“Dünyanın döndüğü nasıl tartışılmaz bir gerçekse, tüm dünya halklarının barış içinde yaşamak istediği de o kadar açıktır.”
— Mahmut Dikerdem
17 Mayıs 1982’de görülen Barış Derneği davası, “barışın yargılanması” olarak tarihe geçti. O gün Mahmut Dikerdem’in savunmasında dile getirdiği bu sözler, yalnızca bir hukuki savunma değil, aynı zamanda bir tarihsel iddiaydı: İnsanlık barış ister.
Ancak aradan geçen onlarca yıl bu iddiayı zayıflatmış görünmektedir. 1980’lerden bugüne süren bölgesel savaşlar, nükleer tehditlerin yeniden yükselmesi ve çevresel yıkım, barışı bir umut olmaktan çıkarıp giderek daha kırılgan bir ihtimale dönüştürdü. Özellikle ABD öncülüğündeki askeri müdahaleler ve İsrail’in bölgesel saldırganlığı, uluslararası hukuku aşındırırken savaşın sürekliliğini normalleştirdi.
Barış fikrinin gerileyişi
1970’lerde barış düşüncesi güçlü bir toplumsal ve ideolojik zemin buluyordu. Sosyalist hareketlerin etkisiyle uluslararası hukuk ve barışçı değerler geniş kesimlerce savunuluyordu. Bugün ise tablo tersine dönmüş durumda. Neoliberalizm ve ardından yükselen otoriter rejimler, kolektif ve enternasyonalist değerleri aşındırdı; aşırı sağ ve dinsel fanatizm bu boşluğu doldurdu.
Kapitalizmin bireyi atomize eden yapısı, insanı kolektif sorumluluktan kopararak milliyetçi ve rekabetçi bir zihniyet içine hapsetti. Bu koşullarda barış, geniş toplumsal bir talep olmaktan çıkarak daha çok dar bir ilerici çevrenin savunduğu bir ilke haline geldi.
Sol, şiddet ve çelişki
Marksist gelenek içinde barış meselesi her zaman tartışmalı olmuştur. Marx’ın “şiddet tarihin ebesidir” sözü, çoğu zaman tarihsel bağlamından koparılarak genelleştirilmiş ve devrimci şiddetin meşrulaştırılmasının teorik dayanağı haline getirilmiştir.
20.yüzyılda bu yaklaşım, “sosyalizmi savunma” ya da “haklı savaş” doktrinleriyle daha da kurumsallaştı. Hatta nükleer silahların sınıf mücadelesinin aracı olarak görülebildiği uç örnekler dahi ortaya çıktı. Bu durum, barışın etik ve insani içeriğini zayıflattı ve sol içinde kalıcı bir gerilim yarattı: devrim ile barış arasındaki çelişki.
Buna rağmen sol hareketler tarihsel olarak barış mücadelelerinin en önemli bileşenlerinden biri olmuştur. Ancak bugün hâlâ şu ikilem geçerlidir: Devrimci dönüşüm şiddet olmadan mümkün mü, ve eğer değilse barış nasıl savunulacaktır?
Savaşın gerçek nedenleri
Savaşları insan doğasına ya da biyolojik dürtülere indirgemek, meseleyi açıklamak yerine gizler. Modern savaşlar, esas olarak devletler ve sermaye blokları arasındaki çıkar çatışmalarının ürünüdür. Enerji kaynakları, ticaret yolları, stratejik bölgeler ve askeri üstünlük arayışı, savaşların temel belirleyicileridir.
Bugün nükleer silahlanmanın yeniden hız kazanması bu gerçeği açıkça ortaya koymaktadır. ABD’nin Avrupa’daki nükleer kapasitesini artırması ve küresel silah kontrol mekanizmalarının çökmesi, insanlığı yeni bir felaketin eşiğine getirmiştir. “Kıyamet Saati”nin gece yarısına saniyeler kalmış olması, bu tehlikenin sembolik ama çarpıcı bir ifadesidir.
Barış mümkün mü?
“Savaşa hayır” demek tek başına yeterli değildir. Barış, yalnızca ahlaki bir tutum değil, aynı zamanda politik bir strateji olmalıdır. Vietnam ve Irak savaşlarına karşı gelişen küresel hareketler, barış mücadelesinin devlet politikalarını etkileyebileceğini göstermiştir.
Öte yandan, savaşların tarihsel ilerlemenin motoru olduğu iddiası da yanıltıcıdır. Faşizmin yenilgisi gibi örnekler çoğu zaman bu tezi desteklemek için kullanılsa da, savaşlar genel olarak insanlığın birikimini yok eden yıkıcı süreçlerdir. İnsanlığın gerçek ilerlemesi, çoğunlukla savaşlardan değil; işçi hareketlerinden, anti-kolonyal mücadelelerden ve demokratik dönüşümlerden doğmuştur.
Barış bir zorunluluktur
Barışın mümkün olup olmadığı sorusu, aslında mevcut dünya düzeninin değiştirilebilir olup olmadığı sorusudur. Tarih, köleliğin kaldırılması, sömürgeciliğin çözülmesi ve uluslararası hukuk normlarının gelişmesi gibi örneklerle bu değişimin mümkün olduğunu göstermektedir.
Barış kolay değildir; ancak onu bir hayal olarak görmek, savaşın kaçınılmazlığını kabul etmek anlamına gelir. Oysa insanlık tarihi yalnızca savaşların değil, aynı zamanda barış mücadelelerinin de tarihidir.
Gerçek bir barış, ancak halkların kendi kaderini tayin hakkının tanındığı, eşitsizliklerin azaltıldığı ve uluslararası ilişkilerin güç yerine hukuk temelinde kurulduğu bir dünyada mümkün olacaktır. Bu nedenle barış, bir ütopya değil; insanlığın varlığını sürdürebilmesinin zorunlu koşuludur.
