Umut Yakar arkadaşımızın Louis Althusser’in Hegemonya, İdeoloji ve İktidar başlıklı kitabını tanıtırken Gramsci’nin Marksist düşünceye yaptığı katkılara referans vermesi ve soldaki teorik değişim ihtiyacına dikkat çekmesi önemlidir. Özellikle solun yeni teorik açılımlara her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyduğu bir dönemde, bu değerlendirmelere verilen bazı cevaplar üzerinde durmaya değer.
Hasan Kızılocak arkadaşın verdiği cevap ise ne yazık ki solda yıllardır tekrarlanan basmakalıp yargıların ötesine geçmiyor. Üstelik teorik yenilenmeyi savunanları ağır ifadelerle suçlamayı ideolojik mücadele sanıyor. Şu sözleri yaklaşımını açıkça ortaya koyuyor:
“Bugün akademi çevresinden çıkmış birçok, beynini ve ruhunu pazara sürmüş ‘filozof’ mahlaslı şarlatan sis üretiyor. ‘Yenilenme’ ve değişim adına eski burjuva ideologların tarihin çöplüğündeki […] molozlarını alıp ‘yenilik’ ya da ‘aşma’ diye sunuyorlar. Althusser onlardan biridir.”
Bu dil, aslında solda çok eski bir tartışma yönteminin devamıdır. Teorik bir görüşün karşısına başka bir teorik çözümleme ve tarihsel deneyimle çıkmak yerine, onu savunanları itibarsızlaştırmaya yönelen politik sıfatlar kullanılıyor. Böylece ideolojik mücadele, düşüncelerin çatışması olmaktan çıkıp kişilerin ve düşünürlerin mahkûm edilmesine dönüşüyor.
Oysa Marksizmin bugün karşı karşıya bulunduğu temel sorun, yüz yıl önceki polemiklerde kimin kime ne söylediğini yeniden keşfetmek değildir. Asıl mesele, son yüz yılın ve özellikle son kırk yılın muazzam tarihsel deneyimini Marksist yöntemle açıklayabilmektir.
Sovyet deneyiminden hangi dersleri çıkardık?
Sovyetler Birliği’nin dağılması, Berlin Duvarı’nın yıkılması, Doğu Avrupa’daki sosyalist rejimlerin çözülmesi ve Yugoslavya deneyiminin trajik biçimde sona ermesi, sosyalist hareket açısından sıradan tarihsel olaylar değildir. Bunlar Marksistlerin üzerinde hâlâ düşünmesi gereken büyük tarihsel kırılmalardır.
Neden bazı sosyalizm deneyimleri çöktü? Aşırı merkezileşmenin, bürokratikleşmenin, parti ile devletin iç içe geçmesinin, siyasal demokrasinin sınırlandırılmasının ve ekonomik karar mekanizmalarının toplumdan uzaklaşmasının bu sonuçta nasıl bir rolü oldu?
Buna karşılık Çin ve Vietnam neden farklı yollar izleyerek ayakta kalabildi? Küba bugün neden kendi ekonomik ve toplumsal modelini değiştirme ve yenileme ihtiyacı duyuyor?
Bu soruların cevabı yalnızca “Lenin ne demişti?” ya da “Stalin ne demişti?” sorularında bulunamaz. Elbette Lenin’i okumaya devam edeceğiz. Marx’ı ve Engels’i de okuyacağız. Ama onların eserlerini kutsal metinlere dönüştürerek değil, yöntemlerinden yararlanarak bugünün dünyasını anlamaya çalışacağız.
Çünkü teoriden teori üretmek, gerçek toplumsal süreçlerden koparıldığında diyalektik düşünce olmaktan çıkar ve skolastiğe dönüşür.
Marx ve Lenin de tarihsel insanlardı
“Değişmeyen tek şey değişimdir” sözü bütün sol için ciddi bir uyarı olmalıdır.
Marx ve Lenin’in büyüklüğü, söyledikleri her şeyin her dönemde doğru çıkmış olmasından kaynaklanmaz. Onlar da kendi çağlarının koşulları içinde düşündüler ve bazı öngörülerinde yanıldılar. Kapitalizmin gelişme dinamikleri, sosyalist devrimlerin yayılma olanakları ve sosyalizme geçiş süreçleri, onların dönemlerinde öngörülemeyecek kadar karmaşık biçimler aldı.
Bunu kabul etmek Marx’ı ya da Lenin’i küçültmez. Tam tersine, onların geliştirdiği eleştirel ve diyalektik yönteme sadık kalmanın gereğidir.
Daha büyük sorun, belirli bir tarihsel dönemin zorunluluklarından doğan politikaları evrensel sosyalizm modeli haline getirmektir. Stalin döneminde giderek katılaşan aşırı merkeziyetçi, bürokratik ve otoriter yapı bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Sosyalizmin demokrasi, toplumsal katılım ve özgürleşme boyutlarının daraltılması; sonraki yıllarda sistemin yenilenme kapasitesini de büyük ölçüde zayıflattı.
Tarih bize bürokratik devletçiliğin tek başına sosyalizmi güvence altına alamadığını gösterdi. Sosyalizm adına yapılan ağır hataların bedelini de milyonlarca insan ödedi. Bu deneyimleri tartışmadan sosyalizmi yeniden inandırıcı bir toplumsal alternatif haline getirmek mümkün değildir.
Yenilgi yalnızca komünist hareketin değildir
Üstelik tarihsel yenilgi yalnızca komünist hareketlerle sınırlı değildir.
Bernstein ve Kautsky ile şekillenen reformist gelenek ve daha sonra Avrupa’da güçlü bir siyasal akıma dönüşen sosyal demokrasi de kapitalizmi demokratikleştirerek aşamalı biçimde dönüştürme iddiasını büyük ölçüde kaybetmiştir. Özellikle neoliberal dönemde birçok sosyal demokrat parti, sistemi dönüştürmek yerine onun yönetimine ortak olmuş; özelleştirmeleri, finansallaşmayı ve sosyal devletin tasfiyesini kabullenmiştir.
Dolayısıyla bugün sorun “Lenin mi Bernstein mı?”, “devrim mi reform mu?” biçimindeki yüz yıllık karşıtlıkları aynı sözcüklerle tekrarlamak değildir. Her iki tarihsel geleneğin deneyimlerini, başarılarını ve yenilgilerini eleştirel biçimde değerlendirmek gerekir.
Marksizmi korumanın yolu onu dondurmak değildir
Kapitalizm de yüz elli yıl önceki kapitalizm değildir. İşçi sınıfının yapısı değişmiştir. Finans kapital küreselleşmiş, üretim uluslararası tedarik zincirlerine dağılmış, dijital platformlar ve yapay zekâ emek süreçlerini dönüştürmüş, ekolojik kriz insanlığın geleceğini tehdit eden temel çelişkilerden biri haline gelmiştir. Kadınların, göçmenlerin, ezilen halkların, ırkçılığa ve sömürgeciliğin mirasına karşı mücadelelerin toplumsal özgürleşmedeki yeri çok daha görünür hale gelmiştir.
Bütün bunlardan sonra 21. yüzyılı yalnızca 20. yüzyılın kavram ve siyasal reçeteleriyle açıklamaya çalışamayız.
Ama buradan Marx’ın geçersizleştiği sonucu da çıkmaz. Tam tersine, Marx’ın en değerli mirası bize hazır cevaplar bırakması değil, toplumsal gerçekliği tarihsel, eleştirel ve diyalektik biçimde incelemenin yöntemini geliştirmiş olmasıdır.
Bu nedenle Althusser’i de Gramsci’yi de başka Marksist düşünürleri de tartışabilir, eleştirebilir, bazı tezlerini reddedebiliriz. Fakat onları “şarlatan”, “çöplük” ya da benzeri sıfatlarla mahkûm etmek teorik mücadele değildir. Bir düşünürü aşmanın yolu ona küfretmek değil, onun açıklayamadığını daha güçlü bir teoriyle açıklamaktır.
Bugün ihtiyacımız olan da budur.
Marx’ın, Engels’in ve Lenin’in eserlerini yanı başımızda tutalım; ama gözümüzü 21. yüzyılın gerçeklerinden ayırmayalım. Sovyetlerin neden çöktüğünü, Çin ve Vietnam’ın neden farklı yollar izlediğini, Küba’nın neden değişim aradığını; kapitalizmin, sınıfların, devletin ve emperyalizmin nasıl dönüştüğünü yeniden inceleyelim.
Çünkü Marksizmi yaşatmanın yolu onu dondurmak değil, onun eleştirel ve devrimci yöntemini sürekli geliştirmektir.
Diyalektik bize hazır reçeteler sunmaz. Fakat değişen dünyayı anlamak için hâlâ en önemli pusulalarımızdan biridir.
