Sevgili arkadaşım,
Bu sorunları Ekim Devrimi’nin 100. yılında çok tartıştık. O polemiklere yeniden dönmek istemiyorum. Ancak önceki yorumumda politik devrim ile sosyalist toplumun kuruluşunu yeterince açıklamadığımı fark ettim. Eksik bıraktığım noktaları kısaca açmak isterim.
Bana göre Lenin, Marx’tan iki temel noktada ayrılır: devletin ele geçirilmesi, yani politik devrim, ve sosyalist toplumun kuruluşu. Burjuva devletini bir öncü parti ve onun önderliğindeki silahlı halk gücüyle yıkma düşüncesi Marx’ta genel hatlarıyla vardır. Lenin bu görüşü devralır, geliştirir ve pratiğe geçirir. Lenin önderliğindeki Bolşevikler, çökmekte olan çarlık devletini 7 Kasım’da, büyük ölçüde kan dökülmeden devirmeyi başarırlar.
Lenin, sosyalizmin ancak gelişmiş kapitalist ülkelerde kurulabileceği görüşünü reddeder. Plehanov ve diğer Marksistlerin uyarılarına rağmen, yeni toplumsal düzeni köylü nüfusun ağırlıkta olduğu bir ülkede kurmaya yönelir. 7 Kasım’dan sonra kararnamelerle devletleştirmeler başlar; siyasal alanda ise demokratik olmayan uygulamalar giderek yaygınlaşır. Böylece az gelişmiş Rusya’da merkeziyetçi ve bürokratik bir sosyalizm inşa edilmeye başlanır. Lenin, gidişatın sorunlarını kısa sürede fark eder. İç savaşın ardından Yeni Ekonomi Politikası’nı (NEP) ilan ederek piyasa ilişkilerine yeniden alan açar. Ancak NEP’in ömrü kısa olur; Lenin’in ölümünden sonra Stalin döneminde tasfiye edilir.
Az gelişmiş Rusya’da kapitalizm koşullarında girişilen bu kuruluş sürecinin biri olumsuz, diğeri olumlu iki önemli sonucu ortaya çıkar. Avrupa’da beklenen işçi devrimlerine katkısı sınırlı kalır; hatta olumsuz etkiler yaratır. Buna karşılık, geri kalmış ülkelerdeki ulusal bağımsızlık mücadelelerini büyük ölçüde etkiler. Sovyetlerin Türkiye’deki Kemalist harekete yaptığı yardımın yanı sıra İran, Çin ve başka ülkelerde de emperyalist zincirin kırılmasına öncülük eden süreçlere katkı sunar.
Ekim Devrimi’nin günümüz Marksist hareketi üzerindeki etkisi, 20. yüzyılın başındaki yönlendirici gücünden oldukça uzaktır. Özellikle Sovyetler Birliği’nin çöküşüyle, öncü bir Bolşevik parti aracılığıyla burjuva devletini yıkma düşüncesi önemli ölçüde zemin kaybetmiştir. Buna rağmen bu yaklaşımı savunmayı sürdüren geleneksel çizgideki Marksist parti ve gruplar hâlâ vardır.
21.yüzyılın başından itibaren etkisini artıran yenilikçi ve ilerici Marksistler ise toplumsal hareketlerle birlikte mücadele ederek, parlamenter seçimler yoluyla meşruiyet kazanmayı ve devlet kurumlarını aşamalı biçimde dönüştürmeyi savunuyor. ABD’de ve Latin Amerika’da bu çizgide mücadele eden çok sayıda örgüt bulunuyor. ABD’deki Demokratik Sosyalistler de bu akımın bileşenlerinden biri. Ancak seçimlerde elde edilen başarılara rağmen, devletin dönüşümünde etkili olduklarını söylemek güç.
Sosyalist toplumun nasıl kurulacağı konusunda da ayrışmalar derinleşiyor. Sosyalizmin ancak kapitalist gelişmenin ileri bir aşamasından sonra kurulabileceği yönündeki anlayış, Marksist solun iki kanadı arasındaki tartışmanın temel başlıklarından biri olmaya devam ediyor.
Gelenekçi solun bazı iktisatçıları, yapay zekânın gelişmesiyle bir ülke ekonomisinin merkezi planlarla yönetilebileceği görüşünü yeniden gündeme taşıyor. Özellikle Sovyetlerin planlı ekonomi deneyimine bağlı Rus Marksistleri, yeni algoritmik modellerin bürokratik engellere takılmadan merkezi planlamayı mümkün kılabileceğini savunuyor.
Yenilikçi Marksistler ise merkezi planlamaya karşı çıkıyor; yapay zekâyla güçlendirilmiş piyasa sosyalizminin kapitalizm sonrası kuruluş için uygun bir seçenek olduğunu ileri sürüyor. Çin, Vietnam ve bugün Küba’daki sosyalizm deneyimlerini de bu çerçevede değerlendiriyorlar. Bu yaklaşımın gerekçeleri arasında dijital devrimle bireysel üretimin artması, değer yasasının varlığını sürdürmesi ve emeğin karşılığının ya da fiyatların harcanan emek zamanı üzerinden ölçülememesi gibi noktalar yer alıyor.
Sevgili Alişan, biraz uzattım, kusura bakma. Bu sorunları yıllardır izliyor ve öğrenmeye çalışıyorum. Umarım kısa zamanda bu teorik kavramları tartışabileceğimiz olanaklar yaratabiliriz. Her zaman olduğu gibi, tartışmalarımız sırasında yapacağın katkıları büyük bir ilgiyle okuyacağım.
