Marksistlerin totolojileri diyerek sıralanan önermeler, gerçekte Marksizm’in kendisini değil, Marksizm’i dogmatik biçimde yorumlayan bazı çevreleri hedef alıyor. Eğer eleştiriler bu kesimlere yöneliyorsa, bunu açıkça belirtmek gerekir diye düşünüyorum. Çünkü Marx’ın yöntemi, tam tersine, sürekli değişimi, hareketi ve dönüşümü açıklamaya çalışan diyalektik bir yöntemdir.
Elbette bugün kapitalizm 19. Yüzyılın kapitalizmi değildir. Burjuvazi de proletarya da yüz elli yıl önceki biçimleriyle var olmamaktadır. Üretim süreçleri, teknolojiler, emek biçimleri, devlet yapıları, finansal sistemler ve küresel ilişkiler köklü dönüşümler geçirmiştir. Ancak değişimin varlığı, toplumsal ilişkilerin temel mantığının tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Marx’ın analiz ettiği kapitalizm, belirli bir tarihsel dönemin fotoğrafı değil, sermaye birikiminin temel hareket yasalarının çözümlemesidir. Bugün dijital platformlar, yapay zekâ, finansallaşma ve küresel tedarik zincirleri altında işleyen kapitalizm, hâlâ ücretli emek sömürüsüne, sermaye birikimine ve sınıfsal eşitsizliklere dayanmaktadır. Değişen biçimlerdir; özsel toplumsal ilişkiler ise farklı şekiller altında yeniden üretilmektedir.
Nitekim çağdaş Marksist düşünce tam da bu dönüşümleri incelemektedir. Dünya-sistem teorisinden bağımlılık kuramına, ekososyalizmden feminist Marksizme, kültürel çalışmalardan dijital kapitalizm analizlerine kadar geniş bir literatür bulunmaktadır. David Harvey, Erik Olin Wright, Nancy Fraser, Michael Hardt, Antonio Negri, Immanuel Wallerstein, Giovanni Arrighi ve daha birçok düşünür, kapitalizmin günümüzde aldığı yeni biçimleri anlamaya çalışmıştır. Dolayısıyla Marksizmin değişimi görmediği iddiası olgusal olarak doğru değildir.
Ayrıca “işçi sınıfı bakışı” ya da “antiemperyalist bakış” ifadelerini küçümsemek de meseleyi basitleştirmektedir. Çünkü bunlar Marksistler açısından dünyaya tek açıdan bakmak anlamına gelmez. Sınıf, ulus, cinsiyet, ekoloji, kültür, teknoloji ve demokrasi arasındaki ilişkileri birlikte ele almak, çağdaş Marksizmin temel yönelimlerinden biridir. Bugün ciddi Marksist çalışmaların büyük bölümü zaten bu çoklu belirlemeler üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Asıl sorun, değişimi görmek ile sürekliliği görmek arasında sahte bir karşıtlık kurmaktır. Her şey değişiyorsa hiçbir süreklilik yoktur demek de, hiçbir şey değişmiyor demek kadar hatalıdır. Diyalektik düşünce tam da değişim ile sürekliliğin, kopuş ile devamlılığın birliğini kavramaya çalışır.
Bu nedenle “kapitalizm artık kapitalizm değildir”, “sınıflar artık sınıf değildir” türünden iddialar, geçmişte neoliberal düşünürler tarafından da ileri sürülmüş; “sınıfların sonu”, “ideolojilerin sonu”, “tarihin sonu” gibi tezlerle desteklenmiştir. Ancak son kırk yılın deneyimi bu tezleri doğrulamamıştır. Aksine gelir eşitsizliklerinin büyümesi, küresel sermayenin yoğunlaşması, emek güvencesizliğinin yaygınlaşması ve emperyalist rekabetlerin yeniden sertleşmesi, kapitalist sistemin temel çelişkilerinin ortadan kalkmadığını göstermiştir.
Bu yüzden mesele, Marx’ı veya Marksizmi aşmak adına eski eleştirileri tekrarlamak değil; Marx’ın yöntemini kullanarak günümüz dünyasının yeni gerçekliklerini anlamak ve açıklamaktır. Marksizmin gücü de tam burada yatmaktadır.
