Yeni Marksizm ve Faşizm:
Özet
Makalede, çağdaş otoriterleşme biçimleri olarak Trumpçılık ve Erdoğanizm’in klasik faşizmle kurdukları süreklilik ve kopuş noktalarını incelemeye çalıştım. Faşizmin tarihsel-toplumsal koşullarıyla günümüz aşırı sağ hareketlerinin ortaya çıktığı bağlam arasındaki farklar, “neo-otoriterlik” kavramı çerçevesinde tartışılmasını amaçladım. Makale, Gramsci ve Frankfurt Okulu’nun “yeni Marksist” yaklaşımından hareketle, sivil toplumun ve kültürel alanın otoriter rejimlerce kolonileştirilme sürecine odaklandım. Sonuç olarak, klasik Marksist ekonomizmle sınırlı açıklamaların yetersiz kaldığı; çağdaş aşırı sağın, ideolojik ve kültürel alanlarda uzun erimli bir “siper savaşı” gerektirdiği belirtmeye çalıştım.
….
Donald Trump ve Recep Tayyip Erdoğan, yalnızca iki ülkenin lideri değil; küresel ölçekte aşırı sağın ve otoriter yönetim biçimlerinin kurumsallaşmasında dönüm noktası oluşturan siyasal figürlerdir. Aralarındaki dönemsel gerilimlere rağmen ilişkileri hızlı biçimde onarılmakta; bu yakınlık kişisel bir dostluğun ötesinde, ideolojik bir paralellik göstermektedir.
Erdoğan’ın ABD ürünlerine vergi indirimi, nadir element anlaşmaları ve enerji alımları yoluyla Amerikan militarist finans oligarşisini güçlendirmesi; Trump’ın ise Erdoğan’a uluslararası meşruiyetini pekiştirme yönünde destek sözü vermesi, bu simbiyotik ilişkiyi açıkça göstermektedir.¹
Bu karşılıklı destek, iki ülkenin iç politikasında otoriterleşmenin derinleşmesine ve küresel ölçekte yeni bir sağ blokun oluşmasına katkı sağlamaktadır.
Otoriterleşmenin Paralel Dinamikleri
Trumpçılık ile Erdoğanizm, farklı tarihsel ve ekonomik bağlamlara rağmen benzer yapısal özellikler taşımaktadır. Her iki hareket de, demokrasiyi, sivil toplumu ve kültürel çoğulculuğu ortadan kaldırmak yerine, bu alanları devlet denetimine alarak “kolonileştirme” stratejisi izlemektedir.²
Bu nedenle, her iki olguyu doğrudan “faşizm” olarak tanımlamak teorik olarak sorunludur. Faşizm kavramının, tarihsel bağlamından koparılması, hem analitik hem de stratejik hatalara yol açmaktadır.³
Faşizm mi, Neo-Otoriterlik mi?
Son yıllarda siyaset teorisinde birçok yazar —özellikle Wendy Brown, Corey Robin, Dylan Riley ve Federico Finchelstein— Trumpçılığı ve Erdoğanizmi klasik faşizmden ayırarak “neo-otoriter” ya da “illiberal popülist” rejimler olarak kavramsallaştırmaktadır.⁴
Tarihsel olarak faşizm, örgütlü ve çatışmalı bir sivil toplumun varlığı içinde ortaya çıkmış; bu dinamizmi bastırmak için harekete geçmiştir.⁵ Oysa Trump ve Erdoğan, sivil toplumun parçalanmış ve bireyselleşmiş olduğu bir toplumsal yapıda hareket etmektedir. Bu nedenle hedefleri, demokrasiyi ortadan kaldırmak değil; biçimsel kalıntılarını kendi iktidarlarını pekiştirecek araçlara dönüştürmektir.⁶
Türkiye’de Sivil Toplumun Kolonileştirilmesi
Erdoğan rejimi, askeri darbelerde olduğu gibi demokrasiyi askıya almamış; kendi çerçevesinde “denetimli bir demokrasi” modeli oluşturmuştur. Meclis açık ancak işlevsizdir; seçim sistemi, yargı ve medya, iktidarın denetimine alınmıştır. Kadın hakları ve ifade özgürlüğü doğrudan yasaklanmamakta; sistematik biçimde sınırlandırılmaktadır. Bu, klasik faşizmin “yasaklama” değil, günümüz otoriterizminin “boşaltma” stratejisidir.⁷
Benzer bir süreç ABD’de, Trump ve Evanjelist hareketlerin sivil toplumu ele geçirmeyi hedefleyen kültürel karşı devrimiyle yaşanmaktadır. “Make America Great Again (MAGA)” hareketi, klasik faşist sokak mobilizasyonu yerine çevrimiçi örgütlenmeye yönelmiş; sosyal medyayı yeni bir hegemonya alanına dönüştürmüştür.⁸
Gramşi’ den Günümüze: Sivil Toplum Mücadelesi
Türkiye’de sivil toplumun zayıflığı yalnızca İslamcı hareketin yıpratma stratejisinden değil, muhalefet partilerinin bu kuruluşları kendi arka bahçeleri gibi görmesinden de kaynaklanmaktadır. Bu nedenle sivil toplum, Gramsci’nin kavramsallaştırdığı anlamda bir hegemonya mücadelesi alanı haline gelememektedir.⁹
Tarihsel faşizm, biçimsiz bir kalabalığı manipüle etmekle kalmamış; sendikalar, dernekler ve kültürel kurumlar gibi örgütlü sivil toplumu doğrudan faşistleştirmiştir. ABD ve Türkiye’de henüz böyle bir süreç yaşanmamaktadır; bu farkı doğru okumak, doğru strateji üretmenin ön koşuludur.¹⁰
Liberal Demokrasiden Otoriter Demokrasiye
Trumpçılık ve Erdoğanizm, parlamentoyu ortadan kaldırmak yerine, onu işlevsizleştirerek yönetmeye yönelmiştir. Seçim süreçlerinin manipülasyonu, muhalif adayların yargı yoluyla tasfiyesi ve yürütmenin merkezileştirilmesi bu modelin belirgin özellikleridir.
Türkiye’de “kuvvetler ayrılığı”nın “kuvvetler uyumu”na dönüştürülmesiyle, ABD’deki “üniter yürütme teorisi” arasında açık bir paralellik vardır.¹¹ Her iki model de, yürütmeyi merkezileştirerek kurumsal özerkliği ortadan kaldırmaktadır.
Kültürde Gerici Hegemonya
Mussolini ve Hitler’in kamusal alanı doğrudan faşistleştirdiği 1920–30’ların aksine, günümüz dünyasında kültürel alan son derece parçalıdır. Bu parçalanma, otoriter rejimlerin kültürel hegemonyayı dolaylı araçlarla kurmasına yol açmaktadır: içerik manipülasyonlarıyla meşruiyet üretmek, devlet destekli kültürel sermaye transferleriyle taraftarı konsolide etmek ve kimi zaman Nobel gibi ödülleri ideolojik sadakatin sembolüne dönüştürmek bu stratejinin parçalarıdır.¹²
Bu bağlamda kültürel hegemonya yerini, devlet eliyle yürütülen kültürel mühendislik biçimine bırakmaktadır.
“Faşizm” Kavramının Aşırı Geniş Kullanımı
Trump ve Erdoğan’ı “faşist” olarak nitelendirmek çoğu zaman analitik değil, mecazî bir tepkidir.¹³ Faşizmin kavramsal genişlemesi, çağdaş otoriterizmin niteliğini belirsizleştirir. Tarihsel faşizm, örgütlü işçi sınıfını ezmek için doğmuştu; günümüz otoriterizmi ise zayıflamış sivil toplumu tamamen denetim altına almayı hedeflemektedir.
Yeni Marksizmin Görevi
Ekonomik indirgemecilikle sınırlı kalan klasik Marksizm, çağdaş otoriter dalgayı açıklamakta yetersizdir. Bu nedenle, Marksizm’i kültür, eğitim, aile, din ve diğer üstyapı alanlarında derinleştiren Gramsci ve Frankfurt Okulu geleneğinden beslenen “Hümanist” veya “Yeni Marksist” yaklaşım gereklidir.¹⁴
Bugünün görevi, Gramsci’nin deyişiyle bir “uzun siper savaşı” yürütmektir: kültürel, ideolojik ve kurumsal savunma hatlarını tahkim etmek. Trumpçılığın ve Erdoğanizmin kolonileştirmeye çalıştığı sivil toplum alanını savunmak, yalnızca muhalefet stratejisi değil, çağımızın temel demokratik görevidir.
….
Trumpçılık ve Erdoğanizm, klasik faşizmin biçimsel özelliklerini paylaşmakla birlikte, onun tarihsel-toplumsal temelinden farklı olarak sivil toplumun çöküşü üzerine yükselen yeni otoriter biçimlerdir. Bu nedenle, çağımızın mücadele hattı, devrimci kopuş değil, uzun erimli kültürel ve ideolojik bir savunmadır. Gramsci’nin öngördüğü gibi, hegemonya artık yalnızca üretim alanında değil, sivil toplumun bütün gözeneklerinde belirlenmektedir.
Notes
1.On the transactional relationship between Trump and Erdoğan, see Woodward (2020) and Wolff (2021).
2.Dylan Riley, The Civic Foundations of Fascism in Europe (2019), p. 3.
3.Federico Finchelstein, From Fascism to Populism in History (2017).
4.Wendy Brown (2019), In the Ruins of Neoliberalism; Corey Robin (2018), The Enigma of Clarence Thomas; Dylan Riley (2021).
5.Nicos Poulantzas, Fascism and Dictatorship (1974).
6.Riley, 2019, ibid.
7.Cihan Tuğal, Passive Revolution: Absorbing the Islamic Challenge to Capitalism (2009).
8.Ruth Ben-Ghiat, Strongmen: Mussolini to the Present (2020).
9.Antonio Gramsci, Prison Notebooks (1971).
10.Perry Anderson, “The Antinomies of Antonio Gramsci,” New Left Review, No. 100 (1976).
11.Aziz Rana, “The Unitary Executive and American Authoritarianism,” Boston Review (2022).
12.Nancy Fraser, “Progressive Neoliberalism and Its Reactionary Counterpart,” in The Great Regression (2017).
13.Dylan Riley & Robert Brenner, “Seven Theses on American Politics,” New Left Review, No. 138 (2023).
14.Max Horkheimer, “Traditional and Critical Theory,” Zeitschrift für Sozialforschung (1937).
