyalizm adına icat (innovation) da demektedirler. Bu acayip icadın en önemli boyutu bürokrasiyi yalnızlıktan kurtarıp sınıfsal bir temele kavuşturmaktır. Ancak burada artık bürokrasi Batı’daki kapitalizmde olduğu gibi sadece burjuvazinin işlerini yürüten, varlık nedenini onda bulan bir görevliler ordusu değil, işçi sınıfı aristokrasisiyle birlikte iktidar gücünü ve üretim araçlarının önemli bir kısmının da tasarruf hakkını elinde bulunduran bir tabakadır. Bu tabaka elinde tuttuğu güçle yarattığı iki sınıfı kendisiyle ortak yaşama mahkûm etmiş durumdadır.
Çin, var olan ekonomiye planın artık sadece yol göstericilik yaptığı, esas üretim ve dağıtım mekanizmasının iç ve dış pazarlara göre düzenlendiği bir ilişkiyi adım adım gerçekleştirildi. Önce kırsal komünlerin ortadan kaldırılması ve topraklarının bireylere kiralanmasıyla şekillenen küçük burjuvaziyi kentlerdeki küçük esnafın yayıgınlaşması izledi ve nihayet kırlardan gelen göçün yüz milyonları bulmasıyla oluşan bu muazzam ucuz işgücüne koşup gelen yabancı sermaye kapitalist ilişkileri akıl almaz bir hızla geliştirdi.
30 yıl içerisinde ABD’yle yarışacak kadar milyardere sahip bir kapitalizm ortaya çıkmışken sermaye birikimi gelen yabancı sermayeyle sınırlı kalmadı. Sosyal olarak böyle sınıflı bir temele kavuşan ÇKP bürokrasisi, esasında Asyatik toplumun geleneğini, ekonomi dışı cebiri de bu kez artı değer sömürüsüne ilave olarak vergiler yoluyla uyguladı. Bu Asyatik despotizmle kapitalizmin senteze kavuşturulması olarak şekillenen yeni “Çin’e uygun kapitalizm” SSCB’nin gerçekleştiremediği toplumsal rızayı da beli bir düzeyde gerçekleştirirken, yine ona göre ve tüm diğer kapitalist ülkelere göre sermaye birikimini de ileri boyutlara taşıdı. Mevcut siyasal rejim, toplumsal yapının belli bir dönem nispi istikrar kazanmasına ve hızlı sermaye birikimi olarak toplumsal refaha da katkıda bulunurken kapitalizmin bu güne kadar ürettiği çelişkilerin benzerlerini de üretmekten geri kalmıyor. Tieanmen Meydanı katliamının topluma verdiği “ürkütücü derse” rağmen birçok yerde yasa dışı grevlerin gerçekleştirildiği görülürken, eski hızlı büyüme günleri geride kalmakta ve neoliberalizmin 2008 kriziyle yaşadığı konut balonu birkaç yıldır Çin ekonomisinin yakasını bırakmamaktadır.
Mevcut tuhaf sentez bir yandan son derece hızlı bir gelişim ve dönüşüm yaratırken aynı zamanda bu hıza ayak uyduracak çelişkilerin şiddetlenmesini de getireceğini, hızlı kalkınmanın yarattığı umutlara dayalı toplumsal rızanın kalkınma hızının düşüşüne paralel bir biçimde ortadan kalkacağını öngörmek bir abartma sayılamaz. Hangi kılığa sokulursa sokulsun var olan tüm kapitalizm türleri güçlü sınıf mücadeleleriyle yüz yüze gelmişse Çin’in bu Asyatik temellere dayalı kapitalizmi de aynı kaderi er geç paylaşacaktır.
Umalım ki, SSCB’de olduğu gibi yığınların, sosyalizm lafına bile kendilerini uzak gören bir ruh halinin yerini kolektivist çağdaş bir toplumun kuruluş çabaları alır. Çin ne kadar engellemeye çalışsa da artık orası da gittikçe daha fazla bir ağ toplumu haline gelmekte ve toplumun her bir hücresinin diğerleriyle iletişim içerisinde yeni bir dünyanın kuruluşunun imkânları her geçen gün daha da artmaktadır.
