Giriş
Bu metin, kolektif özdeşleşmelerin anlamını ele almaktadır. Bu özdeşleşmeler ideolojik ve politik anlamları bakımından ikircikli olabilir; metin özellikle eşitlikçi ve özgürleştirici bir perspektifle feminist özdeşleşmenin gerekliliğini tartışmaktadır.
Bu konu, toplumsal öznenin oluşumu, onun kısmi kimliklerinin birleşimi ve kesişimselliği ile yurttaşlık gibi sosyo-politik nitelikler ve insan olarak evrenselci kimlik ile bağlantılıdır. Yaklaşım sosyo-tarihsel bir çerçeveye sahiptir. Amaç, toplumsal öznelerin oluşum sürecini analiz etmek ve bir yandan postmodern, dar ve parçacı kimlikçiliği; diğer yandan liberal ya da muhafazakâr karakter taşıyan soyut ve farklılıkları görmezden gelen evrenselciliği aşmaktır.
Günümüzde yeni aşırı sağ güçlerin yürüttüğü ultra-muhafazakâr bir siyasal, kültürel ve toplumsal saldırı söz konusudur. Bu güçler feminist hakları geriye götürerek kadınların geleneksel ve ataerkil bir tabiiyet modeline dönmesini hedeflemektedir. Bu durum, ilerici kimliklere karşı gelişen daha geniş bir gerici dalganın parçasıdır.
Bu nedenle farklı toplumsal güçlerin ortak bir demokratikleştirici ve otoriterlik karşıtı yönelim geliştirmesi gereklidir. Kimliklerin, özellikle de feminist kimliğin anlamını ve çok boyutlu, ilişkisel etkileşimini açıklığa kavuşturmak; eşitlikçi ve özgürleştirici bir dinamizmi yeniden güçlendirmek zorunludur.
Amaç, feminizmi maço kültüre karşı güçlendirmek ve bu kolektif öznenin kimlik süreçlerini kurmaktır. Bu süreçler, kadınların özgül baskı deneyimine dayanmalı; fakat aynı zamanda ilerici toplumsal ve kültürel dinamiklerle ve son iki yüzyılda feminizmi şekillendiren eşitlik, özgürlük ve dayanışma gibi evrensel değerlerle bağlantılı olmalıdır. Bu da hem özgürleştirici sürekliliği hem de yeni toplumsal gerçeklikler karşısında teorik ve pratik yenilenmeyi gerektirir.
Kimliğin Anlamı
Eleştirel sosyolojiye göre ilerici kolektif aidiyet ve özdeşleşmeler toplumsal ilişkiler içinde oluşur. Bunlar uzun süreli toplumsal pratiklere, özgürlük, eşitlik ve karşılıklılık hedefleri doğrultusunda kurulan dayanışmacı ilişkilere dayanır.
Feminist olmak ve kendini feminist olarak tanımlamak toplumsal, süreçsel ve etkileşimsel bir oluşumdur. Bu durum, eşitlikçi-özgürleştirici ve dayanışmacı davranışların sürekliliğini ve bu öznel bilinçle olan ilişkisini ifade eder. Yaşam deneyimi, uygun biçimde yorumlandığında; eşitsizlik ve ayrımcılığa karşı verilen toplumsal ve kültürel mücadeleye katılım — alışkanlıklar, kalıp yargılar ve gelenekler dahil — feminist kimliğin oluşumunda belirleyicidir. Aynı durum sınıf kimliği, ulusal kimlik ya da anti-ırkçı ve sömürgecilik karşıtı kimlikler gibi diğer ezilen kesim kimlikleri için de geçerlidir.
İnsanlar arasındaki toplumsal etkileşim, bireysel ve grupsal aidiyetlerin oluşmasında ve kolektif eylemin temelinin kurulmasında başlıca etkendir.
Kimlik ve kesişimsellik kavramları, toplumsal düşüncede yeniden önem kazanmıştır. Özellikle feminist teori ile etnik-ulusal ya da anti-ırkçı söylemler açısından belirleyici hale gelmiştir. Bu kavramlar, toplumsal grupların bazı özelliklerini, tanınma biçimlerini ve birbirleriyle ilişkilerini ifade eder. Bu unsurlar büyük toplumsal dönüşümler bağlamında onların sosyo-politik tutumlarını şekillendirir.
Ayrı ayrı ama özellikle birlikte ele alındıklarında, yeni bireysel ve kolektif aktörlerin oluşumunu ve onların sosyo-kültürel ve politik değişim sürecindeki katılımcı ve işbirlikçi süreçlerini açıklamaya yardımcı olurlar. Bu süreçler bir yandan insan etkileşiminin ortak yönünü, diğer yandan da çeşitliliğini içerir.
Feminist kimliğin oluşumunda cinsiyet (kadın) ve toplumsal cinsiyet (kadınlık) etkili olabilir; ancak bunlar belirleyici değildir — ne biyolojik ne de yapısal bir determinizm söz konusudur. Önemli olan, yaşanan, hissedilen ve algılanan haksız eşitsizlik deneyimidir. Yani ayrımcılığa uğrayan bir toplumsal gruba ait olma ya da bu durum karşısında güçlü bir duyarlılık ve dayanışma geliştirme.
Bununla birlikte feminist kimliği şekillendiren temel unsur pratik eylemdir: toplumsal bağlar ve bu tabiiyete karşı çıkma, kadınların eşitliği ve özgürleşmesi yönünde kurulan ilişkisel deneyimlerdir.
Feminist özdeşleşme, hiyerarşik cinsiyet düzenine dayanan eşitsizliğin aşılması sürecinden doğar. Bu, nüfusun yarısını dezavantajlı konuma iten toplumsal, üretimsel ve yeniden üretimsel işlevlere karşı dönüştürücü bir tutum anlamına gelir. Amaç, kadınların yaşam statüsündeki bu tabiiyet durumunu değiştirmektir.
Kolektif Özne
Parçalı özne ya da aktörlerin ötesine geçen birleşik bir öznenin oluşumu yalnızca ortak bir liderlik, ortak bir hedef (demokrasi ve eşitlik) ya da ortak bir düşman (ataerkil-kapitalist düzen) ile açıklanamaz.
Bu, karmaşık bir sosyo-tarihsel ve ilişkisel süreçtir. Uzun süreli ortak deneyimler gerektirir ve her bir elit grubun korporatif veya sekter çıkarlarından kaynaklanan gerilimlerin aşılmasını zorunlu kılar. Çoğulculuğa saygı, kapsayıcı tartışma ve demokratik katılım bu sürecin temel koşullarıdır.
Kimlikler, özcü determinizmlerin aksine, toplumsal ve tarihsel olarak inşa edilir; çeşitlidir, değişkendir ve bağlama bağlıdır. Kolektif aidiyet ve kamusal tanınma olarak kimlik, maddi, kurumsal ve sosyo-kültürel gerçekliklere dayanır ve belirli bir tarihsel bağlam içinde şekillenir. Kimlikler toplumsal ilişkilerin somut dinamiklerini yansıtır.
Sosyo-politik kimlikler, belirli bir yapısal ve sosyo-kültürel bağlam içinde süreklilik kazanan toplumsal pratiklerin birikimiyle oluşur. Bu pratikler, ortak hedeflere sahip farklılaşmış bir toplumsal gruba kolektif aidiyet duygusunun gelişmesini sağlar.
Feminist Özdeşleşmenin Gerekliliği
Kadınların eşitsizliği ve ayrımcılığı sürdüğü sürece; bunun yapısal nedenleri ortadan kalkmadıkça ve bu eşitsizliğin haksız olduğuna dair bilinç varlığını korudukça feminizme — düşünce ve eylem olarak — ihtiyaç devam edecektir.
Bu nedenle kapsayıcı ve açık bir feminist kimlik ve örgütlenmenin güçlenmesi gereklidir. Bu durum feminist hareketin sosyo-politik ve kültürel özne olarak güçlenmesi ve dönüştürücü kapasitesini artırması açısından zorunludur.
Bugün soyut bir post-feminizm zamanı değildir; aksine geniş, eleştirel, halkçı ve dönüştürücü bir feminizm gereklidir. Ancak bu feminizm diğer özgürleşme süreçleriyle birleşebilecek bütünleştirici ve çok boyutlu bir perspektife sahip olmalıdır. Aynı durum diğer ilerici toplumsal hareketler için de geçerlidir.
Bu açıdan bakıldığında daha güçlü bir feminist özdeşleşmeye ihtiyaç duyduğumuz gibi daha fazla ve daha güçlü feminist öznelere de ihtiyaç vardır. Elbette bunlar açık, çoğulcu ve gelişim sürecinde olan öznelerdir. Bu bağlamda feminist kimlik ya da feminist özne, eşitlikçi-özgürleştirici bir sürecin parçası olarak toplumsal cinsiyet kimliğinden farklıdır. Toplumsal cinsiyet kimliği kadınların çeşitli sosyal ve kültürel konumlarını ifade eder.
Feminist hareket, farklı özdeşleşme ve aidiyet düzeyleri ile çeşitli fikir ve önceliklere sahip bir toplumsal harekettir; aynı zamanda bir kültürel akım ve önemli bir toplumsal aktördür. Zayıf anlamda, henüz oluşum halinde olan bir sosyo-politik özne olarak görülebilir. Bu özne, ekolojik, anti-ırkçı, sosyal-emekçi ve feminist bileşenleri güçlü olan daha geniş bir yeni sol ilericilik akımı içinde yer almaktadır.
Bazen “woke” diye küçümsenen ilerici kimlik süreçleri aslında demokratikleştirici, eşitlikçi ve eleştirel süreçlerdir. Bu süreçler güçlü aktörlere karşı ilerici ve dönüştürücü bir yönelime sahiptir.
Bu deneyim aynı zamanda kültürel talepler, yeniden dağıtım politikaları ve demokratik-katılımcı mücadelelerin birbirinden ayrılmasının artık mümkün olmadığını göstermektedir.
Özellikle sosyo-ekonomik krizler ve yurttaş tepkileri bağlamında artık solun klasik taleplerini; toplumsal eşitlik, sosyo-emek hakları, kamusal koruma, kaliteli kamu hizmetleri, insana yakışır iş, ekonominin ve üretim yapısının düzenlenmesi demokratik ve eşitlikçi taleplerden ayırmak mümkün değildir.
Örneğin feminist talepler yalnızca kültürel değildir; toplumsal yapılar ve kolektif davranışlar üzerinde doğrudan etkileri vardır: Kadına yönelik şiddete karşı mücadele, cinsel özgürlük, bakım emeğinin eşit paylaşımı, kadın emeğinin güvencesizliğine ve cinsiyet eşitsizliklerine karşı mücadele, eşit statü ve karşılıklı saygıya dayalı ilişkiler.
Sonuç
Sonuç olarak feminist özne ve kimlik tartışmasında — kadın kimliği değil — sosyo-demografik ve yapısal determinizmleri aşmak gerekir. Aynı şekilde yalnızca kültürel projeleri veya idealleri esas alan idealist yaklaşımları da aşmak gerekir; her ne kadar bunlar önemli olsa da tek belirleyici değildir.
Kadınların ve diğer ezilen grupların eşitsizlik ve tabiiyet gerçekliğinden hareketle ve onların eşitlikçi-özgürleştirici hak taleplerini entegre ederek; bu eleştirel ve ilişkisel yaklaşım kolektif kimlik süreçlerine vurgu yapmalıdır.
Bu süreçler ortak toplumsal pratikler, davranışlar ve alışkanlıklar yoluyla kurulan toplumsal bağlara ve feminist karakter taşıyan bir sosyo-politik kültüre dayanır.
Bu bağ, özgürlük ve eşitliğe doğru sosyo-politik dönüşümün gerçek ve toplumsal temelini oluşturur.
Antonio Antón
Rebelión, 5 Mart 2026
