Lenin: Düşüncesinin Bütünlüğü Üzerine Bir Çalışma. Georg Lukacs 1924

 Georg Lukacs 1924

2. Öncü Sınıf Olarak Proletarya

Rusya’daki kosulların istikrarsızlığı, orada kapitalizmin gerçek geliĢiminden çok önce, bir sanayi proletaryasının varlığından çok önce ortaya çıkmıstı. Çok daha önceleri, tarımsal feodalizmin parçalanması ve bürokratik mutlakiyetçiliğin çürümesi, Rus gerçekliğinin yadsınamaz olguları haline gelmekle kalmamış, aynı zamanda, henüz tanımlanmamış, karışık ve sadece içgüdüsel bir şekilde de olsa, zaman zaman Çarlığa karşı ayaklanan tabakaların oluşmasına – köylü huzursuzluğuna ve sözde sınıfsız aydınların radikalleşmesine – yol açmıştı. Açıkçası, kapitalizmin gelişimi, gerçek varlığı ve önemi keskin gözlemciler için bile ne kadar belirsiz kalsa da, nesnel karışıklığı ve bunun devrimci ideolojik sonuçlarını keskin bir şekilde arttırdı. On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında, 1848’de hala Avrupa gericiliğinin güvenli sığınağı olan Rusya’nın yavaş yavaş devrime doğru gelişmekte olduğu giderek daha açık hale gelmiş olmalıydı. Tek soru şuydu: Bu devrimin karakteri ne olacaktı? Ve bununla yakından bağlantılı olarak: hangi sınıf bu devrimde öncü rolü oynamalıydı?

İlk nesil devrimcilerin bu tür soruları nasıl soracakları konusunda neden son derece belirsiz olduklarını anlamak kolaydır. Çara karşı ayaklanan gruplarda her şeyden önce homojen bir unsur görüyorlardı: halk. Entelektüeller ve kol işçileri arasındaki ayrım bu aşamada bile açıktı. Ancak bunun belirleyici bir önemi yoktu çünkü ‘halk’ arasında ancak çok kötü tanımlanmış sınıfsal ana hatlar olabilirken, entelektüeller arasında yalnızca gerçekten dürüst devrimciler harekete katıldı – kendilerini ‘halkla’ birleştirmeyi ve yalnızca onun çıkarlarını temsil etmeyi amansız bir görev olarak gören devrimciler.

Yine de devrimci hareketin bu aşamasında bile, Avrupa’daki gelişmeler olayları etkilemeye ve dolayısıyla devrimcilerin bunları değerlendirdiği tarihsel perspektifi etkilemeye mahkumdu. Burada soru kendiliğinden ortaya çıkıyordu: Avrupa’nın gelişim seyri, kapitalizmin gelişimi, Rusya’nın da kaçınılmaz kaderi miydi? Rusya da kurtuluşu sosyalizmde bulmadan önce kapitalist cehennemden geçmek zorunda mıydı? Yoksa, hala var olan köy komünleri nedeniyle benzersiz olduğu için, bu aşamayı atlayabilir ve ilkel doğrudan gelişmiş komünizme giden bir yol bulabilir miydi?

Bu sorunun yanıtı o zamanlar hiç de şimdi bize göründüğü kadar açık değildi. Engels daha 1882’de, eğer bir Rus devrimi eşzamanlı olarak bir Avrupa proleter devrimi üretirse, ‘o zaman bugünün Rusya’sındaki komünal mülkiyet sistemi komünizmin gelişimi için bir çıkış noktası olarak hizmet edebilir’ diyerek bu soruyu yanıtlamamış mıydı?

Burası bu mesele üzerine yapılan tartışmaların ana hatlarını çizmenin yeri bile değil. Sadece bizi başlangıç noktamızı seçmeye zorluyor, çünkü bununla birlikte şu soru ortaya çıktı: Rusya’da yaklaşan devrimin öncü sınıfı hangisi olacaktı? Çünkü köy komünizminin çıkış noktası ve ekonomik temeli olarak kabul edilmesinin, köylülüğü zorunlu olarak toplumsal dönüşümün öncü sınıfı haline getirdiği açıktır. Ve ekonomik ve sosyal temelinde Avrupa’dan bu farklılığa karşılık gelen devrim, işçi sınıfının önderliğinde toplumun kapitalizmden sosyalizme zorunlu geçişinin kavramsal ifadesinden başka bir şey olmayan tarihsel materyalizmden başka teorik temeller aramak zorunda kalacaktır. Rusya’nın kapitalist çizgide gelişme sürecinde olup olmadığına ilişkin tartışma – Rus kapitalizminin gelişme yeteneğine sahip olup olmadığı – ayrıca, tarihsel materyalizmin genel olarak geçerli bir toplumsal gelişme teorisi olup olmadığına ilişkin teorik-yöntemsel tartışma ve son olarak, toplumdaki hangi sınıfın Rus devriminin gerçek itici gücü olması gerektiğine ilişkin tartışma – hepsi aynı soruya dayanmaktadır. Bunların hepsi Rus proletaryasının evriminin ideolojik yansımalarıdır – diğer toplumsal sınıflardan ideolojik (ve buna tekabül eden taktiksel, örgütsel) bağımsızlığının gelişimindeki anlar.

Bu, her işçi hareketinin içinden geçmek zorunda olduğu uzun ve sancılı bir süreçtir. Sadece sınıfsal durumun özelliklerinin ve proletaryanın sınıf çıkarının özerkliğinin kendini ifade ettiği bireysel sorunlar, onun özellikle Rus unsurunu oluşturur. (Alman işçi sınıfı Lassalle-Bebel-Schweitzer döneminde benzer bir aşamadaydı ve Alman birliği onun belirleyici sorunlarından birini oluşturuyordu). Ancak proletarya bir sınıf olarak eylem bağımsızlığını kazanacaksa, tam da bu yerel sorunlara doğru bir çözüm bulunmalıdır. En iyi teorik eğitim kendini genellemelerle sınırlarsa kesinlikle değersizdir: pratikte etkili olabilmek için kendini tam da bu tikel sorunları çözerek ifade etmelidir. (Örneğin Wilhelm Liebknecht, tutkulu bir enternasyonalist ve Marx’ın doğrudan öğrencisi olmasına rağmen, salt teorik düzeyde kafası çok daha karısık olan Lassalleaner’den daha sık ya da daha güvenilir bir sekilde doğru kararlar alamamıstır). Ancak burada Rusya’ya özgü olan bir başka şey de, proletaryanın bağımsızlığı için, yaklaşan devrimdeki öncü rolünün tanınması için verilen bu teorik mücadelenin hiçbir yerde tam olarak Rusya’da olduğu kadar açık ve net bir çözüm bulamamış olmasıdır. Böylece Rus proletaryası, istisnasız tüm gelişmiş ülkelerin deneyimlerinde rastlanan tereddütlerden ve gerilemelerden – kaçınılmaz oldukları başarılı sınıf mücadelesi sürecinde değil ama teorik netlikte ve taktiksel ve örgütsel güvende – büyük ölçüde kurtulmuştur. En azından en bilinçli tabakası, teorik ve örgütsel olarak, nesnel sınıf durumunun Rus kapitalizminin ekonomik güçlerinden evrildiği kadar doğrudan ve açık bir şekilde evrilebildi.

Lenin, ‘ilkel’ Rus sosyalizmine, Narodniklere karşı mücadelede diğer teorik sözcülerden yalnızca biriydi. Bu anlaşılabilir bir durumdu: onun teorik mücadelesi, Rusya’nın kaderini belirlemede proletaryanın bağımsız ve öncü rolünü tesis etmeyi amaçlıyordu. Ancak bu tartışmanın gidişatı ve özü, Marx’ın ana hatlarını çizdiği kapitalist gelişmenin izlediği tipik yolun (yani ilkel birikimin) Rusya için de geçerli olduğunu – orada yaşayabilir bir kapitalizmin var olabileceğini ve var olması gerektiğini – kanıtlamaktan ibaret olduğu için, bu tartışma proleter sınıf mücadelesinin sözcüleri ile yeni doğmakta olan Rus kapitalizminin ideologlarını geçici olarak aynı kampta buluşturdu. Çünkü proletaryanın şekilsiz ‘halk’ kitlesinden teorik olarak farklılaşması, hiçbir şekilde otomatik olarak onun bağımsızlığının ve öncü rolünün bilinmesini ve tanınmasını beraberinde getirmedi. Aksine, Rus ekonomisinin gelişim eğilimlerinin kapitalizm yönüne işaret ettiğine dair kanıtın basit, mekanik, diyalektik olmayan mantığı, yaklaşımının kayıtsız şartsız kabulü ve teşviki gibi görünüyordu. Bu sadece, Marksizmin kapitalizm öncesi dünyanın çürümesinden kapitalizmin yükselişinin kaçınılmazlığını gösteren tek ekonomik teori olduğu akılda tutulduğunda, -geçici olarak- ‘Marksist’ ideolojisi kolayca anlaşılabilir olan ilerici burjuvazi için geçerli değildi. Marx’ı diyalektik yerine mekanik olarak yorumlayan; Marx’ın Hegel’den öğrendiği ve tüm mitoloji ve idealizmden arınmış olarak kendi teorisine dahil ettiği şeyi anlamayan tüm ‘proleter’ Marksistler için bu daha da gerekli görünmelidir: bir olgu ya da eğilimin fiilen var olduğunun kabul edilmesi, hiçbir şekilde onun kendi eylemlerimiz için bir norm oluşturan bir gerçeklik olarak kabul edilmesi gerektiği anlamına gelmez. Gerçeklerle doğrudan ve yanılsamasız bir şekilde yüzleşmek her gerçek Marksistin kutsal görevi olabilir, ancak her gerçek Marksist için her zaman yalıtılmış gerçeklerden ve eğilimlerden daha gerçek ve dolayısıyla daha önemli bir gerçeklik vardır – yani toplam sürecin gerçekliği, toplumsal gelişmenin bütünlüğü. Bu nedenle Lenin şöyle yazar: ‘Burjuvazi tröstleri teşvik etmeyi, kadınları ve çocukları fabrikalara sürmeyi, onları yolsuzluğa ve acıya maruz bırakmayı, aşırı yoksulluğa mahkum etmeyi kendi işi haline getirir. Biz böyle bir gelişmeyi “talep” etmiyoruz, “desteklemiyoruz”. Biz bununla savaşıyoruz. Ama nasıl mücadele ediyoruz? Tröstlerin ve kadınların sanayide istihdam edilmesinin ilerici olduğunu anlatıyoruz. El sanatları sistemine, tekel öncesi kapitalizme, kadınlar için ev içi angaryaya geri dönülmesini istemiyoruz. Tröstler vb. aracılığıyla ileriye ve onların ötesinde sosyalizme!

Bu, tüm bu sorunlara yönelik Leninist çözümün durus noktasını olusturmaktadır. Rusya’da kapitalist gelismenin gerekliliğinin ve bu gelismede içkin olan tarihsel ilerlemenin tanınması, proletaryayı hiçbir sekilde onu desteklemeye zorlamaz. Proletarya bunu hoş karşılamalıdır, çünkü tek başına kendi belirleyici güç olarak ortaya çıkışının temelini oluşturmaktadır; ancak bunu kapitalizmin gerçek kahramanına – burjuvaziye – karşı kendi sert mücadelesinin koşulu ve öncülü olarak hoş karşılamalıdır.

Yalnızca tarihsel eğilimlerdeki zorunluluk unsuruna ilişkin bu diyalektik anlayış, proletaryanın sınıf savaşında özerk bir şekilde ortaya çıkması için teorik bir alan yaratmıştır. Rusya’da kapitalist gelişmenin zorunluluğu, Rus burjuvazisinin ideolojik öncülerinin ve daha sonra Menşeviklerin modasına göre basitçe kabul edilirse, Rusya’nın her şeyden önce kapitalist gelişimini tamamlaması gerektiği sonucu çıkar. Bu gelişmenin baş kahramanı burjuvazidir. Bu şemaya göre, ancak uzun bir yol kat ettikten sonra, burjuvazi feodalizmin hem ekonomik hem de siyasi kalıntılarını süpürüp attıktan ve yerine modern, kapitalist, demokratik bir devlet kurduktan sonra, proletaryanın bağımsız sınıf mücadelesi başlayabilir. Proletaryanın bağımsız sınıf hedefleriyle erken ortaya çıkması sadece yararsız değildir, çünkü burjuvazi ve Çarlık arasındaki savaşta özerk bir güç olarak dikkate alınmaya değmez, aynı zamanda proletaryanın kendisi için de felakettir. Burjuvaziyi korkutur, Çarlığa karşı vurucu gücünü azaltır ve onu doğrudan onun kollarına iter. Bu yoruma göre, proletarya şimdilik sadece modern bir Rusya için mücadelede ilerici burjuvazinin bir yardımcısı olarak düşünülebilir.

O zamanlar olmasa da bugün, tüm bu tartışmanın devrimin güncelliği sorununa dayandığı açıktır: Az ya da çok bilinçli burjuva ideologları olmayanlar için yollar, devrimin işçi hareketinin gündeminde güncel bir mesele olarak mı yoksa güncel kararların üzerinde kesin bir etki yaratmaya uygun görünmediği uzak bir ‘nihai hedef’ olarak mı görüldüğüne göre ayrılıyordu. Menşevik pozisyonun, tarihsel perspektifi doğru kabul edilse bile, proletarya tarafından kabul edilebilir olup olmayacağı gerçekten de tartışmalıdır; burjuvazinin bu tür sadık vassallarının, sınıf bilincini, proletaryanın bağımsız bir eylemi olarak burjuvaziden ayrılmayı ideolojik olarak imkansız kılacak ya da en azından Menşevik teori tarafından bile uygun görülen tarihsel bir anda (burada sadece İngiliz işçi sınıfını düşünmek yeterlidir) çok daha zor hale getirecek kadar tamamen gizleyip gizlemeyeceği tartışmalıdır. Kuşkusuz bu, pratikte boş bir spekülasyondur. Oportünistlerin Marksizmden çıkarmaya çalıştıkları tarih diyalektiği, yine de onları burjuva kampına iterek ve onların gözünde proletaryanın bağımsız görünümünü neredeyse var olmayan bir geleceğin puslu mesafesine erteleyerek, kendi iradeleri dışında onlar üzerinde işlemeye mahkumdur.

Tarih, Lenin’i ve devrimin gerçekliğini ilan eden az sayıdaki kişiyi haklı çıkardı. Alman birliği için mücadele sırasında zaten bir yanılsama olduğu kanıtlanmış olan ilerici burjuvazinin ittifakı, ancak proletaryanın bir sınıf olarak burjuvaziyi Çarlık ile ittifakına kadar takip etmesi mümkün olsaydı ayakta kalabilirdi. Çünkü devrimin gerçekliği, burjuvazinin devrimci bir sınıf olmaktan çıktığı anlamına gelmektedir. Kuşkusuz, mutlakiyetçilik ve feodalizmle karşılaştırıldığında, kahramanı ve yararlanıcısı burjuvazi olan ekonomik sistem ilerlemeyi temsil etmektedir. Ancak burjuvazinin bu ilerici karakteri yine diyalektiktir. Burjuvazinin ekonomik öncülleri ile siyasi demokrasi ya da hukukun üstünlüğü talepleri arasındaki -kısmen de olsa- büyük Fransız Devrimi’nde feodal mutlakiyetçiliğin yıkıntıları üzerinde kurulan zorunlu bağ giderek gevşemiştir. Bir yandan, proleter devrimin giderek daha hızlı yaklaşması, burjuvazi ile feodal mutlakiyetçilik arasında, burjuvazinin ekonomik varlığının ve büyümesinin koşullarının eski egemen güçlerin siyasi hegemonyasıyla güvence altına alındığı bir ittifakı mümkün kılmaktadır. Öte yandan burjuvazi, bu ittifaktan kaynaklanan ideolojik çöküşü içinde, kendi eski devrimci taleplerinin gerçekleştirilmesini proleter devrime terk eder.

Burjuvazi ve eski egemen güçler arasındaki bu ittifak ne kadar sorunlu olursa olsun, ortak çıkarlara dayalı bir sınıf ittifakı değil, daha büyük bir kötülükten duyulan karşılıklı korkudan kaynaklanan bir uzlaşma olduğu için, kapitalist gelişmeyi demokrasiyle birleştiren ‘zorunlu bağın’ şematik ve mekanik ‘kanıtının’ tam bir yanılsama olduğunun ortaya çıkması gereken önemli bir yeni olgu olmaya devam etmektedir. “Her halükarda,” diyordu Lenin, “siyasi demokrasi – teoride sözde saf kapitalizm için normal olsa bile – kapitalizm üzerindeki üstyapının olası biçimlerinden yalnızca biridir. Gerçeklerin kendisi, hem kapitalizmin hem de emperyalizmin her türlü siyasi biçimin altında geliştiğini ve onları boyunduruk altına aldığını kanıtlamaktadır. Rusya özelinde, burjuvazinin Çarlığa karşı -görünürde- radikal bir muhalefet pozisyonundan Çarlığı desteklemeye doğru bu hızlı dönüşünün nedeni, esasen Rusya’ya aşılanan ve kökeninde bile belirgin bir şekilde tekelci bir karakter (büyük ölçekli sanayinin hakimiyeti, finans sermayesinin rolü) sergileyen kapitalizmin ‘inorganik’ gelişiminde yatmaktadır. Bu durum, burjuvazinin, daha ‘organik’ bir kapitalist gelisim geçiren diğer ülkelere kıyasla sayısal olarak daha küçük ve toplumsal olarak daha zayıf bir tabaka olduğu sonucunu doğurmustur. Bununla birlikte, aynı zamanda, devrimci bir proletaryanın gelisiminin maddi temelleri, büyük ölçekli fabrikalarda, Rus kapitalist gelisiminin hızına iliskin salt istatistiksel tahminlerin önerdiğinden daha erken atılmıstır.

Ama eğer ilerici burjuvaziyle ittifak hayali ise ve proletarya bağımsızlık yolunda ilerlerken kaotik halk kavramından nihai kopusunu çoktan gerçeklestirmisse, tam da bu zor kazanılmıs bağımsızlık nedeniyle tamamen yalıtılmıs ve dolayısıyla zorunlu olarak umutsuz bir mücadeleye girmis olmayacak mıdır? Lenin’in tarihsel perspektifine yönelik bu sık ve çok açık itiraz, Narodniklerin tarım teorilerinin reddedilmesi, tarım komünizminin kalıntılarının zorunlu çözülmesinin tanınması da diyalektik olmasaydı geçerli olurdu. Bu çözülme sürecinin diyalektiği -çünkü diyalektik anlayış her zaman gerçek bir diyalektik olgunun yalnızca kavramsal biçimidir- bu eski biçimlerin çözülmesinin kaçınılmazlığında yatar; bu çözülme süreci yalnızca bir çözülme süreci olduğu ölçüde, yani yalnızca negatif olarak, kesin ve net bir yöne sahiptir. Olumlu yönü hiçbir sekilde ona içkin değildir ve toplumsal ortamın evrimine, tüm tarihsel bağlamın hızına bağlıdır. Daha somut bir ifadeyle: eski tarımsal biçimlerin -büyük ve küçük mülklerin- ekonomik olarak kaçınılmaz çözülüşü iki farklı şekilde ilerleyebilir. Lenin, “Her iki çözüm de, her biri farklı bir şekilde, daha yüksek bir teknoloji aşamasına geçişi kolaylaştırır ve tarımsal ilerlemeye işaret eder” diyordu. Biri, köylülüğün hayatından ortaçağ ve öncesinin tüm kalıntılarının süpürülüp atılmasıdır. Diğeri ise – Lenin buna Prusya tarzı diyordu – ‘ortaçağ toprak mülkiyetinin mirasının bir anda ortadan kaldırılmayıp yavaş yavaş kapitalizme adapte edilmesidir’. Her ikisi de mümkündür. Daha önce var olanla karşılaştırıldığında, her ikisi de ekonomik olarak ilericidir. Ancak her ikisi de eşit derecede mümkün ve – belli bir anlamda – eşit derecede ilerici ise, hangisinin gerçeğe dönüşeceğine ne karar verir? Lenin’in bu soruya yanıtı, diğerlerine olduğu gibi, açık ve nettir: sınıf mücadelesi.

Böylece proletaryanın tek başına öncü rol oynamaya çağrıldığı durumun ana hatları daha keskin ve daha somut hale gelmektedir. Çünkü Rusya için ortaçağdan modern zamanlara geçisin yolunu gösteren bu sınıf mücadelesinde belirleyici güç yalnızca proletarya olabilir. Köylüler, yalnızca aşırı kültürel gerilikleri nedeniyle değil, ama her şeyden önce nesnel sınıf konumları nedeniyle, giderek dayanılmaz hale gelen durumlarına karşı yalnızca içgüdüsel bir isyan yeteneğine sahiptirler. Nesnel sınıfsal konumları nedeniyle, siyasi olarak kararsız bir tabaka olarak kalmaya mahkumdurlar – kaderi nihai olarak kentsel sınıf mücadelesi, kentlerin, büyük ölçekli sanayinin, devlet aygıtının kaderi tarafından belirlenen bir sınıf.

Sadece bu bağlamda karar proletaryanın elindedir. Eğer burjuvazi Rus tarımsal feodalizmini kendi yöntemleriyle ortadan kaldırmayı başarırsa, burjuvaziye karşı mücadelesi verili bir tarihsel anda daha az umut verici olacaktır. Çarlığın bunu zorlaştırdığı gerçeği, burjuvazinin geçici olarak devrimci ya da en azından muhalif duruşunun temel nedenidir. Ancak bu sorun çözülmeden kaldığı sürece, köleleştirilmiş ve yoksullaştırılmış milyonların toprak üzerindeki temel patlaması kalıcı bir olasılık olarak kalacaktır: yalnızca proletaryanın bir yön verebileceği temel bir patlama. Yalnızca proletarya bu kitle hareketini köylülüğün gerçek yararına olacak ve proletaryanın Çarlığa karşı mücadeleyi her türlü zafer umuduyla ele alabileceği koşulları yaratacak bir hedefe yönlendirebilir.

Böylece Rusya’nın sosyo-ekonomik yapısı proletarya ve köylülüğün ittifakı için nesnel bir temel oluşturdu. Sınıfsal amaçları farklıydı. Bu nedenle ‘halk’ gibi muğlak ve popülist kavramlar adına güçlerini kaba bir şekilde lehimlemeleri eninde sonunda dağılmaya mahkumdu. Bununla birlikte, farklı amaçlarını ancak ortak mücadele ile gerçekleştirebilirler. Böylece eski Narodnik fikirler, Lenin’in Rus devrimini karakterize edişinde diyalektik olarak dönüşüme uğrar. Muğlak ve soyut ‘halk’ kavramı reddedilmeliydi, ancak yalnızca devrimci, ayrımcı bir ‘halk’ kavramının – tüm ezilenlerin devrimci ittifakı – proleter devrimin koşullarının somut bir anlayışından gelişebilmesi için. Bu nedenle Lenin’in partisi haklı olarak kendisini gerçek Narodnik devrimci geleneğin mirasçısı olarak görüyordu. Ancak bu mücadeleye önderlik etme bilinci ve yeteneği -nesnel sınıfsal terimlerle- yalnızca proletaryanın sınıf bilincinde mevcut olduğu için, yaklaşan devrimde toplumsal dönüşümün öncü sınıfı yalnızca proletarya olabilir ve olmalıdır.

About Mustafa Aydın

Check Also

SOVINTERN, Solun Yeni Evi- Çeviri

Bu, dünyanın dört bir yanından, özellikle Latin Amerika ve Afrika’dan, ayrıca Avrupa ve Asya’dan sosyalist …

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

PHP Code Snippets Powered By : XYZScripts.com