Hiç kimse Marksist olarak doğmaz – Karl Marx bile.

 

Genç Marx, sınıf mücadelesinin toplumsal değişimdeki merkezi önemine dair ünlü fikirlerini formüle etmeden önce, eski rejimin dini otoriterliğini ortadan kaldırmaya ve daha fazla özgürlüğü garanti eden yeni bir devlet kurmaya çalışan liberallerle çevriliydi. Siyasi evrimi iki aşamada gerçekleşti: ilki onu liberalizmin ötesine sosyal demokrasiye götürdü, ikincisi ise işçi sınıfının öz-kurtuluşuna olan inancını sağladı.

Bugün pek çok genç insan, özgürlük tutkusundan kapitalizm eleştirisine, onun izinden sola doğru yürüyor. Ancak Marx’ın aksine, onlara yol gösterecek Marksizm geleneğine sahipler.

Gençlik yıllarında vasat bir şiir yazdıktan sonra üniversite öğrencisi olarak (içki ve düello ile birlikte) felsefeye dalan yirmi dört yaşındaki Marx, kendini Rheinische Zeitung gazetesinde editör olarak çalışırken buldu. Gazete, zengin liberaller ile Marx ve birçok arkadaşının da dahil olduğu enerjik bir felsefi akım olan Genç Hegelciler’in ortak bir projesiydi. Marx burada soyut felsefe alanından çıkıp, gözlerini sınıf çatışması gerçeğine açacak olan pratik gazetecilik işine itildi.

Marx gazetecilik kariyerine, liberal kuşakların kalbinde en çok yer eden davayı ele alarak başladı: sansürden özgürlük. Rheinische Zeitung için yazdığı ilk makaleler basın özgürlüğü hakkındaydı ve sansürün toplumsal ilişkiler bütününü tehdit ettiğini savunuyordu. Şöyle yazmıştı:

Basın özgürlüğünün yokluğu diğer tüm özgürlükleri hayali hale getirir. Tıpkı vücudun bir uzvunun diğerini yönetmesi gibi, bir özgürlük biçimi diğerini yönetir. Ne zaman özel bir özgürlük söz konusu olsa, genel olarak özgürlük de söz konusu olur.

Basın özgürlüğü Marx için çok önemliydi. Rheinische Zeitung sansürlendi ve bir yıl sonra yayını durduruldu ve daha sonra Marx tutuklanmasına, basınının kapatılmasına ve kendisi ve ailesinin sınır dışı edilmesine neden olacak şeyler yazacaktı – önce 1845’te Paris’te, ardından 1848-49’da Köln’de. Marx özgür basının insanlığın özgürleşme çabasının ayrılmaz bir parçası olduğuna inanıyor ve şöyle yazıyordu: “Hiç kimse özgürlükle savaşmaz; en fazla başkalarının özgürlüğüyle savaşır.”

Aynı zamanda Marx, burjuva demokrasisinin siyasi liberalizminin gerçek özgürlüğü güvence altına almada ancak bir yere kadar gidebileceğini fark etmeye başlamıştı. Marx liberal idealleri basitçe reddetmedi, ancak bunların yalnızca sınırlı bir özgürlük biçimi sunduğunu fark etmeye başladı – hem yerine getirilmesi hem de aşılması gereken bir özgürlük. Gözlerini daha büyük bir insan özgürleşmesi vizyonuna dikmişti.

Marx basın özgürlüğünü basına kimin sahip olduğu meselesi olarak görmeye başlamıştı. Bağımsızlık idealinin sadece devlet sansürüyle değil, özel mülkiyet ve piyasa güçleriyle de kısıtlanabileceğini fark etmişti. Örneğin Marx, Fransa’da daha az sansür olmasına rağmen, basının hala “yeterince özgür olmadığını” çünkü “büyük ölçekli ticari spekülasyonun” rekabetçi ortamından kaynaklanan “maddi bir sansüre” tabi olduğunu belirtmiştir. Sonuç olarak, “basının ilk özgürlüğünün bir işletme olmamak olduğunu” ileri sürmüştür.

Gazetecilik aynı zamanda Marx’ı mülkiyet ve sınıf ilişkileriyle de yüzleştirdi. 1842’de Alman köylülerinin odun “hırsızlığına” karşı çıkarılan yasalar hakkında yazdığı önemli makalelerde görüldüğü gibi. Marx, daha sonra ilkel birikim olarak adlandırılacak olan müştereklerin özelleştirilmesi sürecini yönetmek için devlet baskısının nasıl şiddetli bir şekilde kullanıldığını anlatıyordu. Marx, orman sahiplerinin mülkiyet iddialarının mahkemelerde nasıl desteklendiğini ve polis tarafından nasıl uygulandığını, köylülerin odun toplamaya yönelik geleneksel haklarının yerini nasıl aldığını görerek öfkelendi. Marx daha sonra uzun yıllar boyunca bu makaleleri, dikkatini ekonomik meselelere odaklamaya başladığı geçiş dönemi çalışmaları olarak gösterecekti.

Prusya devleti tarafsız olmadığını, mülkiyetçi çıkarların hizmetkârı olduğunu göstermişti. Bu olaylar Marx’ın fikirlerini, ideal devleti herkesin evrensel çıkarlarını temsil eden bir aklın cisimleşmesi olarak hayal eden etkili filozof G. W. F. Hegel’in fikirlerinin ötesine taşımaya yardımcı oldu. Marx, 1843’te Hegel’in Hak Felsefesi’ne yazdığı eleştiride idealist filozofu ters yüz etmeye başladı: toplumsal ilişkileri şekillendiren devlet değil, devleti şekillendiren toplumsal ilişkilerdir. Herhangi bir evrensel yapıdan uzak olan devlet, belirli sınıf güçlerinin bir aracı olarak açığa çıkmıştır.

Marx’ın burjuva liberalizmine yönelik eleştirisi 1844’te, laik bir devlet ve dinin ortadan kaldırılmasını isteyen Genç Hegelciler arasında önde gelen bir figür olan eski akıl hocası Bruno Bauer’i hedef aldığında tam ifadesine ulaştı; Marx, liberal haklar için böyle bir zaferin eleştirel olmakla birlikte yetersiz olduğunu savundu. Marx daha sonra burjuva sivil toplumunun o güne kadarki en kapsamlı analizini sunarak, “egoist insanın” “insanın insandan ayrıldığı” koşullar altında “bencillik hakkı” peşinde koşmak üzere nasıl serbest bırakıldığından yakındı. Bu koşullar altında, bireysel özgürlük vaadi trajik bir şekilde yeni zincirler kazanmakta ve “eşitlik ve güvenlik haklarımızı” karşılamada başarısız olmaktadır. Marx, Fransız Devrimi tarafından yüceltilen bu liberal insan haklarının ötesine bakarak şu sonuca varmıştır:

İnsan ancak ‘kendi güçlerini’ toplumsal güçler olarak tanıyıp örgütlediğinde ve sonuç olarak toplumsal gücü artık siyasi güç şeklinde kendisinden ayırmadığında, ancak o zaman insanın özgürleşmesi tamamlanmış olacaktır.

Sosyal Demokrasi ve Ötesi

Böylece Marx, liberal özgürlük kavramlarının ötesine geçerek, daha derin bir ekonomik ilişkiler katmanını kapsayan “toplumsal soruna” doğru ilerlemişti. Ancak onu sınıf mücadelesine daha fazla bağlayan ikinci bir adım daha olacaktı. Kendi kuşağındaki pek çok kişi gibi Marx da toplumsal sorunun çözümü için sosyalizme ve komünizme yöneldi. Bu ikinci adımda, proletaryayı insanlığın kurtuluşunun devrimci öznesi olarak tanımlayan benzersiz bir hamle yaptı. Marksizm ile en çok ilişkilendirdiğimiz fikir budur.

Liberalizmin sınırlarıyla karşılaşan ve burjuva toplumuna daha işbirlikçi alternatifler keşfeden ilk kişi kesinlikle Marx değildi. Kendisinden öncekiler – Henri de Saint-Simon, Charles Fourier ve diğer “ütopik sosyalizm” savunucuları gibi düşünürler – sanayileşme ve bireyciliğe çare olarak planlı topluluklar yarattılar. Marx’ın Étienne Cabet ve Wilhelm Weitling gibi bazı çağdaşları, özel mülkiyetin kaldırılmasına dayanan komünizmi desteklemeye başlamıştı. Bununla birlikte, bu sosyalist ve komünist toplumsal örgütlenme modelleri entelektüeller ve bilimsel uzmanlar tarafından yukarıdan uygulanacaktı. Kurucuları bunları, sınıf karşıtlıklarıyla yüzleşmek yerine bunlardan kaçarak gerçekleştirilecek apolitik kolektif deneyler olarak tasarladılar.

Marx komünizme ilk olarak felsefe yoluyla, yabancılaşma sorununa bir cevap olarak geldi. Marx, 1844 tarihli Ekonomik ve Felsefi El Yazmaları’nda, özel mülkiyetin aşılmasının “insanın toplumsal (yani insani) bir varlık olarak kendine tam olarak dönmesinin” koşulu olduğunu ileri sürdü. Komünizm, bireylerin insanlarla ve doğayla ilişkilerinde özgür ve tam gelişimini sağlayacaktı; Marx bunun “tarihin çözülmüş bilmecesi olduğunu ve kendisinin de bu çözüm olduğunu bildiğini” ileri sürdü.

Marx komünizme başlangıçta yabancılaşma sorununa bir cevap olarak felsefe yoluyla geldi.

Aynı yılın başlarında Marx, komünist idealleri gerçeğe dönüştürmede proletaryanın devrimci rolüne ilk kez atıfta bulundu. İşçi sınıfını özgürleşmenin kolektif bir öznesi, “radikal zincirleri” evrensel bir güç olarak hareket etmesine izin veren bir sınıf olarak tanımlayarak ütopyacı sosyalistlerin ötesine geçmeye başlamıştı. Proletarya, mücadeleleri sınıfları sonsuza dek ortadan kaldıracak olan sınıftı. Marx, insanlığın yabancılaşmanın üstesinden gelmesine öncülük edebilecek toplumsal güçler arayışını sonuçlandırmıştı: “Bu kurtuluşun başı felsefe, kalbi ise proletaryadır.”

Ancak Michael Löwy’nin de gösterdiği gibi, Marx’ın devrimin başı ve kalbi arasında yaptığı ayrım, felsefe için ayrıcalıklı bir konumu korumaya devam etmiştir. “Teori kitleleri ele geçirir geçirmez maddi bir güç haline gelecektir” iddiasında da görüldüğü gibi, teoriye öncü, işçi sınıfına ise destekleyici bir rol atfetmiştir. Marx proletaryayı teorik fikirlerin bir aracı olarak görüyordu, henüz kendini özgürleştirmenin aktif bir ajanı olarak değil.

Silezya’daki dokumacıların 1844 yazındaki kitlesel isyanı Marx’ın düşüncelerini değiştirdi. Paris’e geldikten sonra Fransız işçilerin yükselen militanlığını zaten gözlemlemişti, ancak Silezya ayaklanması Prusya proletaryasının ilk büyük isyanıydı. Bu dokumacılar, hızla masa başında çalışan ve mülksüzleşen kırsal ev işçileriydi. 4 Haziran 1844’te binlercesi müteahhitlerinin malikanesine yürüdü; bazıları içeri girip camları kırarak ve mobilyaları parçalayarak malikaneyi darmadağın etti. Ordu çağrıldı ve derhal kalabalığın üzerine ateş açılarak isyancılardan on biri öldürüldü.

Buna karşılık, Marx’ın “Deutsch-Französische Jahrbücher” dergisinin yardımcı editörü Arnold Ruge, dokumacıların isyanını “siyasi ruhu olmayan, olgunlaşmamış bir toplumsal devrim” olarak değerlendirdi. Marx hemen Ruge’dan kopuşunu kesinleştiren ve ilk kez işçi sınıfının devrimci eylemliliğini onaylayan öfkeli bir yanıt kaleme aldı. Sosyalizmi yalnızca bir teori değil, bir pratik meselesi olarak görüyor ve “yalnızca proletaryanın kendi kurtuluşunun aktif failini keşfedebileceği” konusunda ısrar ediyordu. Ruge’un sözlerini tersine çeviren Marx, toplumsal bir ruha sahip siyasi bir devrim çağrısında bulundu. Liberal devrim, evrensellik iddiasına rağmen “dar bir ruhu gizlerken”, Silezyalı dokumacıların isyanı “insanlıktan çıkarılmış bir yaşama karşı insani bir protestonun” evrensel ruhunu içeriyor diye yazdı.

Marx, tarihsel materyalizm yöntemini ve ekonomi politik eleştirisini geliştirmek için birkaç entelektüel sıçrama daha yapacaktı. Yine de 1844’ün sonlarına doğru, ertesi yıl Feuerbach Üzerine Tezler’de özlü bir şekilde formüle edilecek olan devrimci teori ve pratik diyalektiği sağlam bir şekilde yerine oturmuştu. Özgürlük aşkıyla başlayan ve sınıfsal olarak bölünmüş bir toplumda liberalizmin sınırlarıyla yüzleşen Marx’ın yaşam seyri, genç insanların nasıl radikalleştiğine dair bir modeldir ve bugün de pek çok kişi bu modeli takip etmektedir.

About Mustafa Aydın

Check Also

Ekim Devrimi ve günümüzün iki sorunu

Sevgili arkadaşım, Bu sorunları Ekim Devrimi’nin 100. yılında çok tartıştık. O polemiklere yeniden dönmek istemiyorum. …

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

PHP Code Snippets Powered By : XYZScripts.com