Haluk Yurtsever’e Eleştirel Notlar
Haluk Yurtsever’in “Yükseliş ve Düşüş: Türkiye Solu (1960-1980)” başlıklı kitabının özetini yapan makaleyi Marksist Araştırmalar Sitesi yayınladı. Yazıyı okuduktan sonra, bazı görüşlerini eleştirel biçimde tartışmanın yararlı olacağını düşündüm.Aşağıdaki değerlendirmeler, yazıda ileri sürülen bazı tezleri tartışmayı ve bu tartışmayı derinleştirmeyi amaçlamaktadır.
Sovyet Deneyimi ve “Dış Dinamik” Tartışması
Makalenin girişinde yer alan “20. Yüzyıl Sosyalizmi ve Küresel Çerçeve” bölümünde, Türkiye solunun Sovyet deneyiminin ideolojik ve pratik hegemonyası altında biçimlendiği tespitine büyük ölçüde katılıyorum. Ancak Yurtsever’in devamında ileri sürdüğü, Sovyetler Birliği’nin “tek ülkede sosyalizmi koruma” refleksinin devrimci hareketi ekonomizm ve pasifizm sarmalına sürüklediği iddiasını ikna edici bulmuyorum.
Bu tür bir yaklaşım çoğu zaman iç dinamiklerin zayıflıklarını örtme riskini taşır. Oysa siyasal süreçlerde dış faktörlerin etkisi çoğu zaman iç dinamiğin gücü ya da zayıflığıyla yakından ilişkilidir. İç dinamiğin cılız olduğu koşullarda dış etkenlerin daha belirleyici hale gelmesi doğaldır. Bu nedenle Türkiye solunun yaşadığı sorunları yalnızca Sovyet etkisine bağlamak açıklayıcı değildir.
Avrupa Marksizmi – Leninizm Ayrımı
Yurtsever, Avrupa Marksizmi ile Leninizm arasındaki ayrımın Türkiye’deki teorik tartışmaların temel zeminini oluşturduğunu ileri sürmektedir. Bu değerlendirmeye katılmak güçtür.
Türkiye’de, Mehmet Ali Aybar’ın bazı görüşleri ve daha sonra sınırlı bir aydın çevre içinde kalan Birikim çevresi dışında, sol hareketin büyük çoğunluğu kendisini Leninizm, Maoizm ya da Küba devriminin etkileri içinde tanımlıyordu. Bunların içinde Leninist referanslar açık ara baskındı.
Dolayısıyla Türkiye’de Avrupa’daki gibi demokratik ve barışçıl geçiş yollarını teorize eden güçlü bir Marksist damar oluşmuş değildi. Tam tersine, birçok sol örgüt teorik derinliği sınırlı olsa da “profesyonel ihtilalciler” modelini benimseyen, radikal kopuşu ve proletarya hegemonyasını esas alan bir çizgiye yönelmişti.
TKP Mirası ve “Dış Dinamik”
Yurtsever’in TKP’nin tarihsel mirasına ilişkin bazı tespitleri yerindedir. Özellikle partinin elli yıl kongre yapamamış olması, desantralizasyon kararlarının yarattığı örgütsel kopuşlar ve teorik zayıflıklar önemli sorunlardır.
Ancak ağır baskı koşulları altında varlık göstermeye çalışan bir partinin Sovyet-Türkiye ilişkilerinden ne ölçüde etkilenebileceği tartışmalıdır. Mustafa Suphi ve yoldaşlarının katledilmesinden sonra TKP’nin Türkiye’deki siyasal alandan neredeyse silindiği gerçeği de göz ardı edilmemelidir.
1960’lı Yıllar: YÖN, TİP ve MDD
1960’lı yıllarda Türkiye solunun gelişiminde üç ana akım öne çıkmıştır: YÖN hareketi, Türkiye İşçi Partisi (TİP) ve Milli Demokratik Devrim (MDD) çizgisi.
Yurtsever bu üç akımı farklı ölçütlerle değerlendirirken TİP ve MDD arasında keskin bir ideolojik ayrım kurmaktadır. Ona göre TİP’in ideolojik referansı “eklektik Marksizm ve sosyal demokrasi”, MDD’nin referansı ise Marksizm ve Komintern geleneğidir.
Bu değerlendirme isabetli değildir. Her iki akım da kendisini Marksist ve sosyalist gelenek içinde tanımlıyordu. TİP’i sosyal demokrat olarak nitelendirmek tarihsel gerçeklikten çok ideolojik bir yargı niteliğindedir.
TİP Tartışması
Yurtsever, Doğan Avcıoğlu’nun Türkiye’nin Düzeni kitabının sosyalizmi bir kalkınma yöntemi olarak sunduğunu ve bu yaklaşımın cuntacı eğilimleri beslediğini belirtirken, TİP’in ise parlamenter pasifizme sürüklendiğini ileri sürmektedir.
Bu değerlendirme oldukça sübjektiftir.
TİP yalnızca parlamenter faaliyet yürüten bir parti değildi. Tam tersine işçi sınıfı hareketi, sendikal mücadele, gençlik hareketi ve Kürt sorunu gibi alanlarda etkinlik gösteren geniş tabanlı bir kitle partisiydi. Parlamento mücadelesini parlamento dışı mücadeleyle birlikte ele alan bir çizgi izliyordu. Bu nedenle TİP’i “seçim makinesi” olarak tanımlamak, daha çok o dönemde MDD çevrelerinde sıkça dile getirilen eleştirilerin tekrarından ibarettir.
1968–1971 Dönemi
Yurtsever’e göre 12 Mart’a giden süreçte MDD çizgisi “Milli Cephe” anlayışıyla ordudan ilerici bir müdahale bekleyerek devrimci inisiyatifi felce uğratmış, TİP ise kitle eylemlerine mesafeli durarak parlamenter yolun iflasına katkıda bulunmuştur.
Bu yorum dönemin karmaşık siyasal gerçekliğini yeterince yansıtmamaktadır. TİP toplumsal yaşamın birçok alanında varlık gösteren bir partiydi ve bu nedenle kapatılmıştır. Onu yalnızca parlamenter bir aktör olarak görmek tarihsel gerçekliği eksik okumak anlamına gelir.
1971 Hareketi
Yurtsever, 1971’de ortaya çıkan THKP-C, THKO ve TKP/ML gibi örgütlerin geleneksel solun yasalcı çizgisinden radikal bir kopuşu temsil ettiğini belirtmektedir. Bu tespit genel olarak doğrudur.
Ancak bu örgütlerin Leninist öncü parti anlayışını benimseyen dar silahlı örgütler olduğu gerçeği yeterince vurgulanmamaktadır. Üçü de sosyalizm ve devrim konusunda benzer teorik referanslara sahipti; farklılıkları daha çok şehir gerillası ile kır gerillası stratejileri etrafında şekilleniyordu.
1974–1980: Kitleselleşme ve Çıkmazlar
Yurtsever’in kendisinin de aktif biçimde yer aldığı 1974-1980 dönemi yazıda oldukça kısa ve yüzeysel geçilmektedir. Oysa bu dönem Türkiye solunun hem kitleselleştiği hem de stratejik çıkmazlarının belirginleştiği bir dönemdir.
1974 affı sonrasında Dev-Yol ve Kurtuluş gibi hareketlerin geniş kitleleri mobilize ettiği doğrudur. Ancak bu hareketlerin sosyolojik yapısı büyük ölçüde gençlik ve kısmen kırsal kökenli kesimlere dayanıyordu.
Aynı dönemde ortaya çıkan “İkinci TKP” ve İşçinin Sesi çevresi için kullanılan “profesyonel örgütlenme modeli” tanımı da eksiktir. Bu yapı esasen bir öncü parti modeline dayanıyordu ve sendikal alanda işçi sınıfı içinde önemli bir örgütlenme faaliyeti yürütüyordu.
Bu örgütler arasında gerçekçi olan seçenek örgütsel birleşme değil, politik ittifaklar kurabilmekti. Böyle bir ittifakın neden geliştirilemediği ise yazıda yeterince tartışılmamaktadır.
Geleceğe Dair Dersler
Yurtsever’in Türkiye’de Marx düzeyinde bir teorisyenin ortaya çıkmamış olmasının sosyalist hareketin gelişimini sınırladığı yönündeki değerlendirmesine katılıyorum. Ancak çözüm olarak önerdiği “proletarya hegemonyası” ve “çelikleşmiş parti” modeli, analiz ettiği yenilgilerden gerekli derslerin çıkarılamadığını düşündürmektedir.
Daha da önemlisi, yazıda Kürt hareketi ve demokrasi mücadelesi gibi Türkiye siyasetinin belirleyici unsurlarına neredeyse hiç değinilmemiştir. Bu eksiklik geçmiş deneyimlerden çıkarılabilecek derslerin kapsamını daraltmaktadır.
Oysa Türkiye solunun tarihsel deneyimi bize başka bir gerçeği de göstermektedir: Bu hareket hiçbir zaman tek bir çizgiye indirgenemeyecek kadar çoğulcu ve çok katmanlı bir yapıya sahip olmuştur.
Bugün geçmişten gerçekten ders çıkarılacaksa, yapılması gereken şey bu çoğulcu mirası inkâr etmek değil, onu yeni bir siyasal sentezin başlangıç noktası olarak ele almaktır.
Türkiye’de solun geleceği; evrensel Marksist teorinin eleştirel bir biçimde yeniden yorumlandığı, ülkenin somut toplumsal gerçekliğiyle bağ kuran, kitlelerden öğrenen ve farklı sol akımlar arasında birleştirici ittifaklar kurabilen bir politik kültürün gelişmesine bağlıdır.
Geçmişin deneyimi bize yalnızca yenilgileri değil, aynı zamanda önemli bir gerçeği de hatırlatır: Türkiye’de sol düşünce ve mücadele geleneği, tüm kırılmalara rağmen, toplumsal hafızadan silinmeyecek kadar derin kökler bırakmıştır. Bu miras, nostaljik bir hatıradan çok, geleceği kurmanın düşünsel ve siyasal malzemesi olarak değerlendirilmelidir.
