Her Sosyalistin Okuması Gereken Muhafazakâr Tarihçi
- Yazar:Mathias Fuelling
Muhafazakâr tarihçi Paul Schroeder 2020’deki ölümünden önce dikkatini Amerikan imparatorluğuna çevirdi. Birinci Dünya Savaşı’na giden felaketli süreci inceleyerek geçirdiği bir ömür, ABD dış politikasının pervasızlığı karşısında dehşete düşmesine neden oldu.
Schroeder’in en önemli çalışması 1994 yılında yayınladığı The Transformation of European Politics 1763-1848’dir. Yüksek lisans tezine dayanan ilk kitabı The Axis Alliance and Japanese-American Relations 1941 (1958), iki Pasifik hegemonu ve Pearl Harbor saldırısına giden yol üzerine bir çalışmaydı. Bunu Metternich’s Diplomacy at Its Zenith, 1820-1823 (1962) ve Austria, Great Britain, and the Crimean War (1972) takip etti. Avrupa Siyasetinin Dönüşümü adlı 900 sayfayı aşan anıtsal çalışması ise son monografisi olacaktı. Schröder, 2020’deki ölümüne kadar, sonraki on buçuk yılını akademik ve siyasi tartışmalara müdahale eden denemeler ve makaleler yazarak geçirecektir.
Birçok tarihçi ve sosyal bilimci savaşları istisnalar ya da felaketler olarak inceler; gelecekte bunları önlemek için kökenlerinin araştırılması gereken çöküşler. Schröder’in içgörüsü ise bu sıradan yaklaşımı tersine çevirmekti. Ona göre soru, savaşların neden meydana geldiği değil, barışın neden devam ettiğiydi. Ona göre savaş aslında devletler arasındaki ilişkilerin doğal haliydi. Bu, herhangi bir karşı gücün yokluğunda devlet ilişkilerinin yöneldiği durumdu. Doğal olmayan barıştır.
Yine de geçmişte bir şekilde barış ya da en azından büyük güç çatışmalarından kaçınmak mümkün olmuştur. Schröder’in geçmişteki barış dönemine ilişkin temel örneği Avrupa’da on dokuzuncu yüzyıldır. Napolyon Bonapart’ın 1815’te Waterloo’daki yenilgisi ile 1870’teki Fransa-Prusya Savaşı arasında Avrupa göreceli bir sükûnet dönemi yaşadı. Bu uzun barış büyük ölçüde, kıtanın büyük güçleri arasında nüfuz alanlarının varlığını kabul eden karmaşık bir anlaşma olan Avrupa Konvansiyonu sayesinde gerçekleşti. Viyana Sistemi olarak bilinen ve 1914’te dramatik bir şekilde patlamadan önce on dokuzuncu yüzyılın son on yıllarında ciddi bir baskı altına giren oldukça istikrarlı bir düzen ortaya çıktı. Stealing Horses esasen bu sistemin sakin ve analitik bir titizlikle yazılmış bir otopsisidir.
Schröder, uluslar arasında barış içinde bir arada yaşamanın sadece bir olasılık değil, aynı zamanda devlet yönetiminin birincil faaliyeti olduğunu kabul ederek, Thomas Hobbes ile ilişkilendirilen kötümser muhafazakâr gelenekten ayrılmıştır. Bu gelenek, uluslararası alanı, ulusların birbirlerine karşı herkesin herkese karşı savaştığı küresel bir doğa durumu olarak gören bir gelenektir. Doğa durumunun gerçekliğini inkar etmek için hiçbir girişimde bulunmadı, ancak insanların şiddet tehdidini ortadan kaldıracak veya azaltacak şekillerde örgütlenebilecekleri konusunda ısrar etti.
Schröder’in son kitabına konu olan uzun barış, adını Viyana Kongresi’nden almıştır. Burada küresel liderler Napolyon sonrası dünyanın durumunu değerlendirdi ve yeni bir yangının patlak vermesini önleyecek yeni devlet ilişkileri biçimleri yaratmaya çalıştı. Büyük güçler, 1789’dan 1815’e kadar kıtayı kasıp kavuran istikrarsızlık döneminin geri gelmesini umutsuzca önlemek istiyorlardı. Müzakerecilerin vardığı barış kalıcı olsa da istikrarlı olmaktan uzaktı.
Napolyon sonrası dünyanın durumunu değerlendirdi ve yeni bir yangının patlak vermesini önleyecek yeni devlet ilişkileri biçimleri yaratmaya çalıştı. Büyük güçler, 1789’dan 1815’e kadar kıtayı kasıp kavuran istikrarsızlık döneminin geri gelmesini umutsuzca önlemek istiyorlardı. Müzakerecilerin vardığı barış kalıcı olsa da istikrarlı olmaktan uzaktı.
“Negatif Avusturya hayranlığı”
Schröder’in bakış açısının temel dayanaklarından biri “negatif Avusturya hayranlığı” olarak adlandırdığı şeydir. Bunun anlamı, Habsburg İmparatorluğu tarafından ele geçirilen Orta Avrupa bölgesinde birleştirici bir devlete duyulan ihtiyacın pragmatik bir şekilde kabul edilmesiydi. Bu, ancien régime’e sempati duyduğu için vardığı bir pozisyon değildi. Aksine, bölgede böyle bir devlet olmadan şiddetli çatışma potansiyelinin artacağına inanıyordu. Habsburg İmparatorluğu’nun varlığını sürdürmesi, çevredeki imparatorlukların içine hücum edeceği ve kaçınılmaz olarak çatışma üretecekleri bir boşluğun oluşmasını engelliyordu. „Negatif Avustrofili „daha geniş bir jeopolitik ilkeyi temsil etmektedir. Buna göre tampon devletler ve büyük güçler arasındaki arabulucu bölgeler, hem güçlü devletlerin hırslarını azaltmak hem de birbirleriyle çatışmaya girme olasılıklarını düşürmek için gereklidir.
Schröder’in „negatif Avustrofili’yi“ desteklemesine neden olan şey, adaletten ziyade düzenin herhangi bir uluslararası devlet sistemi için yol gösterici ilke olduğuna dair inancıydı. Bu, ütopik telafi taleplerinin sadece şiddeti ve istikrarsızlığı artırabileceği korkusundan doğan klasik muhafazakâr bir pozisyondu. Habsburg İmparatorluğu pek çok ölçüt açısından kusurlu bir devlet olsa da, Schröder için önemli olan kusurlu devletleri devirmek ya da ortadan kaldırmak değil, bir devletin varlığıyla uzakta tutabileceği potansiyel siyasi boşluğa dair bir gerçekçilikle hareket etmekti. Bir cümleyle özetlemek gerekirse, Schröder’in felsefesi esasen şuydu: Bildiğin şeytan daha iyidir.
„ABD tek başına küresel sistemi yeniden düzenleyebilir mi? Bu pek olası görünmüyor. Ancak Amerika’nın yapabileceği şey, tüm sistemi çökertmektir.“
Şeytandan Kurtulmak
Schröder’in Viyana Sistemi üzerine yaptığı çalışmalar, özellikle Soğuk Savaş sonrası dönemde, çağdaş ABD siyasetine bakışını etkilemiştir. Ona göre, Amerikan hegemonyasının zirveye ulaştığı dönem, ABD’nin kendisini üstünlüğe taşıyan savaş sonrası düzeni yıkmak için çalıştığı bir dönemdi. İstikrarla ilgilenen bir muhafazakâr olarak, ABD dış politikasının kibrini çileden çıkarıcı buldu ve Soğuk Savaş sonrasında ülkesinin emperyal çabalarının beklenmedik ama tereddütsüz bir eleştirmeni oldu. Bu açıdan Schröder, muhafazakâr muhataplarının miyopluğu karşısında hayal kırıklığına uğrayan bir başka muhafazakâr olan Andrew Bacevich ile karşılaştırılabilir.
Schröder yazılarında sık sık Klemens von Metternich’e atfedilen ve siyasetin amacının “kötülükten daha uzun yaşamak” olduğuna dair bir espriye atıfta bulunur. Bununla, ABD gibi büyük güçler için temel kuralın, düşmanlarını ezmek için askeri gücünü kullanmamak ya da algılanan sorunları çözmek için çatışma aramamak olduğunu kastediyordu. Bunun yerine ABD, “kendi değerlerinin, kurumlarının ve yaşam biçiminin hayatta kalmasını ve nihayetinde gelişmesini, bunları devirmek isteyenlerin ise giderek marjinalleşmesini ve nihayetinde yok olmasını” sağlamayı hedeflemelidir. Ona göre büyük stratejinin amacı, güvence altına alınmış faydalara ve kapsayıcılığa dayalı bir sistem yaratmaktı – havuçtan ziyade sopa. Sistemin istikrarını bozmaya çalışan ya da kurallarına karşı gelen devletlerin cezası ezilmek değil, faydalı bir ilişkiden dışlanmaktı. Bu, çizginin dışına çıkmanın her zaman kendine zarar veren bir eylem olacağını garanti ediyordu.
Böyle bir sistemi sürdürmek kısa vadeli siyasi çıkarların ötesine geçmeyi gerektirir; Schröder’e göre devlet adamlığı esasen adaleti ilerletmekle değil, bir bütün olarak sistemin istikrarı için kişinin kendi dürtülerini kısıtlamasıyla ilgili ahlaki bir projedir. Bu düzeyde sağduyulu davranma becerisi, trajedi ve krizlerden doğan “kolektif tarihsel öğrenmenin” bir ürünüdür.
Eğer istikrar tarihsel öğrenmenin bir ürünüyse, Soğuk Savaş sonrası dönemde ABD için tarihsel unutma süreci 2003’te Irak’ın işgali sırasında tam anlamıyla başladı. Schröder bu müdahaleyi açık bir emperyalizm örneği olarak değerlendirmiştir. Uluslararası devlet sistemi üzerindeki etkilerinin felaket olduğunu savundu. Schröder bu çöküşü “eşitler arasında birinci” konumunu işgal etmek anlamına gelen hegemonyadan imparatorluğa “ölümcül bir sıçrama” olarak nitelendirdi. Bu, diğer devletlerin çıkarlarını gözeten paternalist bir yönetimden, onları doğrudan yönetmeye geçişti.
Bir İmparatorluk, Eğer Onu Koruyabilirseniz
Bugün Schröder’in yazdıklarından ne gibi dersler çıkarmalıyız? Viyana Sistemi’nin çöküşünün, şu anda Donald Trump tarafından yürürlüğe konan Amerikan liderliğindeki savaş sonrası düzenin çöküşüyle karşılaştırılabileceği açıktır. Yirminci yüzyılın ikinci yarısı boyunca ABD, Avrupa’ya güvenlik garantileri sunarak, kendisini dünyanın en büyük ekonomileri için son çare tüketicisi haline getirerek ve doları küresel rezerv para birimi haline getirerek İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra küresel hegemonyasını sürdürdü. Bunlar Amerikan gücünün temelleriydi, ancak aynı zamanda onun yıkımının da temeli olabilirlerdi.
Schroeder’in en etkili makalesi olan “Galloping Gertie olarak I. Dünya Savaşı “nda, başlıktaki Galloping Gertie, Washington eyaletindeki Puget Sound’da bir boğaz olan Tacoma Narrows üzerinde inşa edilen bir asma köprüye atıfta bulunmaktadır. Köprü, ilk açılışından sadece beş ay sonra, 7 Kasım 1940 tarihinde çökmüştür. Köprüyü ayakta tutması gereken yapılar, şiddetli rüzgarların neden olduğu basınç altında çöktü. Bu rüzgarlar yapının kaldıramayacağı titreşimler yarattı. Köprü, dayanması için tasarlanmadığı şekilde büküldü ve sallandı ve sonunda askı halatları çöktü. Bu kaza, Schroeder’in hayalinde, Birinci Dünya Savaşı’na giden yıllarda uluslararası devlet sisteminin çöküşünün bir metaforuydu: “Bir sistemi stres altında istikrarlı ve işler halde tutmak için inşa edilen aygıtlar, tahammül edilemez baskılara maruz kaldıklarında, sistemin kendi kendini yok etmesine neden olan kendi güçlerini üretirler.” Soğuk Savaş’ın sona ermesinden bu yana, ABD kendi Galloping Gertie anını yaşadı. Daha önce ABD hegemonyasını sürdüren unsurlar şimdi dramatik bir şekilde hegemonyanın altını oymaya çalışıyor.
Soğuk Savaş sonrası dönemde ABD hegemonyasının temel dayanaklarından biri Çin ile yakın ekonomik bağlar ve Avrupa’nın gönüllü işbirliği olmuştur. Trump şimdi ABD ile diğer devletler arasındaki ilişkinin vasallık ilişkisi olduğu bir model lehine hegemonyayı terk etmeye çalışıyor. Schroeder’in yazıları, böyle bir hamlenin neden felaketle sonuçlanacağını ve aynı zamanda bir alternatifin neye benzeyebileceğini hayal etmeyi kolaylaştırıyor.
Bu, ABD, Avrupa Birliği ve Çin’den oluşan küresel bir troyka aracılığıyla yönetilen bir dünya işleri modeli olacaktır. Trump’ın politikaları hakkında endişe verici olan şey, öncelikle bu kutupların ortaya çıkmasını engellemek amacıyla tasarlanmış gibi görünmeleridir. Trump, pervasız gümrük vergileriyle Avrupa’nın ABD’ye olan desteğini zayıflatırken aynı zamanda Amerika ile Çin arasındaki düşmanlıkları da arttırdı. ABD tek başına küresel sistemi yeniden düzenleyebilir mi? Bu pek olası görünmüyor. Ancak Amerika’nın yapabileceği şey, tüm sistemi çökertmektir.
