MARX VE KÜRESEL ISINMA – Çeviri

2024 yılı, iklim kayıtlarının başlamasından bu yana en sıcak yıl olarak kaydedildi.

2015 ile 2022 arasında 1850’den bu yana kaydedilen en sıcak sekiz yıl olduğunu düşündüğünüzde rakam daha da endişe verici.[i] Dünya Meteoroloji Örgütü (DMÖ) tarafından yapılan araştırmalarda, yalnızca 2022’de küresel sıcaklık, 1850-1900 döneminin ortalama sıcaklığının 1,15 °C üzerinde olduğu belirlendi. Ajans, endişe verici bir şekilde, 2022-2027 döneminin şimdiye kadar kaydedilen en sıcak dönem olacağını kaydetti.

DMÖ’ye göre, küresel ısınmayla birlikte okyanusların ısınması, buzulların erimesi ve Antarktika deniz buzunun kaybı insanlık için gerçek bir tehdide dönüştü. Ekolojik krizin gözümüz önünde derinleşerek devam ediyor olmasına rağmen, çoğu kurumsal ya da hükümet çalışması ya da raporu, kapitalist toplumsal ilişkilerinin yeniden üretiminin bu kriz üzerindeki rolünü reddediyor. Bu anlamda şu soru ortaya çıkıyor: Ekolojik bir perspektifle kapitalizmin eleştirisi var mı? Marx iklim değişikliği hakkında ne dedi?

Marx Prometheus mü?

Marx ve Engels’in, doğanın kapitalist üretime tabi kılınmasını övdüklerini, üretici güçlerin hiper-endüstriyalizm tarafından sürdürülen bir uygarlık modelini haklı çıkarma noktasına kadar gelişmesini alkışladıkları fikrini yinelemek yaygın bir durumdur [ii].  Bu şekilde, Edgardo Lander’e göre, Marksizm, “kapitalist toplumda burjuvazi tarafından geliştirilen üretici güçlere sınırsız bir hayranlık” yoluyla her ne pahasına olursa olsun ilerlemeyi idealize eden bir tür aydınlanmış Prometheanizm’i ilan etti. [iii]

Michael Löwy, yirminci yüzyıl Marksizminde ilerlemenin idealleştirilmesinin “ister sosyal demokrat ister komünist (Stalinist) biçimiyle olsun” [iv] egemen olduğunu ve  bunun nedeninin, Marx ve Engels’te, çevre üzerine sınırlı düşüncelerin ötesinde, “üretici güçlerin gelişiminin doğal sınırlarına ilişkin genel bir kavram”ın bulunmaması olduğunu söyleyecek kadar ileri gider.

Bu iddiaların temelinde, Marx ve Engels’in çalışmalarının, sermaye ile emek arasındaki çelişkiye odaklanırken, sermaye ile doğa arasındaki ilişkiyi, parçalar ve izolasyon dışında ele almadığı tezi yatmaktadır. [v] Bu bağlamda Saito, Marx ve Engels’in bazı eserlerinde Prometheusçu bir vizyonun bulunduğunu, ancak bunun tüm çalışmalarına genelleştirilemeyeceğini belirtir. [vi]

Marksizmin idealize bir üretimcilik teorisi olarak sınıflandırılmasının, genellikle en az üç kuşak ekolojik Marksistlerin tartışmalarını veya çevresel bozulma, ekolojik sorun, teknik ilerleme ve biyosfer üzerindeki etkisi vb. hakkındaki önemli Sovyet tartışmalarını  en aza indirgediği de doğrudur.[viii]

Son zamanlarda, teorik tutarsızlıklara rağmen, ekolojik Marksistler, Marx’ın ekolojik kaygılarının sadece bazı notlar veya bölük pörçük düşünceler değil, sistematik olduğu sonucuna vardılar, bu nedenle burjuva endüstriyel modernizmine, sözde Prometheusçu Marx suçlamaları tamamen yanlıştır. Şu bir gerçek ki Marx, ormansızlaşmanın, çölleşmenin ve iklim değişikliğinin rolünü araştırdı. Ona göre, “ormanın kıtlığı veya yokluğu, istisnasız havanın sıcaklığını ve kuruluğunu artırır.”

“Bir bölgenin ormansızlaşması, özellikle çok kurak ve kumlu ve hatta kireçli toprağa sahip olduğunda, ısı oluşumunun en güçlü nedeni olarak sayılır […] Toprağın bileşimi, yukarıda açıklanan iklimsel etkilerin türetildiği yağış miktarını koşullandırır. Bitkilendirilmiş ağaçlık alanlar nemi daha sıkı tutar ve güneş ışığı ile kısır alanlara göre daha az ısınır.  Sonuç olarak, daha fazla yağmur çekerler ve bu nedenle bu alanlar sadece soğuk olmakla kalmaz, aynı zamanda çevredeki sıcak alanlara ferahlatıcı bir soğuk hava akımı dağıtır. Havadaki nemin dağılımı, dünya yüzeyindeki maddenin sıcaklığını ve çeşitli ısı iletme kapasitelerini büyük ölçüde değiştirir.“[ix]

Saito, Marx’ın iklim değişikliğinin tarihsel dönüşümler üzerindeki etkisini ve maddi dünyanın bir sınırını ve hatta medeniyetler için bir tehlikeyi nasıl ifade ettiğini bildiğini yineliyor. Bu şekilde, sermayenin gelişimi yalnızca toprağın verimliliğini azaltmakla kalmaz, aynı zamanda eski ormanlık alanları çölleştirerek iklimi değiştirir, “tüm dünyayı radikal bir şekilde dönüştürür ve yeniden düzenler, şu an için sınırsız öz-değer biçmesi için daha elverişli bir ortam yaratır”[x].

Bu anlamda, István Mészáros, sermayenin metabolik sistem düzeninin özelliklerinden birinin, bilinç ve doğa da dahil olmak üzere toplumsal yaşamın tüm boyutlarını artı-değer elde etme mantığına tabi tuttuğu için bütünleyici olduğunu savunur. “Sermayenin toplumsal metabolizmasının kontrol sisteminden kaçan hiçbir şey yoktur, çünkü kesinlikle kontrol edilemez”[xi]

İnsanın ve doğanın metalaştırılması-nesneleştirilmesi yoluyla sermayenin azami değerlenmesine ve artı-değere el konulmasına dayanan kapitalist üretimin genişleme mantığı, toplumsal ve doğal yaşamın tüm alanlarını, insan yaşamının maddi ve doğal temelini parçalayarak, sermayenin toplumsal metabolizması girişimine dahil eder:  Verimli toprakları tüketir, ormansızlaştırır ve çölleştirir, iklimi değiştirir ve belirli yaşam biçimleri için yaşanmaz hale getirir, bu da ontolojik boyutları olan ekolojik bir krize yol açar, çünkü toplumsal bütünlüğün ve doğanın sermayenin metabolik sistemi tarafından ele geçirilmesi hem işin insancıl doğasını hem de insan varoluşunun doğal temelini bozar.

–Lenin Contreras, Rebelion, 27/05/2024

Notlar:

Marx’ın, Kapital’in I. Cildinin XIII. Bölümünün, makinelerin ve büyük-ölçekli sanayinin analizine ayrılmış son kısmındaki, “Demek ki, kapitalist üretim, toplumsal üretim sürecinin tekniğini ve bileşimini geliştirmez, yalnızca, kapitalist üretimi baltalar.”  Tüm zenginliğin iki kaynağı: toprak ve emekçi.” [xii] Bu özlü cümle, kapitalist birikimin yıkıcı mantığı durdurulmadığı takdirde ekolojik krizi kontrol altına almanın veya ona karşı koymanın mümkün olmayacağını anlamak için yeterli olabilir.

[i] Dünya Meteoroloji Örgütü, 2023, erişim tarihi https://public.wmo.int/es/media/comunicados-de-prensa/el-informe-annual-de-la-omm-pone-de-relieve-el-avance-continuo-del-cambio (WMO, 2023).

[ii] Saito, Kohei, 2022. Doğa ve Sermaye – Karx Marx’ın Ekososyalizmi

[iii] Lander, Edgardo, 2006. Güncel Marksist Teoride, Marksizm, Avrupa merkezcilik ve Sömürgecilik, Sorunlar ve Perspektifler, s. 221.

[iv] Löwy, Michael, 2020. Walter Benjamin ve José Carlos Mariátegui: Ütopya ve Latin Amerika Pratiğinde “İlerleme” İdeolojisine Karşı İki Marksist Muhalif.

[v] Tagliavini, Damiano; Sabbatella, Ignacio, 2012. Dünyada Her Yöne Kapitalist Yayılma. Ekolojik Marksizmin Katkıları.

[vi] Saito, Kohei, a.g.e.

[vii] Aynı yer.

[viii] Kapitsa, Piotr; Flolov, İvan; Vinogradov, Alexander, 1981.  Toplum ve çevre. Sovyet Bilim Adamlarının Anlayışı

[ix] Marx’tan aktaran Saito

[x] Aynı yer.

[xi] Mészáros, István, 2010, Sermayenin Ötesinde. s. 58.

[xii] Marx, Carlos, 2005, Ekonomi Politiğin Eleştirisi, Cilt I.

About Mehmet Tas

Check Also

Ekim Devrimi ve günümüzün iki sorunu

Sevgili arkadaşım, Bu sorunları Ekim Devrimi’nin 100. yılında çok tartıştık. O polemiklere yeniden dönmek istemiyorum. …

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

PHP Code Snippets Powered By : XYZScripts.com