AŞIRI SAĞIN YÜKSELİŞİNDEN DERS ALALIM-Çeviri

Avrupa’da aşırı sağ ilerlemeye devam ediyor. Türkiye ve Latin Amerika ülkelerinin bir çoğunda toplumsal tabanını genişletmeyi sürdürüyor. Geçmişe, özellikle de günümüzle paralellikleri olan dönemlere bakmak her zaman yararlıdır ve bu anlamda Avrupa’da 1930’ların olayları ve gelişmekte olan ülkelerde 60-70’li yıllardaki askeri darbeler çok öğretici olabilir.

“Tarih bize, insanın tarihten hiçbir şey öğrenmediğini öğretir”, Hegel

Dünya ekonomisi 1930’larda ciddi bir kriz ve ticaret savaşlarından etkilendi ve siyasi iklim de aşırı sağ ve popülizm ile karakterize edildi.

Türkiye gibi ülkelerde aşırı sağın milliyetçi ırkçı düşünceleri 70’lerdeki askeri darbeler aracılığıyla iktidara taşındı.

Aşırı sağ krize bir tepki olarak çıktı

1930’larda sermaye, ekonomik bunalımın bir sonucu olarak kârlarının tehlikede olduğunu gördü. Bu duruma verilen yanıtın iki yönü vardı. Dış cephede, her şirket ve her ülke krizi ihraç etmeye çalıştı. Ülkeler kendi ekonomilerini korudular (korumacılık) ve diğer ülkeler veya rakipler pahasına mümkün olduğunca çok yurtdışına yatırım yapmak ve mümkün olduğunca çok pazarı fethetmek (Lebensraum) için agresif bir yarış başladı. Birincisi ticaret savaşlarına ve nihayet sonucunu zaten bildiğimiz gerçek bir askeri savaşa yol açtı.

Tüm kapitalist ülkelerde kriz çalışma yaşamına aktarıldı: ağır kesintiler, düşük ücretler, kitlesel işten çıkarmalar ve daha kötü çalışma koşulları. Örneğin, Alman hükümeti, Hitler’in şansölye olarak atanması öncesinde, Alman alacaklıları ve Avrupa çapındaki mali seçkinler tarafından memnuniyetle karşılanan sert kemer sıkma önlemleri aldı. Diğer sanayileşmiş ülkelerde de kemer sıkma politikaları oluşturuldu.

Toplumsal tasfiye politikası, her yerde yaygın direnişi ve kitlesel protestoları kışkırttı. Seçkinler bu direnişi kontrol altına almaya ve iki şekilde sona erdirmeye çalıştılar. Birincisi, baskıyı artırarak. Birçok baskıcı yasa çıkarıldı, demokratik özgürlükler kısıtlandı ve polis giderek sertleşti. İngiltere’de polis militarize edildi ve işçi toplantıları yasaklandı, basın özgürlüğü kısıtlandı ve parlamenter güç sınırlandırıldı. Fransa’da da Parlamento kısıtlandı. Gösterileri önlemek için komünistler kitlesel tutuklandı. Amerika Birleşik Devletleri’nde grevler yasaklandı. Belçika’da 1936’daki büyük genel grev sırasında onlarca komünist ve grevci tutuklandı ve ağır cezalara çarptırıldı.

Latin Amerika ve Türkiye’de 60-70’li yıllarda askeri darbelerle İMF’nin reçeteleri uygulandı, kemer sıkma politikaları devreye sokuldu, demokratik haklar rafa kaldırıldı, basın özgürlüğü ve parlamento geçici de olsa çalıştırılmadı.  O yıllarda aşırı sağ politikalar devlet eliyle uygulandı.

  1. Aşırı sağ partiler

Buna ek olarak, İtalya, Almanya, Avusturya, Belçika, Hollanda, Fransa, İspanya, Portekiz, Hırvatistan, Macaristan, Yunanistan vb. ülkelerde aşırı sağ partiler ortaya çıktı ve çoğu durumda büyük şirketlerin mali desteğini aldı.

Bu faşist partiler, yaygın hoşnutsuzluğu kanalize etmek ve işçi hareketini içeriden felç etmek için bir kitle tabanı kazanmaya çalıştılar – çoğu zaman başarılı oldular. Bu kitle tabanını, ilk olarak, nüfusun geniş kesimlerinin korkuları ve güvensizlikleri üzerinden yarattılar. Faşist partiler iyi bilinen günah keçisi mekanizmasına başvurdular ve halkı belirli azınlıkların veya hor görülen nüfus gruplarının (Yahudiler, Çingeneler, Slav halkları vb.) bir tehdit oluşturduğuna inandırdılar. Bu günah keçileri, sıradan insanların karşılaştığı sosyo-ekonomik sömürü için mükemmel bir paratoner sağladı ve böylece sıradan insanların kızgınlığını seçkinler için olumlu bir yöne yönlendirmeyi başardı. Halkın, tepedekiler yerine alttakileri çiğnemesini sağladılar.

Propaganda, kitlelerin desteğini kazanmak için ikinci önemli öncüldü. Faşistler, takipçileri için bu istenmeyen gerçekliklerden etkilenmeyen bir “alternatif gerçekler” evreni yarattılar. Faşistler, sinema ve radyo gibi günün en modern kitle iletişim araçlarının yanı sıra gazete ve dergileri kullanmakta çok yetenekliydiler. Onlar, “nüfusun küçük bir yalandan ziyade büyük bir yalana inanma olasılığı daha yüksektir ve yeterince sık tekrarlanırsa, er ya da geç nüfus buna inanacaktır” sloganıyla şimdi sahte haber dediğimiz şeyin gerçek uzmanlarıydılar. Lugenpresse (yalancı basın) olarak damgalanan geleneksel basın diskalifiye edildi.

Üçüncüsü, faşistler nüfusun geniş kesimleri tarafından desteklenmek istiyordu, toplumsal duyarlılıklara ve ihtiyaçlara cevap vermek zorundaydılar, böylece kendileri için bir sosyal imaj yarattılar. İktidarda olmadıkları zamanlarda, sofistike anti-kapitalist demagojiyi kullandılar. Alman faşistlerinin kendilerini Nasyonal Sosyalist olarak adlandırmaları tesadüf değildir.

Hitler, büyük kitlelerin önünde Yahudilere sert bir şekilde saldırdı, ancak işverenler önünde yaptığı konuşmalarda Yahudi aleyhtarı söylemlerinden hiçbir iz yoktu. Bu kapalı çevrelerde gerçek yüzlerini gösterdiler ve yalnızca işçi hareketine, sosyalizme ve Sovyetler Birliği’ne yönelik saldırılardan bahsettiler.

Mussolini de farklı değildi. Kapitalizmi çökmekte olan bir sistem olarak nitelendirdiler ve ilk parti manifestosunda savaş karları vergisini, sekiz saatlik işgününü ve kadınlara oy kullanma hakkını savundu. Faşistler devlet iktidarını ele geçirdikten sonra, bu ince sosyal ve anti-kapitalist söylemleri ortadan kayboldu ve kendilerini büyük şirketlerin ateşli savunucuları olarak gösterdiler.

Faşistler, bir kitle tabanı geliştirmenin yanı sıra, ilk başta kendi partilerinin toplantılarını ve liderlerini koruma işlevine sahip olan çeteler de yarattılar, ancak kısa süre sonra amacı örgütlü işçileri terörize etmek ve siyasi ve sendika liderlerini fiziksel olarak ortadan kaldırmak olan gerçek özel milisler haline geldiler. Mussolini’nin iktidara gelmesinden iki yıl önce, Kara Gömlekliler hareketinin 200.000 üyesi vardı. Hitler 1933’te iktidara geldiğinde 400.000 Kahverengi Gömleklisi vardı.

  1. Geleneksel partiler ve egemen sınıf

O dönemdeki sorun, faşist partilerin varlığı ve onların aşırı ideolojileri ya da yöntemleri değil, geleneksel siyasi partilerin duruşu ve egemen sınıfın tutumuydu. Faşistlerin yükselişinin ve iktidara gelmesinin koşullarını yaratanlar onlardı.

Daha önce de gördüğümüz gibi, geleneksel partiler krizi çalışma yaşamına taşıdılar ve baskıya ve demokratik özgürlükleri kısıtlamaya başvurdular. Yaşam koşulları, birçok iyileştirme vaadine rağmen bozulmaya devam etti. Sonuç olarak, geleneksel partiler, bir alternatif aramaya başlayan destekçilerinin büyük bir kısmının güvenilirliğini kaybetti. Sosyal Demokratların ve diğer merkez partilerin ihaneti, milyonlarca emekçiyi ve küçük orta sınıfı gerici kampa itti.

Aşırı sağın başarısıyla teşvik edilen geleneksel partiler sağa döndü. Örneğin, faşistlerin kendilerini daha da sertleştirmesine izin veren ve aynı zamanda onları salonfähig (kabul edilebilir) yapan Yahudi sorunuyla ilgili tutumlarının çoğunu benimsediler. Bu, geleneksel partileri daha da sağa itti ve bu böyle devam etti. Tehlikeli bir sağa doğru hareket sarmalı devam etti.

Biraz tereddüt ettikten sonra, birçok ülkenin egemen sınıfı kararlı bir şekilde faşizmi seçti. Mussolini’nin partisinin neredeyse hiç destekçisi olmadığında, büyük toprak sahiplerinden ve önde gelen sanayicilerden güçlü mali destek aldı. Ordu subayları Kara Gömleklileri eğitti ve paramiliter operasyonlar düzenledi. Ordu yetkilileri silah sağladı ve faşist partinin gazetesini birlikler arasında dağıttı. Bu destek, üye sayısının iki yıl içinde 20.000’den 248.000’e yükselmesine yol açtı, böylece 1922’de iktidarı ele geçirme koşulları zaten yerine getirilmişti. Bu dönemde, iktidarın ele geçirilmesinden sonra faşizmi pekiştirmeye hizmet edecek olan ordu ve jandarma da önemli ölçüde güçlendirildi.

Almanya’da da benzer bir şey oldu. 1923’teki başarısız bir darbeden sonra, Hitler’in faşist partisinin neredeyse hiç destekçisi yoktu. Bununla birlikte, yavaş yavaş, Hitler’in parti aygıtını kurmasına izin veren kapitalist seçkinlerden önemli mali destek sözü aldı. İş dünyasının önde gelen isimleri,  partisini “doğru yöne” yönlendirmek ve “hükümetin sorumluluklarını üstlenmeye uygun” hale getirmek için ona tavsiye ve yardım sağladı. Nuerenberg’deki Uluslararası Askerî Mahkeme 1947’de şunları söyledi: “İş dünyasının genel özlemi, Almanya’da uzun süre iktidarda kalacak bir hükümet kuracak güçlü bir liderin iktidara geldiğini görmekti.”

Faşizm ayrıca yurtdışından çok fazla destek aldı. İngiliz egemen sınıfı, komünizmi faşizmden daha büyük bir tehlike olarak görüyordu. Hitler ve Mussolini gibi figürler kabul edilebilir bir alternatif olarak kabul edildi. Mussolini’nin darbesinden kısa bir süre sonra, İngiliz kralı ona karşı devrime yaptığı hizmetlerden dolayı bir ödül olarak Bath Büyük Komutanı Nişanı verdi.

1927’de Churchill, Duce için övgüler yağdırdı: “Ne adam! Kalbimi çaldı! İtalyan olsaydım, eminim ki, Leninizmin hayvani iştahlarına ve tutkularına karşı muzaffer mücadelenizde başından sonuna kadar sizinle birlikte olurdum. Hareketiniz tüm dünyaya hizmet veriyor.” Daily Mail ve Daily Express gibi tirajlı gazetelerin sahipleri  , Hitler ve Mussolini’ye açık desteklerini dile getirdiler ve bir “İngiliz Hitleri” talep ettiler.

ABD’de Hitler partisini ilk destekleyenlerden biri olan Ford’un büyük patronu Henry Ford’’tu. Shell’in CEO’su aynı zamanda hayranlar kulübü üyesiydi. George W. Bush’un büyükbabası olan işadamı Prescott Bush, 1942’ye kadar Nazi Almanyası ile iş yaptı, bu yüzden Nazizmin yükselişinden kısmen sorumluydu.

1936’da,  ülke çapında faaliyet gösteren ve on binlerce üyesi olan Nazi Alman Amerikan Bund‘u kuruldu. Hitler’in ayrıca her yerde birçok destekçisi ve hayranı vardı.

Sosyal Demokrat çevreler bile Führer’i destekledi. Mesela Hendrik De Man Belçika İşçi Partisi lideri, Nazi işgaline karşı direnişin olmamasına ve bunun bir “kurtuluş” olarak kabul edilmesi çağrısında bulundu.

  1. Yasal yol

Franco hariç, faşistlerin hiçbir ülkede darbeyle iktidara gelmediklerini, sivil sisteme dışarıdan saldırarak hiçbir ülkede iktidarı “ele geçirmediklerini”, aksine içeriden hareket ettiklerini ve anayasal yolu izlediklerini belirtmek önemlidir. Hatta çoğu zaman egemen sınıfın liderleri tarafından teşvik edildiler veya talep edildiler. Çoğu durumda, parlamenter demokrasiyi önce fethetmek ve sonra yok etmek için kullandılar.

İtalya’da Mussolini kral tarafından iktidara davet edildi. Almanya’da, büyük toprak sahipleri ve finans ve sanayi dünyasının önde gelen isimleri, cumhurbaşkanının Hitler’i şansölye olarak atamasını istediler. Cumhurbaşkanı Hindenburg iki ay sonra, kısmen Şansölye von Papen’in ısrarı üzerine kabul etti.

Avusturya’da faşizm, parlamenter sistemin kucağında ortaya çıktı. Hıristiyan Sosyal Parti’den Şansölye Engelbert Dollfuss, bir hükümet krizinden sonra iktidarı ele geçirdi ve faşist bir diktatörlük kurdu.

Macaristan’da da benzer bir şey oldu. Kral Naibi Horthy, aşırı sağcı politikacı Gyula Gömbös’ü başbakan olarak atadı ve onun atanmasının ardından Almanya ve İtalya modelinde faşist bir rejim kurdu.

Faşistler diktatörlüklerini kurmak için sıfırdan başlamak zorunda değillerdi. Kendilerinden önceki burjuva rejimler, parlamentonun yetkilerinin sınırlandırılması, işçi hareketine yönelik baskının artırılması vb. sayesinde zaten büyük ilerlemeler kaydetmişti.

Hitler iktidara gelmeden önce Alman hükümetine başkanlık eden Şansölye Brüning’in Almanya’sında, Reichstag (Parlamento) marjinalleştirildi ve Komünist Parti’ye karşı terör yoğunlaştı. Avusturya’da, Dollfuss’un selefi otoriter bir devlet sistemi vizyonu geliştirmişti ve bununla sonraki faşist diktatörlük için zemin hazırladı. Macaristan, Portekiz ve İspanya’da da benzer bir şey oldu.

  1. Çalışma yöntemleri

Faşist bir partinin ortaya çıkması ve  baskıcı bir devlet sistemiyle bütünleşmesi sonucunda birçok ülkede faşist bir rejime yol açtı ve bu da bizi faşistleşme ve faşizm kavramlarının tanımına götürdü.

Faşistleşme

Kriz zamanlarında ya da güçlü toplumsal kargaşa zamanlarında, sermaye kârlarını korumaya çalışır. İşçi sınıfının direnişine son vermek için baskıyı arttırır ve demokratik kurumların etkisiz hale getirir. Faşistleşme terimi,  her iki durumun da vurgulandığı bir durumu ifade eder.

İlk başta, egemen sınıf krizi barışçıl ve demokratik yollarla kontrol altına almaya çalıştı, buna demokratik kurumların sınırlandırılması eşlik etti: kararname veya teknokrasi ile hükümetler, hukukun üstünlüğünü baltalamak, sendikaları, özgür basını, medeni hakları vb. Ne kadar aşınmış olursa olsun ilk başta demokratik çerçeve terk edilmedi, kısıtlamaya gidildi. Kapitalist seçkinler, sendikalar, demokratik ilkeler çerçevesinde ve burjuva partilerle çalışmayı tercih ettiler. Genel olarak, egemen sınıf, tam olarak kontrol edemeyeceği faşist bir partinin totaliter hükümetine karşı düşüşte olan demokratik bir rejimi tercih eder.

Ne kadar az şey kalırsa kalsın, demokratik bir rejim daha fazla ekonomik istikrar ve daha fazla siyasi güvenilirlik sunmaya devam ediyor. John F. Kennedy açılış konuşmasında, “Geçmişte, kaplanın sırtına binerek aptalca güç arayanlar, kaplanın içine girdiler” dedi.

Bugün içi boşaltılmış bu demokrasi “liberal olmayan demokrasi” olarak tanımlanıyor. Önceki hükümet döneminde Macaristan, İtalya, Hindistan, İsrail, Rusya ve Polonya gibi ülkelerde az ya da çok görüyoruz. Türkiye’de Cumhur İttifakı, Arjantin’de Meilei hükümeti ve Trump yeniden seçilirse, niyeti bu yönde hareket etmektir.

Bu liberal olmayan demokrasilerin farklı dereceleri var. Böyle bir rejimin otokratik bir hükümetle veya diktatörlükle sonuçlanması şart değil, ancak oraya ulaşmak için kolay bir sıçrama tahtasıdır.

Faşizm

Parlamenter sistemi sürdürmenin ekonomik ve sosyal bir maliyeti olduğu için faşizm bir alternatif olarak devreye girer. Parlamenter sistemde işçi hareketi, sivil toplum ve muhalefet partileri direniş gösterebilir. Ciddi bir sosyo-ekonomik kriz durumunda, ekonomik seçkinler bu direnişe son vermek isterler, bu nedenle tüm sistemi korumak için otoriter rejimlere itirazlar bir kenara bırakılır. 1930’larda, kapitalist sınıfın büyük bir kesimi, Batı Avrupa’nın hemen hemen tüm ülkelerinde faşistlerle ittifak kurmakta hiçbir sorun yaşamıyordu. Bu fenomen 1960’larda ve 1970’lerde Latin Amerika’da ve Türkiye’de tekrarlandı.

Bu zor anlarda kapitalistlerin bir kesimi “B planlarına” başvurur ve şeytanla bir anlaşma yaparlar, kendisi veya onu destekleyen güçler üzerinde hiçbir kontrolleri olmamasına rağmen. Otoriter hükümet biçimleri ve askeri diktatörlükler, mali sermayenin sistemi ayakta tutmak için başvurduğu son çarelerdir.

Bu gibi durumlarda halk arasında çok fazla belirsizlik, korku ve öfke olması ve güçlü bir lider arzusunun olması, şeytanla böyle bir anlaşmayı kolaylaştırır. Bu otokratik liderler, bu belirsizlik ve huzursuzluktan yararlanarak bir kitle tabanı kazanmaya çalışırlar. O anda örgütlü işçi hareketi etkisiz hale getirilir ya da yok edilir, bu da demokratik kurumların hemen sonu anlamına gelir. Bu iş, ya baskı aygıtlarıyla işbirliği içinde olan geleneksel partiler tarafından yapılır (örneğin İspanya, Macaristan veya Avusturya’da olduğu gibi) ya da kirli iş, Almanya ve İtalya’da olduğu gibi, büyük sermaye tarafından desteklenen faşist bir kitle partisi tarafından yapılır.

Bu nedenle faşizm, büyük sermayenin en gerici ve şovenist unsurlarının açık diktatörlüğü olarak   anlaşılabilir.

  1. Geçmişten ders alalım

1920’ler ve 1930’lar bize faşistleşmenin ve faşizmin kapitalizmin kendi çelişkilerinden kurtulmaya yönelik umutsuz girişimleri olduğunu öğretiyor.

Faşizmin temel nihai hedefi, toplumsal direnişin öncüsünü yok etmektir. Faşizm, emek dünyasına ve diğer karşı hareketlere karşı sermayenin mızrak ucudur. Demagojiyi (yabancı düşmanlığı, güvensizlik, aile değerleri) ve baskıyı birleştirir. 1920’lerde ve 1930’larda, faşizmin tüm varyantları, Ekim Devrimi’nden sonra işçi hareketiyle karşı karşıya geldi.

Geçen yüzyıldan farklı olarak, şu an için sermayeye meydan okuyan veya tehdit eden güçlü bir şekilde örgütlenmiş bir işçi hareketi yok, ancak kapitalizm küresel ısınma, yaşlanan bir nüfus, devasa borç yükü ve Çin ve Hindistan gibi güçlü büyümeye sahip ülkelerin yükselişi gibi büyük krizler veya zorluklarla karşı karşıya. Yakın gelecekte, bu krizler veya zorluklar sermaye karları için ciddi bir tehdit oluşturabilir. Bu koşullarda, geçen yüzyılın rejimlerini diriltmek cazip gelebilir.

ABD’de 1920’ler ve 1930’larla, liberal olmayan demokrasilerle ve kültür savaşlarıyla bariz paralelliklerin görülüyor olmasıdır. Bir başka acı verici paralellik de yaptığı tüm barbarlıklara rağmen egemen sınıfın hala Trump’a güvenmesidir.

Ancak paralellikler dış alanda da belirgindir: ABD’nin sadece Çin’e karşı değil, aynı zamanda Avrupa’ya karşı da ticaret savaşları, Batı ittifakının son yirmi yılda Orta Doğu ve Orta Afrika’da yürüttüğü artan sayıda askeri savaş ve Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından Avrupa’nın askerileşmesidir.

Marx, tarihin tekerrür ettiğini, ilk kez bir trajedi olan, ikinci kez ise bir saçmalık olduğunu söyler. Bu maskaralıktan kaçınmak için tarihten öğrenelim.

Orijinal makale: https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/06/10/wat-iedereen-moet-weten-over-de-opkomst-van-extreemrechts-vandaag-en-in-de-jaren-dertig/

Kaynak:

Dimitrof G., Eenheid tegen het fascisme, Amsterdam 1976.
Dutt P., Facisme et révolution, Parijs 1936.
Gossweiler K., Aufsätze zum Faschismus, Keulen 1988.Hobsbawm E., Een eeuw van uitersten. De twintigste eeuw 1914-1991, Utrecht 1994.Kuttner R., Demokrasi Küresel Kapitalizmde Hayatta Kalabilir mi?, New York 2018.
Mandel E., ‘Faşizm. Wat het is en hoe je het moet tegenhouden’ in Rood 18 maart 1992.
Mason P., Faşizm Nasıl Durdurulur. Tarih, İdeoloji, Direniş, Londen 2021.McHenry K. (ed.), ‘Sosyo-Ekonomik Doktrinler ve Reform Hareketleri’, The New Encyclopedia Britannica Ansiklopedisi, Toronto 1992.O’Toole F., ‘Faşizm için deneme koşuları tam akışta’. Stanley J., Faşizm Nasıl Çalışır? Biz ve Onların Siyaseti, New York 2018.
Van de Pijl K., Wereldorde en machtspolitiek. Visies op de internationale betrekkingen van Dante tot Fukuyama, Amsterdam 1992.
Williams M., ‘Faşizme karşı mücadele. Sosyalizm için savaşın’, Irkçılıkla Mücadele’de! Emperyalizmle Mücadele!, Ekim-Kasım 1994.

About Mehmet Tas

Check Also

Ekim Devrimi ve günümüzün iki sorunu

Sevgili arkadaşım, Bu sorunları Ekim Devrimi’nin 100. yılında çok tartıştık. O polemiklere yeniden dönmek istemiyorum. …

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

PHP Code Snippets Powered By : XYZScripts.com