Umut Yakar arkadaşımız, Hasan ve Fikret’in eleştirilerinde yapay zekâdan aktarılan bilgiler kullandıklarına dikkat çekiyor. Burada üzerinde durulması gereken önemli bir etik sorun var: Bir tartışmada yapay zekâ hangi ölçüler içinde kullanılmalı?
Öncelikle bir ayrım yapmak gerekiyor. Bir insan kendi düşüncesini oluşturmuş, görüşünü belirlemiş ve bunu yapay zekâ yardımıyla daha açık, akıcı ve güçlü bir biçimde ifade etmişse bunda başlı başına bir sorun görmüyorum. Yapay zekâ bir metnin dilini düzeltebilir, anlatım bozukluklarını giderebilir, düşüncelerin daha sistematik sıralanmasına yardımcı olabilir. Karşı görüşlerin görülmesini sağlayabilir, kaynak araştırmasını kolaylaştırabilir ve yazara kendi tezindeki zayıflıkları gösterebilir.
Fakat yapay zekânın düşüncenin yerine geçmesi bambaşka bir şeydir.
Düşünen yapay zekâ değil, insan olmalıdır
Hiçbir düşünsel emek harcamadan yapay zekâya “şuna cevap ver”, “bunu çürüt”, “şu kişiye karşı polemik yaz” diyerek elde edilen metinleri kendi düşüncemizmiş gibi yayımlamak, gerçek bir fikir tartışmasına katkıda bulunmaz. Çünkü böyle bir durumda karşı karşıya gelen insanların düşünceleri değil, yapay zekâ tarafından üretilmiş metinler olur.
Oysa tartışan biz olmalıyız. Soruyu biz sormalı, düşünceyi biz üretmeli, politik ve teorik tercihi biz yapmalıyız.
Yapay zekâ bizim yerimize düşünmemeli; düşüncemizi geliştirmemize yardımcı olmalıdır. Bizim adımıza politik tutum belirlememeli, bizim yerimize polemik yapmamalıdır. Yazdıklarımızı daha anlaşılır, daha güçlü ve daha nitelikli hale getiriyorsa gerçek bir yararından söz edebiliriz.
Bence temel ölçü son derece basittir: Düşünce bizim, yardım yapay zekânın olmalıdır.
Yapay zekâ yanılabilir
Bir başka önemli sorun güvenilirliktir. Yapay zekânın verdiği her bilgi doğru değildir. Yanlış tarih verebilir, olmayan bir kaynağı varmış gibi gösterebilir, bir düşünürün söylemediği bir sözü ona atfedebilir veya karmaşık bir tarihsel tartışmayı aşırı basitleştirebilir.
Özellikle politik, tarihsel ve teorik yazılarda bu risk daha büyüktür. Çünkü yalnızca olgularla değil, olguların yorumlanmasıyla da karşı karşıyayız.
Bu nedenle yapay zekâdan aldığımız önemli bilgileri başka kaynaklardan doğrulamak gerekir. Marx’ın, Lenin’in, Gramsci’nin ya da Althusser’in ne söylediğini tartışıyorsak, mümkün olduğunca onların eserlerine dönmeliyiz. Yapay zekâ bize nerede aramamız gerektiğini gösterebilir; fakat kaynağın kendisinin yerine geçmemelidir.
Sorumluluk yazara aittir
Yapay zekâ ile hazırlanan bir yazıda son sorumluluk her zaman yazıyı imzalayan kişiye aittir.
“Bunu yapay zekâ yazdı” demek yanlış bir bilginin, haksız bir suçlamanın veya kötü kurulmuş bir argümanın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bir metni kendi adımızla yayımlıyorsak, içindeki düşünceleri ve bilgileri de sahiplenmiş oluyoruz.
Bu nedenle yapay zekânın önerdiği her cümleyi kabul etmek yerine ona itiraz etmeli, düzeltmeli, gerektiğinde reddetmeliyiz. Hatta yapay zekâdan kendi görüşümüzün tersini savunmasını isteyerek düşüncemizin zayıf noktalarını sınayabiliriz. Böyle kullanıldığında yapay zekâ bizi tembelleştiren değil, düşünmeye zorlayan bir yardımcıya dönüşebilir.
Yapay zekâ bizi birbirimize benzetmemeli
Bir başka tehlike de dilin ve düşüncenin tekdüzeleşmesidir.
Herkes düşünmeden yapay zekâ tarafından hazırlanmış metinleri yayımlamaya başlarsa, bir süre sonra yazılar birbirine benzemeye başlar. Kişisel üslup, yaşanmışlık, politik deneyim, tereddüt, öfke, mizah ve özgün düşünce geri plana düşebilir.
Oysa iyi bir yazının değeri yalnızca düzgün cümlelerden oluşmasında değildir. Arkasında bir insanın düşünsel birikimi, deneyimi ve dünyaya bakışı bulunmalıdır.
Yapay zekâ bu özgünlüğü ortadan kaldırmamalı; tam tersine, onu daha iyi ifade etmemize yardımcı olmalıdır.
Yeni bir çalışma etiğine ihtiyacımız var
Yapay zekâ artık hayatımızın bir parçasıdır. Onu bütünüyle reddetmek gerçekçi olmadığı gibi, sorgulamadan benimsemek de doğru değildir. Asıl mesele onu nasıl kullandığımızdır.
Bu nedenle yazı ve tartışmalarda basit bir çalışma etiği geliştirmemiz gerektiğini düşünüyorum: Önce kendimiz düşünmeli ve temel görüşümüzü oluşturmalıyız. Yapay zekâyı araştırma, karşılaştırma, eleştiri ve dil geliştirme amacıyla kullanabiliriz. Önemli bilgileri ve alıntıları özgün kaynaklarından doğrulamalıyız. Yapay zekânın ürettiği hiçbir metni sorgulamadan kendi görüşümüz olarak kabul etmemeliyiz. Ve yayımladığımız metnin düşünsel ve etik sorumluluğunu kendimiz üstlenmeliyiz.
Ben de yapay zekâ ile yaptığım çalışmalarda bu ölçünün sürekli hatırlatılmasını önemli buluyorum. Yapay zekâ çalışmalarımız hakkında hem olumlu hem olumsuz değerlendirmeler yapılabilir; bunlardan öğrenmek gerekir. Kullanıcıyı zaman zaman uyarması, kesin olmadığı konularda bunu açıkça söylemesi, hatalarını kabul etmesi ve kaynakların doğrulanmasını teşvik etmesi güvenilir bir çalışma ilişkisinin temelidir.
Sonuçta yapay zekâ ne öğretmenimiz ne ideoloğumuz ne de bizim adımıza tartışan bir özne olmalıdır.
Yapay zekâ düşüncemizin sahibi değil, eleştirel yardımcısı olmalıdır.
Doğru kullanıldığında araştırma olanaklarımızı genişletebilir, yazılarımızın niteliğini yükseltebilir, kendi düşüncemizde göremediğimiz eksiklikleri fark etmemizi sağlayabilir. Yanlış kullanıldığında ise düşünsel tembelliği, yüzeyselliği ve bilgi kirliliğini çoğaltabilir.
Bu nedenle mesele yapay zekâ kullanıp kullanmamak değildir. Mesele, onu kullanırken kendi aklımızı, eleştirel düşüncemizi ve sorumluluğumuzu koruyup koruyamadığımızdır.
Yapay zekâ bizim yerimize düşünmemeli. Biz düşünmeliyiz; o bize daha iyi düşünmek, araştırmak ve anlatmak için yardımcı olmalıdır.
