Neden Sosyalizm?
Yazan: Albert Einstein
Ekonomik ve sosyal konularda uzman olmayan birinin sosyalizmCevri konusunda görüş bildirmesi tavsiye edilebilir mi? Birkaç nedenden ötürü bunun doğru olduğuna inanıyorum.
Öncelikle soruyu bilimsel bilgi açısından ele alalım. Astronomi ve ekonomi arasında temel metodolojik farklılıklar yokmuş gibi görünebilir: her iki alandaki bilim insanları da, bu olguların birbirleriyle olan bağlantılarını mümkün olduğunca açık bir şekilde anlaşılabilir kılmak amacıyla, sınırlı bir grup olgu için genel kabul edilebilirlik yasaları keşfetmeye çalışırlar. Ancak gerçekte bu tür metodolojik farklılıklar mevcuttur. Ekonomi alanında genel yasaların kesfedilmesi, gözlemlenen ekonomik olguların genellikle ayrı ayrı değerlendirilmesi çok zor olan birçok faktörden etkilenmesi nedeniyle zorlasmaktadır.
Buna ek olarak, insanlık tarihinin sözde medeni döneminin başlangıcından bu yana biriken deneyim, iyi bilindiği gibi, doğası gereği hiçbir şekilde yalnızca ekonomik olmayan nedenlerden büyük ölçüde etkilenmiş ve sınırlanmıştır. Örneğin, tarihteki büyük devletlerin çoğu varlıklarını fetihlere borçludur. Fetheden halklar kendilerini yasal ve ekonomik olarak fethedilen ülkenin ayrıcalıklı sınıfı olarak kurdular. Kendileri için toprak mülkiyeti tekelini ele geçirdiler ve kendi saflarından bir rahip sınıfı atadılar. Eğitimin kontrolünü elinde tutan rahipler, toplumdaki sınıfsal bölünmeyi kalıcı bir kurum haline getirmiş ve insanların bundan böyle sosyal davranışlarında büyük ölçüde bilinçsizce yönlendirildikleri bir değerler sistemi yaratmışlardır.
Ancak tarihsel gelenek, deyim yerindeyse, düne aittir; Thorstein Veblen’in insan gelişiminin “yağmacı aşaması” olarak adlandırdığı aşamayı hiçbir yerde gerçekten aşmış değiliz. Gözlemlenebilir ekonomik olgular bu evreye aittir ve bunlardan çıkarabileceğimiz yasalar bile diğer evrelere uygulanamaz.
Sosyalizmin gerçek amacı tam olarak insan gelişiminin yağmacı aşamasının üstesinden gelmek ve ötesine geçmek olduğundan, ekonomi bilimi mevcut haliyle geleceğin sosyalist toplumuna çok az ışık tutabilir.
İkinci olarak, sosyalizm toplumsal-etik bir amaca yöneliktir. Ancak bilim, amaçlar yaratamaz ve hatta bunları insanlara aşılayamaz; bilim, en fazla, belirli amaçlara ulaşmak için araçlar sağlayabilir. Ancak amaçların kendileri, yüce etik ideallere sahip kişilikler tarafından tasarlanır ve -eğer bu amaçlar ölü doğmamış, canlı ve dinç ise- toplumun yavaş evrimini yarı bilinçsizce belirleyen birçok insan tarafından benimsenir ve ileriye taşınır.
Bu nedenlerle, insani sorunlar söz konusu olduğunda bilimi ve bilimsel yöntemleri abartmamak için tetikte olmalıyız; ve toplumun örgütlenmesini etkileyen konularda kendilerini ifade etme hakkına sahip olanların yalnızca uzmanlar olduğunu varsaymamalıyız.
Bir süredir sayısız ses, insan toplumunun bir krizden geçtiğini, istikrarının ciddi biçimde sarsıldığını ileri sürmektedir. Böyle bir durumun karakteristik özelliği, bireylerin ait oldukları küçük ya da büyük gruba karşı kayıtsız ve hatta düşmanca duygular hissetmeleridir. Ne demek istediğimi anlatabilmek için kişisel bir deneyimimi aktarmama izin verin. Geçenlerde zeki ve iyi niyetli bir adamla, bana göre insanlığın varlığını ciddi şekilde tehlikeye atacak olan yeni bir savaş tehdidini tartıştım ve bu tehlikeden sadece uluslar üstü bir örgütün korunabileceğini belirttim. Bunun üzerine ziyaretçim çok sakin ve soğukkanlı bir şekilde bana şöyle dedi: “İnsan ırkının yok olmasına neden bu kadar karşı çıkıyorsunuz?”
Eminim ki bir asır kadar kısa bir süre önce hiç kimse bu türden bir açıklamayı bu kadar hafifçe yapmazdı. Bu ifade, kendi içinde bir dengeye ulaşmak için boşuna çabalamış ve başarılı olma umudunu az çok yitirmiş bir adamın ifadesidir. Bugünlerde pek çok insanın muzdarip olduğu acı verici bir yalnızlık ve izolasyonun ifadesidir. Bunun nedeni nedir? Bir çıkış yolu var mı?
Bu tür soruları sormak kolay, ancak bunlara herhangi bir güvenceyle yanıt vermek zordur. Bununla birlikte, duygularımızın ve çabalarımızın çoğu zaman çelişkili ve belirsiz olduğunun ve bunların kolay ve basit formüllerle ifade edilemeyeceğinin bilincinde olmama rağmen, elimden gelenin en iyisini yapmaya çalışmalıyım.
İnsan aynı anda hem yalnız hem de sosyal bir varlıktır. Yalnız bir varlık olarak, kendi varlığını ve kendisine en yakın olanların varlığını korumaya, kişisel arzularını tatmin etmeye ve doğuştan gelen yeteneklerini geliştirmeye çalışır. Sosyal bir varlık olarak, hemcinslerinin takdirini ve sevgisini kazanmaya, onların zevklerini paylaşmaya, üzüntülerinde onları teselli etmeye ve yaşam koşullarını iyileştirmeye çalışır.
Yalnızca bu çeşitli ve sıklıkla birbiriyle çatışan çabaların varlığı bir insanın özel karakterini açıklar ve bunların spesifik kombinasyonu bir bireyin iç dengesini ne ölçüde sağlayabileceğini ve toplumun refahına ne ölçüde katkıda bulunabileceğini belirler. Bu iki dürtünün göreceli gücünün temelde kalıtımla sabitlenmiş olması oldukça olasıdır. Ancak nihayetinde ortaya çıkan kişilik, büyük ölçüde insanın gelişimi sırasında kendini içinde bulduğu çevre, içinde büyüdüğü toplumun yapısı, bu toplumun gelenekleri ve belirli davranış türlerine yönelik değerlendirmeleri tarafından şekillendirilir.
Soyut bir kavram olan “toplum”, bireysel insan için çağdaşlarıyla ve önceki kuşaklardan tüm insanlarla olan doğrudan ve dolaylı ilişkilerinin toplamı anlamına gelir. Birey kendi başına düşünebilir, hissedebilir, çabalayabilir ve çalışabilir; ancak fiziksel, entelektüel ve duygusal varoluşunda topluma o kadar bağlıdır ki, onu toplumun çerçevesi dışında düşünmek ya da anlamak imkansızdır. İnsana yiyecek, giyecek, ev, çalışma araçları, dil, düşünce biçimleri ve düşüncenin içeriğinin çoğunu sağlayan “toplumdur”; onun yaşamı, küçük “toplum” sözcüğünün ardında gizlenen geçmişteki ve şimdiki milyonlarca insanın emeği ve başarıları sayesinde mümkün olmuştur.
Dolayısıyla, bireyin topluma olan bağımlılığının, tıpkı karıncalar ve arılarda olduğu gibi, ortadan kaldırılması mümkün olmayan bir doğa gerçeği olduğu açıktır. Bununla birlikte, karıncaların ve arıların tüm yaşam süreci katı, kalıtsal içgüdülerle en küçük ayrıntısına kadar sabitlenmişken, insanların sosyal örüntüleri ve karşılıklı ilişkileri çok değişkendir ve değişime açıktır. Hafıza, yeni kombinasyonlar oluşturma kapasitesi, sözlü iletişim yeteneği, insanlar arasında biyolojik gereklilikler tarafından dikte edilmeyen gelişmeleri mümkün kılmıştır. Bu tür gelişmeler kendilerini geleneklerde, kurum ve kuruluşlarda; edebiyatta; bilimsel ve mühendislik başarılarında; sanat eserlerinde göstermektedir. Bu, belli bir anlamda insanın kendi davranışlarıyla hayatını nasıl etkileyebildiğini ve bu süreçte bilinçli düşünme ve istemenin nasıl bir rol oynayabildiğini açıklamaktadır.
İnsan doğuştan, kalıtım yoluyla, insan türüne özgü doğal dürtüler de dahil olmak üzere sabit ve değiştirilemez olarak kabul etmemiz gereken biyolojik bir yapıya sahip olur. Buna ek olarak, yaşamı boyunca, iletişim ve diğer birçok etki yoluyla toplumdan benimsediği kültürel bir yapı edinir. Zaman geçtikçe değisime tabi olan ve birey ile toplum arasındaki iliskiyi büyük ölçüde belirleyen de bu kültürel yapıdır. Modern antropoloji bize, sözde ilkel kültürlerin karsılastırmalı olarak incelenmesi yoluyla, insanların sosyal davranıslarının, toplumda hakim olan kültürel kalıplara ve örgütlenme biçimlerine bağlı olarak büyük farklılıklar gösterebileceğini öğretmistir. Insanlığın gelisimi için çabalayanlar umutlarını buna dayandırabilirler: Insanlar biyolojik yapıları nedeniyle birbirlerini yok etmeye ya da kendi elleriyle yarattıkları acımasız bir kaderin merhametine mahkum değillerdir.
Kendimize, insan hayatını mümkün olduğunca tatmin edici hale getirmek için toplumun yapısının ve insanın kültürel tutumunun nasıl değiştirilmesi gerektiğini sorduğumuzda, değiştiremeyeceğimiz bazı koşullar olduğu gerçeğinin sürekli olarak bilincinde olmalıyız. Daha önce de belirtildiği gibi, insanın biyolojik doğası, tüm pratik amaçlar için, değişime tabi değildir.
Dahası, son birkaç yüzyılda yaşanan teknolojik ve demografik gelişmeler, burada kalıcı olacak koşullar yaratmıştır. Varlıklarını sürdürmeleri için vazgeçilmez olan mallara sahip nispeten yoğun nüfuslarda, aşırı bir iş bölümü ve son derece merkezileşmiş bir üretim aygıtı kesinlikle gereklidir. Geriye dönüp bakıldığında çok pastoral görünen, bireylerin ya da nispeten küçük grupların tamamen kendi kendilerine yetebildiği zamanlar sonsuza dek geride kalmıştır. İnsanlığın şu anda bile gezegensel bir üretim ve tüketim topluluğu oluşturduğunu söylemek sadece biraz abartı olur.
Şimdi, bana göre zamanımızın krizinin özünü oluşturan şeyi kısaca belirtebileceğim noktaya ulaşmış bulunuyorum. Bu, bireyin toplumla olan ilişkisiyle ilgilidir. Birey, topluma olan bağımlılığının her zamankinden daha fazla bilincine varmıştır. Ancak bu bağımlılığı olumlu bir varlık, organik bir bağ, koruyucu bir güç olarak değil, doğal haklarına ve hatta ekonomik varlığına yönelik bir tehdit olarak deneyimlemektedir.
Dahası, toplumdaki konumu, doğası gereği daha zayıf olan sosyal dürtüleri giderek kötüleşirken, yapısındaki egoist dürtülerin sürekli olarak vurgulanmasına neden olacak şekildedir. Toplumdaki konumları ne olursa olsun tüm insanlar bu bozulma sürecinden muzdariptir. Farkında olmadan kendi bencilliklerinin tutsağı olan bu insanlar kendilerini güvensiz, yalnız ve hayatın naif, basit ve sofistike olmayan zevklerinden mahrum hissederler. İnsan, kısa ve bir o kadar da tehlikeli olan yaşamda ancak kendini topluma adayarak anlam bulabilir.
Bugün var olduğu şekliyle kapitalist toplumun ekonomik anarşisi, bence kötülüğün gerçek kaynağıdır. Karşımızda, üyeleri birbirlerini kolektif emeklerinin meyvelerinden mahrum bırakmak için durmaksızın çabalayan devasa bir üreticiler topluluğu görüyoruz – zor kullanarak değil, yasal olarak belirlenmiş kurallara sadakatle uyarak. Bu bağlamda, üretim araçlarının, yani tüketim mallarının yanı sıra ek sermaye malları üretmek için gereken tüm üretken kapasitenin, yasal olarak bireylerin özel mülkiyeti olabileceğinin ve çoğunlukla da öyle olduğunun farkına varmak önemlidir.
Basitlik adına, asağıdaki tartısmada üretim araçlarının mülkiyetinde pay sahibi olmayan herkesi “isçi” olarak adlandıracağım – her ne kadar bu terimin alısılagelmis kullanımına tam olarak uymasa da. Üretim araçlarının sahibi, isçinin emek gücünü satın alabilecek konumdadır. İşçi üretim araçlarını kullanarak, kapitalistin malı haline gelen yeni mallar üretir. Bu süreçle ilgili temel nokta, her ikisi de gerçek değer cinsinden ölçülen, isçinin ürettiği ile aldığı ücret arasındaki iliskidir. İş sözleşmesi “serbest” olduğu sürece, işçinin aldığı ücret ürettiği malların gerçek değeriyle değil, asgari ihtiyaçlarıyla ve kapitalistlerin iş için rekabet eden işçi sayısına göre emek gücüne olan gereksinimleriyle belirlenir. Teoride bile isçinin ücretinin ürününün değeri tarafından belirlenmediğini anlamak önemlidir.
Özel sermaye, kısmen kapitalistler arasındaki rekabet nedeniyle, kısmen de teknolojik gelisme ve artan isbölümünün daha küçük üretim birimleri pahasına daha büyük üretim birimleri olusturulmasını tesvik etmesi nedeniyle birkaç elde yoğunlasma eğilimindedir. Bu gelismelerin sonucu, muazzam gücü demokratik olarak örgütlenmis bir siyasi toplum tarafından bile etkili bir sekilde kontrol edilemeyen bir özel sermaye oligarsisidir.
Yasama organlarının üyeleri, büyük ölçüde özel kapitalistler tarafından finanse edilen ya da başka bir şekilde etkilenen ve pratikte seçmenleri yasama organından ayıran siyasi partiler tarafından seçildiği için bu doğrudur. Bunun sonucu olarak, halkın temsilcileri aslında nüfusun imkanları kısıtlı kesimlerinin çıkarlarını yeterince koruyamamaktadır. Dahası, mevcut kosullar altında, özel kapitalistler kaçınılmaz olarak ana bilgi kaynaklarını (basın, radyo, eğitim) doğrudan ya da dolaylı olarak kontrol etmektedir. Dolayısıyla, bireysel yurttaşın nesnel sonuçlara varması ve siyasi haklarını akıllıca kullanması son derece zor, hatta çoğu durumda imkansızdır.
Sermayenin özel mülkiyetine dayalı bir ekonomide geçerli olan durum bu nedenle iki ana ilke ile karakterize edilir: birincisi, üretim araçları (sermaye) özel mülkiyete aittir ve sahipleri bunları uygun gördükleri şekilde elden çıkarırlar; ikincisi, iş sözleşmesi serbesttir. Elbette bu anlamda saf kapitalist toplum diye bir şey yoktur. Özellikle, isçilerin uzun ve çetin siyasi mücadeleler sonucunda belirli kategorilerdeki isçiler için “özgür is sözlesmesi “nin bir sekilde gelistirilmis bir biçimini güvence altına almayı basardıklarını belirtmek gerekir. Ancak bir bütün olarak ele alındığında, günümüz ekonomisi “saf” kapitalizmden pek farklı değildir.
Üretim kullanım için değil kar için yapılmaktadır. Çalışabilecek ve çalışmaya istekli herkesin her zaman iş bulabilecek konumda olacağına dair bir hüküm yoktur; bir “işsizler ordusu” neredeyse her zaman mevcuttur. İşçi sürekli olarak işini kaybetme korkusu içindedir. İşsiz ve düşük ücretli işçiler karlı bir pazar sağlamadığından, tüketici mallarının üretimi kısıtlanır ve bunun sonucunda büyük sıkıntılar yaşanır. Teknolojik ilerleme, herkes için çalısma yükünü hafifletmek yerine sıklıkla daha fazla issizlikle sonuçlanır. Kâr güdüsü, kapitalistler arasındaki rekabetle bağlantılı olarak, sermaye birikimi ve kullanımında giderek daha şiddetli bunalımlara yol açan bir istikrarsızlıktan sorumludur. Sınırsız rekabet büyük bir emek israfına ve daha önce bahsettiğim bireylerin toplumsal bilincinin sakatlanmasına yol açar.
Bireylerin bu şekilde sakat bırakılmasını kapitalizmin en büyük kötülüğü olarak görüyorum. Tüm eğitim sistemimiz bu kötülükten muzdariptir. Öğrencilere abartılı bir rekabetçi tutum aşılanmakta ve gelecekteki kariyerleri için bir hazırlık olarak kazanılmış başarıya tapmaları için eğitilmektedirler.
Bu vahim kötülükleri ortadan kaldırmanın tek bir yolunun olduğuna inanıyorum: sosyalist bir ekonominin kurulması ve buna toplumsal hedeflere yönelik bir eğitim sisteminin eşlik etmesi. Böyle bir ekonomide üretim araçları toplumun kendisine aittir ve planlı bir şekilde kullanılır. Üretimi toplumun ihtiyaçlarına göre ayarlayan planlı bir ekonomi, yapılacak işleri çalışabilecek herkes arasında dağıtacak ve her erkek, kadın ve çocuğa geçim kaynağı sağlayacaktır. Bireyin eğitimi, kendi doğuştan gelen yeteneklerini geliştirmenin yanı sıra, mevcut toplumumuzdaki güç ve başarının yüceltilmesi yerine, onda hemcinslerine karşı bir sorumluluk duygusu geliştirmeye çalışacaktır.
Bununla birlikte, planlı bir ekonominin henüz sosyalizm olmadığını unutmamak gerekir. Bu haliyle planlı bir ekonomi, bireyin tamamen kölelestirilmesini beraberinde getirebilir. Sosyalizme ulasmak, son derece zor bazı sosyo-politik sorunların çözümünü gerektirmektedir: Siyasi ve ekonomik gücün genis kapsamlı merkezilesmesi göz önünde bulundurulduğunda, bürokrasinin her seye kadir ve asırı güçlü hale gelmesi nasıl engellenebilir? Bireyin hakları nasıl korunabilir ve bürokrasinin gücüne karsı demokratik bir denge nasıl sağlanabilir?
Sosyalizmin amaçları ve sorunları hakkında açıklık, içinde bulunduğumuz geçiş çağında büyük önem taşımaktadır.
