Suriye’deki Esad hükümetinin son haftalarda yıldırım hızıyla çöküşü, Suriye içinde veya dışında çeşitli tartışmaara konu oldu. Türkiye’nin (İsrail ve ABD’nin muhtemel desteğiyle) birkaç yıldır İdlib’de eğittiği güçleri ciddi bir güç oyunu yapmak için kullanma fırsatını kullandığı da oldukça açık görünüyordu. Batı uzun zamandır Suriye’yi Irak-Libya modelinde ‘başarısız bir devlete’ dönüştürmeye çalışıyor ve yeni durum İsrail’in neredeyse bir gecede ülkenin askeri tesislerinin büyük bir kısmını yok etmesine ve Güney’deki işgalini genişletmesine izin verdi. On üç yıldır hepsinin üzerinde çalıştığı şey bu. Daha az açık olan şey, Rusya’nın bu hamleye ne ölçüde dahil olduğudur.
Ana akım yorum, esasen olayların son dönüşünün Rusya’ya büyük bir darbe olduğu yönünde. Suriye, Rusya’nın tek sağlam Arap müttefikiydi ve Rusya’nın tek sıcak su deniz üssüne (Tartus) ve özellikle Afrika’daki operasyonları için çok önemli olan devasa bir hava üssüne (Hmeyim) ev sahipliği yapıyordu. Suriye’nin ‘kaybı’ bu nedenle Moskova için felç edici bir darbe oldu; İddiaya göre, Rus ordusunun Ukrayna’da çıkmaza saplanıp kalması ve bu nedenle Suriye’deki ayaklanmayı bastırmak için gerekli askeri kaynakları taahhüt edememesinin bir sonucu.
İran ve Hizbullah’ın da İsrail saldırılarından toparlanıyor olması gerçeğiyle birleştiğinde, bu durum isyancılar ve destekçileri için harekete geçmeleri için bir fırsat penceresi yarattı. Ve bu çok kısa olabilecek bir pencereydi: Hizbullah hızla toparlanabilir ve Trump göreve gelir gelmez Ukrayna’ya derhal bir barış anlaşması dayatma sözünü yerine getirirse, çok sayıda Rus kuvveti, belki birkaç ay içinde Suriye’de yeniden serbestçe faaliyet gösterebilirdi.
Bu açıkça resmin bir parçası. Rusya’nın seçenekleri sınırlıydı. Yaptığı herhangi bir anlaşma, en azından 2018’deki konumuna göre, daha geri konumda yapılmış olacaktı. Ancak bu, hiçbir anlaşma yapılmadığı anlamına gelmez. Benim görüşüme göre, Putin’e önceden danışılmamış olması inanılmaz derecede düşük bir ihtimal.
Birincisi, Türkiye’nin özenle hazırlanmış isyancılarının büyük bir kısmının Rus hava saldırılarıyla basitçe yok edilme riski ciddiydi ve hem Erdoğan hem de HTŞ mümkünse bu olasılıktan kaçınmaya çalışacaktı. Putin ayaklanmayı nihai olarak yenilgiye uğratma kapasitesinden yoksun olsa bile, sadece parmaklarını çaprazlamak ve yapmamasını ummak yerine, onu denememeye ikna etmeye kesinlikle çalışırlardı.
İkincisi, geriye dönüp bakıldığında söylemek kolay olsa da, açıkça kartlardan biriydi. Savaş sırasında hükümet güçleri tarafından geri alınan eski muhaliflerin kontrolündeki bölgelerden gelen tüm savaşçılar İdlib’e itilmişti. Mart 2020’de, özel kuvvetler, zırhlı birlikler ve paramiliter operasyonlar ve dağ savaşlarında uzmanlaşmış 5. Komando Tugayı da dahil olmak üzere hafif piyadeler de dahil olmak üzere 20.000’den fazla Türk askeri onlara katıldı. Piknik yapmak için orada değillerdi; Dört yıl boyunca, açıkça görülüyor ki, isyancı güçleri ayaklanmalarını yeniden başlatmak için eğitiyor ve sağlamlaştırıyorlar. Rusya açıkça bunun farkındaydı.
Dahası, Rusya Suriye’ye çok sayıda asker göndermekte zorlanmış olsa da, Suriye ordusundaki askerlerin maaşlarını kesinlikle sübvanse edebilirdi ve bu da Suriye ordusu içindeki sıradan ekmek ve tereyağı firarlarını ve pasifliği hafifletmek için bir yol kat edebilirdi. Muhtemelen bir sebepten dolayı bunu yapmamayı seçti.
Bu, elbette, bazılarının şimdi önermeye çalıştığı gibi, her şeyin başından beri bir Kremlin komplosu olduğu anlamına gelmez. Bir teori, Putin’in Suriye hükümetinin düşmesine izin vererek, tıpkı Sovyetlerin 1980’lerin Afganistan’ında çıkmaza saplanması gibi, önümüzdeki yıllarda Suriye’yi istikrara kavuşturmaya çalışırken çıkmaza girecek olan batı için kurnazca bir tuzak kurduğunu iddia ediyor. Ancak bu öneri hiçbir anlam ifade etmiyor: Suriye’nin ‘başarısız bir devlete’ dönüşmesi her zaman Batı’nın hedefi olmuştur ve bu yüzden bunu başarmak için en mezhepçi güçleri desteklediler. Libya’da bunu ‘bataklığa saplanmadan’ başardılar, Suriye’de de başarılarını tekrarlamayı umuyorlardı ve şimdi bunu başardılar. Bu teori, herhangi bir olayı Büyük Üstat’ın dahiyane bir planından başka bir şey olarak yorumlayamayan insanlar tarafından ifade ediliyordu.
Gerçek, sanırım, daha nüanslı. İşte işe yarayan bir hipotez: HTŞ’nin Suriye’yi ele geçirmesinin temel parametreleri Erdoğan, Netanyahu, Putin ve Trump tarafından önceden belirlendi ve kararlaştırıldı. Trump’ın Putin’e doğrudan bir takas teklif ettiğinden şüpheleniyorum – doğu Ukrayna için Suriye; Rusya’nın Suriye üslerini elinde tutabileceği uyarısıyla. Bu, Putin için birkaç nedenden dolayı kabul edilebilirdi.
Birincisi, açıkçası, doğu Ukrayna onun önceliğidir. İkincisi, Suriye’deki tek gerçek derdi zaten bu üslerdi. Batı’nın ‘Böl ve Yık’ stratejisine pekâlâ yaklaşmış olabilir – esasen, başarısız bir devlette yerel milisler, özel güvenlik ve/veya kendi silahlı kuvvetlerinizi kullanarak belirli varlıklarınızı (üsler, madenler, petrol kuyuları vb.) güvence altına almak, bütün bir devleti sizin için güvence altına almaktan daha kolay ve ucuzdur. Üçüncüsü, Esad her halükarda Rusya ile tam anlamıyla top oynamıyordu ve Suriye’yi Putin’in talep ettiği saf vasal devlete dönüştürmek istemiyordu, bu da kendisini daha az değerli ve daha harcanabilir hale getiriyordu. Dördüncüsü, Rusya’nın Ortadoğu’daki bağımlı devletlerinin himayesini ABD’den devralma yönündeki nihai hedefi, ancak Rusya’nın Türkiye, İsrail ve Suudi Arabistan’a ne kadar yararlı olduğunu göstererek gerçekleştirilebilir. Bu devletlerin Suriye’deki on üç yıllık rejim değişikliği operasyonunun meyvelerini verirken, kesinlikle bunu yaptı ve gelecekteki işbirliklerinin (ve belki de şimdiden bunların bir parçasının) önünü açtı ve ittifakları derinleştirdi. Beşincisi, İran’ın Rusya’nın bir ‘müttefiki’ olması, Rusya’nın onun güçlü ve özerk olmasını istediği anlamına gelmez. Tam tersi. Herhangi bir emperyal güç gibi, Rusya’nın aradığı şey müttefikler değil, bağımlılıklardır. Bu son hamle, İran’ı bir Rus müttefikinden Rusya’ya bağımlı hale getirmede uzun bir yol kat etti.
İran’ın Lübnan ve Gazze’deki direnişten kopması Rusya açısından kötü bir şey değil: kısmen İran’ın bu grupları himaye etmesi, İran için bir güç ve özerklik kaynağı olarak hareket ediyor ve ona Rus savunma şemsiyesinden bağımsız bir tür ‘caydırıcılık’ sağlıyor. Direniş kesilir ve kısırlaştırılırsa, İran’ın tek caydırıcılık kaynağı (kuşkusuz zorlu ama yine de büyük ölçüde Rusya’ya bağımlı olan kendi savunması dışında) Rusya’dır. Ve halkçı, özerk, işçi sınıfı direniş milisleri (Hamas, Hizbullah ve Husiler gibi) her halükarda herhangi bir emperyal güç için bir baş belasıdır, Büyük Adamlar tarafından kabul edilen herhangi bir sömürgeci paylaşıma sürekli bir potansiyel destek sağlar.
Ve son olarak, elbette, yukarıda tartışıldığı gibi, Putin’in seçenekleri sınırlıydı; isyancıların ilerlemesini kesinlikle yavaşlatabilirdi, ancak onu yenip yenemeyeceği belli değil ve bunu yapma girişimi bile, insan gücünün Ukrayna’daki savaştan potansiyel olarak oldukça önemli bir şekilde saptırılmasını gerektirecekti. Sınırlı seçenekler mevcutken, doğu Ukrayna’yı ve Suriye’deki üslerini elinde tutmasına izin veren bir anlaşma muhtemelen mevcut olanların en iyisi gibi görünebilirdi.
Bu nedenle, son olayların Rusya için büyük bir darbe olduğu iddiaları abartılıyor. Stratejik açıdan, üsler korunursa, popüler olmayan ve itaatsiz bir müşteriyi sürdürmek için sıkıcı bir sorumluluk dışında hiçbir şey kaybedilmemiştir. Ve uzun vadede, bölgesel resimde, yukarıda önerildiği gibi çok şey kazanılmış olabilir.
Sıklıkla öne sürülen diğer argüman ise bunun Rusya’nın ‘prestijine’ bir darbe olduğu, müttefiklerini savunmaya istekli ve muktedir bir güç olması önemli ölçüde azalmış olacağıdır. Örneğin, Savaş Araştırmaları Enstitüsü’nün Şam’ın düşmesinden kısa bir süre önce yayınladığı bir rapor, “Esad’ın çöküşünün, Rusya’nın etkili bir ortak ve koruyucu olarak küresel algısına zarar vereceğini, Rusya’nın Afrikalı otokratlarla ortaklıklarını ve bunun sonucunda Afrika’daki ekonomik, askeri ve siyasi etkisini potansiyel olarak tehdit edeceğini” iddia ediyor.
Bu elbette mümkün. Ancak Putin’in Esad’ı terk etmesi aslında Putin’in yeni Afrikalı dostlarına farklı bir mesaj gönderebilir: “İstediğinizi yapabileceğinizi ve hala korunmayı bekleyebileceğinizi düşünmeyin. Unutmayın, harcanabilir birisiniz. Sizi her an köpeklere atabiliriz. Ve bizim desteğimiz olmadan, beş dakika dayanamazsınız. Asla unutmayın ki siz bir müttefik değil, bir müşterisiniz.” Rus vesayeti altında ordularının tam entegrasyonuna karşı herhangi bir direniş düşünen Afrikalı liderler, bu mesajdan pekâlâ azarlanabilir ve bir bakıma Rus çıkarlarına tamamen faydalı olabilir.
AB liderlerinin şimdi HTŞ’den Rusları kovmasını talep ettiği doğru olsa da, gerçek şu ki önemli olan AB’nin değil, Trump’ın görüşü. Bakalım bu konuda ne diyor; Ve daha da önemlisi, ne yaptığı.
Dan Glazebrook, Counterpunch, 20 Aralık 2024
