Bundan 55 yıl önce, Türkiye işçi sınıfı 1970’in 15-16 Haziran günlerinde İstanbul ve Kocaeli’de üretimi durdurdu. On binlerce işçi, sokaklara çıkarak o zamana kadarki en büyük işçi direnişini gerçekleştirdi. İşçilerin sendika seçme özgürlüğünü kısıtlayan 274 sayılı Sendikalar Kanunu’nda yapılmak istenen değişiklikler, esas olarak Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu’nun (DİSK) önünü kesmeyi, hatta tasfiyesini amaçlıyordu¹.
15-16 Haziran direnişi, dönemin sol çevrelerinde adeta bir şok etkisi yarattı. Öyle ki, bazı gruplar ilk kez toplumsal devrimde işçi sınıfının belirleyici rolünü kabul etmek zorunda kaldı. Devrim teorilerine dair pek çok formülasyon yeniden tartışmaya açıldı. Milli Demokratik Devrim tezinin temel direklerinden biri olan “asker, sivil, aydın zümre”nin öncülüğü ve köylülüğün devrimdeki yeri, işçilerin bu büyük kalkışmasıyla ciddi biçimde sorgulanır hâle geldi.
Bu tarihi ayaklanmanın üzerinden yarım yüzyılı aşkın süre geçti. Bu süreçte yapay zekâ, dijitalleşme ve “Sanayi 4.0” adı verilen dönüşüm, doğal olarak işçi sınıfını da niteliksel olarak değiştirdi. Ancak bazı çevreler hâlâ klasik sanayi işçisini, yani büyük fabrikalarda kol emeğiyle çalışan ve köylerden gelen işçileri esas alarak devrimci özneyi tanımlamaya devam ediyor. Antikapitalist dönüşümün toplumsal gücünün bu “geleneksel işçi sınıfı” olmaya devam ettiğini savunuyorlar.
Öte yandan bazı kişi ve gruplar değişimin potansiyel taşıyıcısı olarak Kürtleri, köylüleri; bazıları kadınları, gençleri, göçmenleri öne çıkarıyor. Çevre ve iklim krizinin tüm insanlığı tehdit ettiği çağımızda, Michael Hardt ve Antonio Negri gibi düşünürler ise sadece işçi sınıfını değil, farklı sınıf ve katmanları kapsayan bir “çokluk”u (multitude) toplumsal özne olarak öneriyor². Bu yaklaşım, insanlığın ortak yıkıma karşı kolektif bir özne olarak hareket etmesi gerektiği fikrine dayanıyor.
Bu öneriler, kapitalizmin dönüşümüne paralel olarak yeni bir emekçi sınıfın şekillenmekte olduğuna dair değerli ipuçları içeriyor. Ancak geleneksel sanayi işçi sınıfına eklenen, fakat ondan farklı olan bu yeni sınıfın varlığına dair somut ekonomik belirtiler yeterince analiz edilmiyor. Bu noktada temel sorulara dönmemiz gerekiyor: Gelişmekte olan bu yeni sınıf nedir? Hangi ekonomik göstergeler onun varlığına işaret ediyor?
Bu sorulara sağlıklı yanıtlar verebilmek için öncelikle işçi sınıfı kavramını yeniden tanımlamamız gerekiyor. Klasik anlamda işçi sınıfı, emeğini ya da emek gücünü kapitaliste satan bireylerin toplamı olarak görülüyordu. Ancak bugün durum farklı: Artık “ellerimizden çok beynimizi satıyoruz”. Kapitalist yeniden üretimin merkezine bilişsel emek yerleşmiş durumda; fiziksel güç ise büyük oranda makineler tarafından karşılanıyor³.
Prosumerler: İşbirliğine Dayalı Yeni Emekçiler
Yapay zekâya ve dijital ağlara dayalı yeni üretim biçimleri içinde, işbirliği temelinde üretim yapan “prosumer” (üretüketici) toplulukları ortaya çıkıyor. Bu kesimler, hem üretici hem tüketici olarak tanımlanıyor; küçük ve orta ölçekli üreticiler olarak faaliyet gösteriyor, ürünlerinin bir kısmını kendileri kullanırken kalanını pazara sunuyorlar. Bu üretim biçimi ancak diğer prosumerlerle kurulan işbirliği ağları sayesinde işleyebiliyor. Bu yönüyle büyük tekellere karşı özerk bir yapı oluşturuyorlar⁴.
Bugün müzik, gazetecilik, yazılım, enerji üretimi gibi birçok alanda prosumer toplulukları faaliyet gösteriyor. Aynı zamanda paylaşıma dayalı turizm, eşdeğer ürünlerin değişimi, bağımlı ülkelerdeki küçük üreticiler arasında gelişen kooperatif ağları gibi dayanışmacı yapılar da yaygınlaşıyor⁵.
Bu yapılar sıklıkla ürünlerini sosyal ağlarda ücretsiz olarak paylaşıyor; temel üretim aracı ise internet. Kapitalist sistemin içinde yer alsalar da, öz olarak ondan farklı üretim ilişkileri geliştiriyorlar. Bu noktada, prosumer üretiminin maddi özelliği ile ideolojik etkisi arasında yeni bir bağ oluşuyor. Birçok durumda ürün artık sadece değişim değeri taşıyan bir meta olmaktan çıkıyor. Ücretsiz paylaşıldığında bu niteliğini kaybediyor⁶.
Yeni Sınıf, Yeni Dinamikler
Prosumerin en dikkat çekici yönlerinden biri, üretim araçlarının mülkiyeti ile emeğin kısmen birleşmiş olmasıdır. Zihinsel emek ile fiziksel emek, yönetici ile emekçi ayrımı tek bir özne içinde bütünleşmektedir⁷. Fernando Dorado’nun ifadesiyle, ürünün kullanım ve değişim değeri birbirine yaklaşmakta; bu da piyasa, tüketim ve insan özneselliği üzerinde önemli sonuçlar doğurmaktadır.
Ayrıca Rifkin’in vurguladığı gibi, teknolojik gelişmeler ve rekabetin etkisiyle üretim maliyetlerinin sıfıra yaklaşması, kapitalist kârın gerçekleşme koşullarını zayıflatmaktadır. Bu durum, işbirliğine dayalı rekabetin gelişmesiyle daha da derinleşecektir⁸. Peki, bu gelişmeler Marx’ın komünizm için tasarladığı “bağımsız üreticiler birliği”nin maddi zeminini mi oluşturmaktadır? Bu sorunun yanıtı önümüzdeki süreçte daha belirgin hâle gelecektir.
Bu gelişmelerin derinlemesine analiz edilmesi gerekiyor. Çünkü insanlığın “meta fetişizmi”nden kurtulması için maddi ve kültürel koşullar yavaş yavaş oluşmaktadır. Bu süreç içinde karşılıklı işbirliği ve ortak varlıkların değerlenmesine dayanan yeni öznelikler belirebilir. Böylece post-kapitalist bir üretim tarzının inşasında yeni toplumsal dinamikler devreye girecektir⁹.
Devlet, Devrim ve Yeni Öznellik
Bu dönüşümün başarıya ulaşabilmesi için, kapitalist tekelleri dışlayan anti-kapitalist bir siyasal devrim gereklidir. Ancak bu devrim klasik biçimiyle yukarıdan yasa ve kararnamelerle değil; esnek, katılımcı ve teşvik edici politikalarla aşağıdan yukarıya doğru şekillenmelidir. Devlet, prosumer faaliyetlerini destekleyen, planlayan ve koordine eden bir yapıya evrilmelidir.
Gelişmekte olan bu yeni emekçiler sınıfı, büyük tekelleri adım adım zayıflatacak ve belki de henüz tahayyül edemediğimiz yeni üretim ve yaşam biçimlerinin yolunu açacaktır.
Dipnotlar
- Aydın, Z. (2025, 14 Haziran). “15-16 Haziran’ın 55. Yılında İşçi Direnişi”. BirGün Gazetesi.
- Hardt, M. & Negri, A. (2000). Empire. Harvard University Press.
- Dorado, F. (2021, 19 Mart). “¿Qué clase social será el sujeto del cambio anticapitalista?”. Rebelión.
- Rifkin, J. (2018). The Zero Marginal Cost Society. St. Martin’s Press.
- Aynı kaynak.
- Dorado, F. (2025). “El prosumidor como nuevo sujeto postcapitalista”.
- Aynı kaynak.
- Rifkin, J. (2018). age.
- Dorado, F. (2025). age.
Kaynakça
- Aydın, Z. (2025). 15-16 Haziran’ın 55. Yılında İşçi Direnişi. BirGün Gazetesi, 14 Haziran.
- Dorado, F. (2021). ¿Qué clase social será el sujeto del cambio anticapitalista?. Rebelión, 19 Mart.
- Dorado, F. (2025). El prosumidor como nuevo sujeto postcapitalista.
- Hardt, M., & Negri, A. (2000). Empire. Cambridge, MA: Harvard University Press.
- Rifkin, J. (2018). The Zero Marginal Cost Society: The Internet of Things, the Collaborative Commons, and the Eclipse of Capitalism. New York: St. Martin’s Press.
