Özet
Bu makale, 2002 sonrası AKP iktidarı döneminde Türkiye’de yolsuzluk ve kurumsal çürümenin yapısal boyutlarını analiz etmektedir. Kamu kaynaklarının keyfi biçimde yeniden dağıtılması, medya ve yargı üzerindeki siyasal baskılar, partizan kadrolaşma ve “belediyecilik üzerinden zenginleşme” gibi mekanizmalar, devletin kurumsal işleyişini zayıflatmakla kalmamış, aynı zamanda toplumsal etik normların ciddi bir erozyonuna yol açmıştır. Bu durum, yalnızca iktidar bloğunu değil, muhalefeti de kapsayan daha geniş bir siyasal sorgulamayı zorunlu kılmaktadır.
Kriz ve Barikatlar Arasında
19 Mart 2025’te İstanbul Üniversitesi’nde yaşanan olaylar, siyasal krizin geldiği noktayı çarpıcı biçimde gözler önüne sermiştir. Ekrem İmamoğlu’nun diplomasının iptali üzerinden kurulan barikat, yalnızca bir belge meselesi değil, bir rejim krizinin dışavurumudur. “Diplomasız Erdoğan” sloganı bu kriz halinin simgesi olmuştur. Erdoğan’ın 2015’ten bu yana tüm seçimleri gayrimeşru biçimde kazandığı, muhalefetin ise bu sonuçları meşrulaştırmakla yetindiği geniş kesimlerce dile getirilmektedir. Şimdi ise 2030’a dek görev süresini uzatmanın yolları aranmaktadır.
Bu çürüme yalnızca iktidar pratiğiyle açıklanamaz. Muhalefetin ve özellikle CHP’nin yıllardır süregiden işlevi de bu tabloyu mümkün kılmıştır. CHP, iktidarın sistem içi sigortası haline gelmiş; her kritik eşikte rejimin devamlılığını sağlamıştır. Ancak mevcut ekonomik ve siyasal kriz, bu ittifakı sürdürülemez hale getirmiştir. Bu nedenle son dönemde İstanbul, İzmir, Antalya, Adana gibi muhalefet belediyelerine yönelik artan operasyonlar, sadece bir “yolsuzlukla mücadele” değil, sistemin yeniden tahkim edilme çabasıdır.
Yolsuzluğun Siyasal ve Kurumsal Zeminleri
AKP’nin 2002’deki iktidara gelişi, “temiz siyaset” ve “halktan yana kalkınma” söylemleriyle meşrulaştırılmıştır. Ancak kısa sürede bu yeni düzen, devlet kaynaklarının partizanca dağıtıldığı, denetim mekanizmalarının devre dışı bırakıldığı ve yargının yürütmeye bağlandığı bir sisteme evrilmiştir. Bu bağlamda yolsuzluk, bireysel sapmaların ötesinde bir yeniden üretim mekanizması olarak işlev görmüştür.
AKP Döneminde Yolsuzluk Biçimleri: Seçilmiş Örnekler
TOKİ, Kamu-Özel İşbirliği ve “Beşli Çete”; Toplu Konut İdaresi (TOKİ), özellikle mega projeler üzerinden merkezi bir rol üstlenmiştir. Sayıştay denetimi dışında tutulan bu kurum, kamu-özel işbirliği modeliyle Cengiz, Limak, Kolin, Kalyon ve Makyol gibi firmalara milyarlarca liralık ihaleler vermiştir (Transparency International, 2021).
17-25 Aralık Operasyonları: Reza Zarrab bağlantılı kara para aklama ve rüşvet dosyaları, dört bakanı (Zafer Çağlayan, Muammer Güler, Egemen Bağış, Erdoğan Bayraktar) doğrudan hedef almıştır. Rüşvetin ayakkabı kutularında saklandığına dair iddialar kamuoyunda geniş yankı bulmuş, ancak yargı süreci siyasi müdahalelerle akamete uğratılmıştır (Alkan, 2016).
Vakıflar ve Dernekler Aracılığıyla Kaynak Aktarımı; TÜRGEV, Ensar, Okçular Vakfı gibi yapıların devlet kaynaklarıyla desteklendiği belgelenmiştir. İBB’nin 2019 sonrası raporlarına göre bu vakıflara tahsis edilen taşınmaz ve ödeneklerin toplamı milyarlarca lirayı aşmaktadır (CHP Yolsuzluk Raporu, 2021).
Kayyımlar ve Belediyecilikte Kurumsal Çürüme; 2016 sonrası HDP’li belediyelere atanan kayyımlar eliyle ihale sistemleri tahrif edilmiş; lüks harcamalar, usulsüz ihaleler ve yandaş kadrolaşmalar aleni hale gelmiştir (TMMOB, 2020).
Sistemik Bir Sorun Olarak Yolsuzluk
Yolsuzluk Türkiye’de artık bireysel zaafların değil, yapısal işleyişin bir sonucudur:
- Yargı Bağımsızlığının Yitirilmesi: 2017 Anayasa değişikliği ile HSK’nın Cumhurbaşkanlığına bağlanması.
- Medya Tekelleşmesi: “Havuz medyası”nın yolsuzluk haberlerini sansürlemesi ve bağımsız gazetecilerin baskı altına alınması.
- Toplumsal Etik Bozulması: Rüşvetin “işin gereği” olarak algılanması, etik normların aşınması (Gambetti, 2020).
Siyasal Meşruiyet Krizi ve Yolsuzluk Örtme Mekanizmaları
Yolsuzluklar, dini ve milliyetçi söylemlerle örtülmekte; muhalefet belediyelerine yönelik operasyonlar “temizlik” kampanyası olarak sunulmaktadır. Ancak kamuoyunda artan güvensizlik ve hukuksuzluk algısı, yalnızca iktidara değil, rejimin tümüne yönelik bir meşruiyet krizini beraberinde getirmektedir.
Demokratik Yeniden Kuruluş İçin Şartlar
Yolsuzlukla mücadele, yalnızca denetim kurumlarının güçlendirilmesiyle sınırlı tutulamaz. Şu koşullar temel alınmalıdır:
- Gerçek bir yargı bağımsızlığı,
- Kurumsal özerklik ve liyakate dayalı kamu yönetimi,
- Toplumda etik normların yeniden üretilmesi,
- Kurucu bir meclis aracılığıyla yeni bir anayasal düzenin inşası.
Muhalefet, iktidarın belirlediği sınırlı çerçevede değil, toplumun gerçek talepleriyle uyumlu yeni bir siyasal zemin yaratmak zorundadır.
Kaynakça
- Alkan, H. (2016). Yolsuzluk ve Siyasal Kurumlar: Türkiye Örneği. İstanbul: İletişim Yayınları.
- CHP Genel Merkezi. (2021). AKP Yolsuzluk Raporu.
- Gambetti, Z. (2020). “Yozlaşma Üzerine Notlar.” Toplum ve Bilim, Sayı 153.
- Transparency International. (2021). Global Corruption Barometer: Turkey Findings.
- TMMOB. (2020). Kayyım Uygulamaları ve Belediyecilik Raporu.
- Uluslararası Şeffaflık Derneği. (2022). Türkiye Yolsuzluk Algı Endeksi.
