Lenin’in siyaset, iktidar ve devlet hakkında ileri sürdüğü temel tezlerdeki çelişki ve belirsizlikleri tartışmanın tam zamanı. Neyi tartışacağımızın ana başlıklarını sıralamak gerekirse; iktidarın bir araç olduğu görüşü, devleti yalnızca baskıcı boyutunda görme eğilimi, toplumu muhasebe ve denetime indirgeyerek basitleştirmesi ve komünizmde siyasetin sonu, teknik tarafsızlık kavramı ve son olarak, devlet ile parti ilişkilerindeki boşluklar. Birincisinden başlayalım:
1- Her şeyden önce, Lenin iktidarın ve dolayısıyla devletin burjuvazinin elinde bir baskı aracı olarak görür. Verili bir üretim tarzında, bir sınıfın elinde, diğer sınıflar üzerinde egemenlik kurmak için kullanılan bir araç olduğunu sıkça belirtir. Fakat bu görüş devletin ikili rolünü açıklamıyor. Normal koşullarda egemen finans oligarşi diğer sınıflarla ittifak kurduğundan devlet yönetimini paylaşır, bir bütün olarak tek başına iktidarı sahiplenemez. Fakat devrimci ayaklanmaların arttığı dönemlerde, mülkiyetinin tehlikeye düştüğünü gördüğünde devlete sahip çıkar ve onu şiddet ve baskı aracı olarak kullanır.
Lenin şiddet ve baskı araçlarının ortadan kaldırılması devrimci proletaryanın stratejik hedefleri arasında olduğu belirtir. Fakat, kapitalist devletin sadece bunlardan oluşup oluşmadığı noktasında tam olarak açık değil.
Lenin’in birçok benzer formülasyonunda dediği gibi: “Devlet, özel bir güç örgütüdür; herhangi bir sınıfı bastırmak için şiddetin örgütlenmesidir.” Fakat proleter devletin temel işlevlerini açıklarken daha geniş bir perspektifle bakar. İşçi devletinin egemen sınıfın bastırılmasını örgütlemek ve “sosyalist ekonomiyi örgütleme çalışmasında nüfusun büyük kitlelerine köylülüğe, küçük burjuvaziye, yarı-proleterlere- rehberlik etmek” olacaktır der. Anlaşıldığı gibi devletin sadece baskı aracı olmadığı buna paralel toplumu örgütleyici ikinci işlevi olduğunu açıklamış oluyor.
Başka bir çalışmasında proleter devletin, çoğunluğun azınlık üzerindeki gücünü ortaya koyacağı için farklı bir iktidar organı olarak “bürokratlar devleti olmaktan çıkacak ve bir “silahlı işçiler devletine dönüşecektir” diyerek sadece bir vurucu bir güç olduğunu tekrarlamış oluyor.
2-Bir önceki noktanın mantıksal bir sonucu olarak, Lenin devletin baskıcı boyutunu, hegemonik boyutundan daha üstün görür. Rusya’nın özgül koşullarının biçimlendirdiği feodal bir otokrasiyi, ABD ve Batı Avrupa’da var olan modern kapitalist devletlerden ayırmanın teorik ve stratejik önemini görmemiş olmasıdır. Gramsci ‘in vardığı sonuca göre, Batı Avrupa devletleri, işçi ayaklanmasını yenilgiye uğratmada Rus devletinden daha etkili olmuşlardı, çünkü politik hegemonyaları, egemen oldukları halk kitlelerinden elde edilen belirli bir fikir birliğine dayandırıyordu. Devletin baskı aygıtları caydırıcı nihai birer garantör olarak işlev görürken, batının egemen sınıfı, sivil dernekler, siyasi partiler, okullar veya basın gibi bir dizi aracı sivil toplum kurumu sayesinde hegemonyasını sürdürür.
Perry Anderson da Lenin’in devlet konusundaki yanılgısını şu sözlerle anlatır. “Gerçekte, Şubat Devrimi tarafından henüz ortadan kaldırılmış olan Rus devleti, Lenin’in dayandığı Marx ve Engels’ten yapılan alıntılarda sözü edilen Alman, Fransız, İngiliz ya da Amerikan devletlerinden oldukça farklıydı. Lenin, feodal bir otokrasiyi burjuva demokrasisinden kesin olarak ayırmayı başaramadı. Marksistler arasında ve en çok da Komünist Enternasyonal liderlerinin kafasını karışmıştı. Enternasyonal üyesi partiler ülkelerinin toplum yapıları başka tür bir partiye, farklı strateji ve politikaya ihtiyaç duyduğunu anlamadaki başarısızlığının bedelini ağır ödediler.
3- Lenin’in Sosyalist devleti muhasebe ve denetlemeye kadar basitleştirilmesi ve siyasetin giderek ortadan kalkması yeni toplum kuruculuğunun teorik bir sorunudur. Lenin, sosyalist iktidarın işlevleri, okuma yazma bilen herhangi bir işçi tarafından yapılabilecek kadar basitleştirdi. Oysa gerçekte sosyalist bir toplumun kapitalizminkinden çok daha büyük bir çeşitlilik ve karmaşıklık içerdiğini vurgulamalıydı. Sosyalizmde milyonlarca insanın ürettiği binlerce ürünün maliyetleri, üretimi, dağıtımı ve tüketimine ilişkin kolektif karar alma süreci çok daha karmaşıktır. Üreticilerin ihtiyaç duydukları ile söyledikleri arasında; ekonomik birimlerin ürettikleri ve beyan ettikleri arasında çıkacak farklılıklar Lenin belirttiği gibi her şeyin yeterli bir ekonomik hesapla çözülemeyeceğini çok sonra ağır bedeller ödenerek anlaşıldı.
4- Devletin teknik boyutu sorunu diğer teorik sorunlar gibi belirsizliklerle dolu. Kapitalist devlette sınıfsal baskı aygıtı teknolojik aygıttan ayrılır. Finans sermayenin kontrolündeki modern devlet bankalar ve konsorsiyumlarla irtibatlı çok büyük bir hesaplama ve kayıt işi yapan bir aygıta sahiptir. Lenin’e göre bu aygıt yok edilemez ve edilmemelidir.” Benzer biçimde örneğin Taylor sistemi ve bankacılık gibi aygıtların kapitalistlerin kontrolünden alınması ve işçi devletinin hizmetine sunulmasıdır. Bu da gösteriyor ki Lenin’in analizlerindeki baskıcı devlet aygıtı ile kazanılması gereken tarafsız ve baskıcı olmayan teknik aygıt arasındaki ayrım sorunludur.
5-Sovyet iktidarı ile parti iktidarı arasındaki ilişkiler en temel sorunların başında gelir. Lenin partiye ayrıcalıklı bir siyasi eylem biçimi olarak verdiği merkezi rol tartışılmaz. Siyasi makalelerinde, parti, sınıfın örgütlü öncüsü, sınıf bilincinin taşıyıcısı, kolektif örgütleyicisi, devrimci eylemin destekleyicisi olarak tanımlanır. Defalarca belirtildiği gibi, ne yazık ki, Marx’ın tarihin öznesi proletarya teorisi, Lenin’de tarihin öznesi proletaryanın partisi teorisine dönüştürülür. Bununla birlikte, 1917 Şubat Devrimi ve Sovyet halk hareketinin ortaya çıkışı bağlamında öncü partinin yeri yoktur, Devlet ve Devrim’de ondan hiç söz etmez. 1918’den 1920’lerin başına kadar Lenin partiyi ortadan kaldırır, parlamentarizmi reddeder, komünist düzende siyasetin olmayacağını yazar. Yeni devletin işçilerin demokratik öz-örgütlenmesinden başka bir şey olmadığını söyler.
Bununla birlikte, Sovyet devletinin oluşum sürecinde, Sovyetlerin iktidar gücünü kaybetmesi, Bolşevik Partinin gücünün büyümesiyle eş zamanlıdır.
6-Devlet ve Devrim’de, işçi sınıfı iktidarının siyasi kurumsal yapısının çok az ya da hiç gerekli olmayacağını gösteren pasajlar var ve aynı zamanda sosyalist devletin sadece bir tür hükümetle sınırlandırıldığını gösteren değerlendirmeler de az değil.
Ve dahası, Lenin proleter devlette, tüm halkın silahlanmasına eşlik eden silahsız toplumsal örgütlenmeler olan Sovyetlerin ya da “Komünlerin” önemli rol oynayacağını söylemesi başka bir belirsizliğe neden olmaktadır.
Son olarak, Lenin proletarya diktatörlüğünde demokrasinin (çoğunluk için) muazzam bir şekilde genişleyeceğini belirtmesine rağmen, aynı demokrasinin devlet sönümlenirken aynı zamanda sönümlenmeye başlayacağını da söyler. Devletin ve demokrasinin bazen aynı bazen de aynı görülmesi teorik açmazlardan biridir. Lenin’in argümanının bu şaşırtıcı yönü, onun üzerine yapılan yorumlarda genellikle göz ardı edilir veya görmezden gelinir. Gelecek yazıda Lenin’in demokrasi politikasını anlatılırken belirsiz formülasyonları detaylandırmaya çalışacağız.
-Ed Rooksby, El Estado y la confusión (devlet ve yanilgilar), Jacobin Latin Amerika, Ocak 2024
-ED HOROZLAR, Jakobin Latin Amerika, Ocak 2024
