Georg Lukacs 1924
1. Devrimin Gerçekliği
Tarihsel materyalizm proleter devrimin teorisidir. Öyledir çünkü özü proletaryayı üreten ve temelde belirleyen toplumsal varoluşun entelektüel bir sentezidir; ve çünkü kurtuluş için mücadele eden proletarya açık öz-bilincini onda bulur. Dolayısıyla, bir proleter düşünürün, tarihsel materyalizmin bir temsilcisinin değeri, bunu ve bundan kaynaklanan sorunları kavrayışının derinliği ve genişliği ile ölçülebilir; burjuva toplumunun görünüşünün altında, onun içinde ve onun aracılığıyla etkin varlıklarına ve belirgin bilinçlerine doğru işleyen proleter devrime yönelik eğilimleri ne ölçüde doğru tespit edebildiği ile ölçülebilir.
Bu kriterlere göre Lenin, Marx’tan bu yana devrimci işçi sınıfı hareketinin yetiştirdiği en büyük düşünürdür. Lenin’in önemini inkar edemeyen ya da görmezden gelen oportünistler, Lenin’in Rusya’da büyük bir siyasi figür olduğunu, ancak dünya proletaryasının lideri olmak için Rusya ile daha gelişmiş ülkeler arasındaki farka dair gerekli kavrayıştan yoksun olduğunu boşuna söylemektedirler. Onun tarihsel sınırlılığının, Rus gerçekliğinin sorunlarını ve çözümlerini eleştirmeden genelleştirmesi ve bunları evrensel olarak uygulaması olduğunu iddia ediyorlar. Bugün çok haklı olarak unutulan bir şeyi unutuyorlar: aynı suçlama kendi zamanında Marx’a da yapılmıştı. İngiliz ekonomik yaşamına ve İngiliz fabrika sistemine ilişkin gözlemlerini eleştirel olmayan bir biçimde tüm toplumsal gelişmenin genel yasaları olarak formüle ettiği; gözlemlerinin kendi içinde oldukça doğru olabileceği, ancak tam da genel yasalar olarak çarpıtıldıkları için yanlış oldukları söyleniyordu. Bu hatayı ayrıntılı olarak çürütmek ve Marx’ın zaman ve mekanla sınırlı tikel deneyimlerden asla ‘genelleme’ yapmadığını göstermek artık gereksizdir. Aksine -gerçek tarihsel ve politik dehanın yöntemlerine sadık kalarak- İngiliz fabrika sisteminin mikrokozmosunda, onun toplumsal öncüllerinde, koşullarında ve sonuçlarında ve hem ona yol açan hem de sonunda onun gelişimini tehdit eden tarihsel eğilimlerde, tam da bir bütün olarak kapitalist gelişimin makrokozmosunu hem teorik hem de tarihsel olarak tespit etti.
Çünkü bilimde ya da siyasette, dehayı vasat bir akademisyenden ayıran şey budur. İkincisi yalnızca toplumsal sürecin hemen verili, yalıtılmış anlarını anlayabilir ve bunlar arasında ayrım yapabilir. Genel sonuçlar çıkarmak istediğinde, aslında zaman ve mekanla sınırlı olguların belirli yönlerini gerçekten soyut bir şekilde ‘genel yasalar’ olarak yorumlamaktan ve bunları buna göre uygulamaktan başka bir şey yapmaz. Öte yandan, bir çağın gerçek özünün, yaşayan, aktif ana eğilimlerinin kendisi için açık olduğu dahi, zamanının her olayının ardında bunların iş başında olduğunu görür ve kendisi sadece günlük meselelerle uğraştığını düşünse bile, tüm çağın belirleyici temel meseleleri hakkında yazmaya devam eder.
Bugün bunun Marx’ın büyüklüğü olduğunu biliyoruz. İngiliz fabrika sisteminin yapısından yola çıkarak modern kapitalizmin tüm belirleyici eğilimlerini tanımladı ve açıkladı. Kapitalist gelişmeyi her zaman bir bütün olarak resmetti. Bu, onun hem herhangi bir olgusundaki bütünlüğü hem de yapısının dinamiğini görmesini sağladı.
Bununla birlikte, Marx’ın tüm kapitalist gelişme için yaptığını Lenin’in zamanımız için yaptığını bilenlerin sayısı bugün çok azdır. Modern Rusya’nın gelişim sorunlarında – yarı-feodal mutlakiyetçi bir devlette kapitalizmin başlangıcından geri kalmış bir köylü ülkesinde sosyalizmin kuruluşuna kadar – Lenin her zaman çağın sorunlarını bir bütün olarak gördü: kapitalizmin son aşamasının başlangıcı ve burjuvazi ile proletarya arasındaki artık kaçınılmaz olan nihai mücadeleyi proletarya lehine çevirme olasılıkları – insanlığın kurtuluşu.
Marx gibi Lenin de zaman ve mekanla sınırlı, dar kapsamlı Rus deneyimlerinden asla genelleme yapmadı. Bununla birlikte, bir deha algısıyla, zamanımızın temel sorununu -yaklaşan devrimi- ilk ortaya çıktığı zaman ve yerde hemen fark etti. O andan itibaren hem Rus hem de uluslararası tüm olayları bu perspektiften – devrimin güncelliği perspektifinden – anlamış ve açıklamıştır.
Devrimin güncelliği: Lenin’in düşüncesinin özü ve Marx’la olan belirleyici bağı budur. Çünkü proletaryanın kurtuluş mücadelesinin kavramsal ifadesi olarak tarihsel materyalizm, ancak devrim pratik bir gerçeklik olarak tarihsel gündemdeyken; Marx’ın sözleriyle, proletaryanın sefaletinde yalnızca sefaletin kendisi değil, aynı zamanda ‘eski düzeni yıkacak’ devrimci unsur da görüldüğünde teorik olarak kavranabilir ve formüle edilebilirdi. O dönemde bile proleter devrimin gerçekliğini görebilmek için dehanın gözüpek kavrayışına sahip olmak gerekiyordu. Çünkü ortalama bir insan proleter devrimi ilk kez işçi kitleleri barikatlarda savaşmaya başladığında görür, hatta -eğer kaba Marksist bir eğitim almışsa- o zaman bile göremez. Çünkü kaba bir Marksist için burjuva toplumunun temelleri o kadar sarsılmazdır ki, en gözle görülür şekilde sarsıldıklarında bile, yalnızca ‘normalliğe’ geri dönmeyi umar ve bunun için dua eder, krizleri geçici dönemler olarak görür ve böyle zamanlarda bile mücadeleyi her zaman yenilmez olan kapitalist sisteme karşı mantıksız ve sorumsuz bir isyan olarak görür. Ona göre, barikatlardaki savaşçılar delidir, yenilen devrim bir hatadır ve başarılı bir devrimde sosyalizmin kurucuları – ki bir oportünistin gözünde bu sadece geçici olabilir – düpedüz suçludur.
Dolayısıyla tarihsel materyalizm teorisi proleter devrimin evrensel gerçekliğini varsayar. Bu anlamda, hem tüm çağın nesnel temeli hem de onu anlamanın anahtarı olarak, proleter devrim Marksizmin yaşayan çekirdeğini oluşturur. Tüm temelsiz yanılsamaların mutlak reddi ve tüm darbeciliğin titizlikle mahkum edilmesinde ifadesini bulan bu sınırlandırmaya rağmen, Marksizmin oportünist yorumu, devrimi bir bütün olarak Marksizmden kökten ve daldan koparmak için Marx’ın bireysel öngörülerinin sözde hatalarına hemen bağlanır. Dahası, Marx’ın ‘ortodoks’ savunucuları onun eleştirilerini yarı yolda karşılamaktadır: Kautsky Bernstein’a proletarya diktatörlüğü sorununun kolaylıkla geleceğe -çok uzak bir geleceğe- bırakılabileceğini açıklar.
Lenin bu konuda Marksist teorinin saflığını yeniden tesis etti. Ama aynı zamanda tam da burada teoriyi daha açık ve daha somut bir şekilde kavradı. Herhangi bir şekilde Marx’ı geliştirmeye çalıştığından değil. Sadece Marx’ın ölümünden bu yana tarihsel sürecin daha da gelişmesini teoriye dahil etti. Bu, proleter devrimin gerçekliğinin artık yalnızca kendi kendini özgürleştiren işçi sınıfının üzerinde yükselen bir dünya tarihsel ufku olmadığı, devrimin zaten gündeminde olduğu anlamına gelir. Lenin için bu pozisyonun kendisine getirdiği Blanquizm vb. suçlamalara katlanmak kolaydı, çünkü sadece iyi bir dostluk içinde olduğu için değil – çünkü bu suçlamaları Marx’la (Marx’ın ‘bazı yönleriyle’) paylaşmak zorundaydı – ama böyle bir dostluğun yanındaki yerini iyi ve gerçekten hak etmişti. Bir yandan, ne Marx ne de Lenin proleter devrimin gerçekliğini ve amaçlarının herhangi bir anda kolayca gerçekleştirilebilir olduğunu asla düşünmediler. Ancak öte yandan, bu güncellik sayesinde her ikisi de günün tüm sorunlarını değerlendirmek için kesin bir mihenk taşı kazanmıştır. Devrimin güncelliği bütün bir çağın anahtar notasını sağlar. Bireysel eylemler ancak devrimin merkezi meselesiyle ilişkilendirildiğinde devrimci ya da karşı-devrimci olarak değerlendirilebilir ki bu da ancak sosyo-tarihsel bütünün doğru bir analiziyle keşfedilebilir. Bu nedenle devrimin güncelliği, her bir günlük sorunun, proletaryanın kurtuluşunun anları olarak sosyo-tarihsel bütünle somut ilişkisi içinde incelenmesini gerektirir. Marksizmin Lenin aracılığıyla geçirdiği gelişim yalnızca – yalnızca! – bireysel eylemler ile genel kader – tüm işçi sınıfının devrimci kaderi – arasındaki yakın, görünür ve önemli bağlantıyı giderek daha fazla kavramasından ibarettir. Bu sadece, günün her sorununun – tam da günün bir sorunu olarak – aynı zamanda devrimin temel bir sorunu haline geldiği anlamına gelir.
Kapitalizmin gelişimi proleter devrimi gündelik bir mesele haline getirdi. Lenin bu devrimin yaklaştığını görmekte yalnız değildi. Ancak o, teoride yakın olduğunu söyledikleri proleter devrim gerçekleştiğinde korkakça geri çekilenlerden sadece cesareti, adanmışlığı ve kendini feda etme kapasitesiyle ayrılmadı. Teorik netliği onu çağdaşlarının en iyilerinden, en adanmışlarından ve en ileri görüşlülerinden de ayırıyordu. Çünkü onlar bile devrimin gerçekliğini sadece Marx’ın kendi zamanında yapabildiği gibi, bir bütün olarak dönemin temel sorunu olarak yorumladılar. Sadece evrensel bir bakış açısıyla, onların yorumu doğruydu. Ancak bunu uygulamaktan ve ister siyasi ister ekonomik olsun, ister teori ister taktik, ister ajitasyon ister örgütlenme içeriyor olsun, günlük gündemdeki tüm sorular için sağlam kılavuz çizgiler oluşturmak için kullanmaktan acizdiler. Artık oldukça pratik bir güç olan Marksizmi somut hale getirmeye yönelik bu adımı tek başına Lenin atmıştır.
