İÇİNDEKİLER
DEMOKRASI 1
DEMOKRASİ VE ARTAN ÖNEMİ 1
DEMOKRASİ NEDİR? NE DEĞİLDİR? 6
DEMOKRASİ İLKELERİ 9
Çoğulculuk 10
Katılımcılık 13
Açıklık 15
DEMOKRASİNİN ALANLARI 18
-Ekonomik alan 18
-Siyasal alan – 22
-Kültürel alan – 24
DEMOKRASİ VE DEVLET 25
DEMOKRASİ VE SİVİL TOPLUM 28
-Sivil Toplum – 30
FAŞİZM, DEMOKRASİYE SAHİP ÇIKMA VE ZORA KARŞI ZOR KULLANIM HAKKI 31
-Faşist rejimler – 32
LİDERLER VE DEMOKRASİ 35
DEMOKRASİ VE SENDİKALAR 38
DÜNYADA DEMOKRASİNİN GELİŞİMİ 43
TÜRKİYE’DE DEMOKRASİNİN GELİŞİMİ 49
Türkiye sol hareketi 56
Kürt Sorunu 58
Kaynaklar: 60
DEMOKRASİ VE ARTAN ÖNEMİ
Günümüzde en çok, en sık kullandığımız bir sözcüktür demokrasi. Çağımıza damgasını vuran birkaç kavramdan biridir. Ancak demokrasi günümüzün icadı değildir. Kökü ilkel topluluklara kadar uzanır. O dönemlerden günümüze olgunlaşarak ve gelişerek gelmiştir. Günümüzde evrensel kabul gören ilkeleri, zengin deneyimlerin ortaya çıkardığı örgütlenişiyle toplumların gelişmelerinin temel göstergesi haline gelmiştir.
Rejim değişiklikleri devrimle de olabilir. Ancak demokrasiye geçiş devrimle değil toplumun ekonomik, siyasal ve kültürel süreçlerindeki değişim ve gelişimlerle sağlanır. Çünkü demokrasi bir rejim değil, toplumsal örgütlenmedir.
Demokrasi ilkelerini, bireyler benimseyip geliştirmedikçe, yaşam biçimi haline getirmedikçe, bırakın yaşamın her alanını, siyasal demokrasiyi bile sağlamak zordur.
Demokrasinin en temel özelliği, ithal veya “empoze” ile değil, bizzat bireylerce benimsenerek yaşam bulmasıdır. Demokrasiyi benimsemek için büyük riskleri göze almak gerekmez. Yalnızca ilkelerinin bir yaşam biçimi olarak toplumu oluşturan bireylerin çoğunluğunca özümsenmesi, davranış biçimi durumuna getirilmesi yeterlidir.
Demokraside asıl sorun demokrasiyi benimseyenlerin azınlık durumunda kalmalarında ortaya çıkar. Kişiler “sosyalist”, “komünist” “liberal” v.b olduklarını söyleyebilirler. Ancak bu niteliklerini söylemekle demokrat, yani demokrasiyi özümsemiş sayılmayabilirler. Hatta dünyanın en ileri bilim insanları veya düşünürleri de olabilirler ancak bu nitelikler de onların demokrat olmalarına yetmez.
Demokratlık kuramsal olarak birey için söz konusudur.
Demokrasi anlayışı içinde bulunulan sınıfsal duruma göre de farklılıklar gösterir. Sınıflı toplumlarda çıkar çelişkileri demokrasinin algılanmasında çarpıklık yaratmaktadır. Demokrasinin gelişmesi ve yaygınlaştırılmasıyla çıkarları sınırlandırılabilecek kesimler, demokratik açılım ve gelişmelere karşı çıkmaktadırlar.
Sınıflı toplumlarda demokrasi, sömürüye karşı çıkma, hak arama mücadelesine haklılık ve meşruluk getirecektir, getirmektedir. Sömürüye ve baskıya karşı çıkmak, çağın gelinen düzeyine uygun bir şekilde yaşamayı talep etmek ve çalışma hakkını ileri sürmek, bu amaçlar için örgütlenmek demokrasilerde en doğal hak ve işleyiştir. Demokrasinin doğası gereği hak aramaya engel konulamaz.
Demokrasi, insan haklarının ve bu hakları hayata geçirmek amaçlı örgütlenmelerin yaşam bulduğu toplumsal ortamdır. Bu örgütlerin en önemlileri siyasal partiler, meslek örgütleri ve sendikalar, dernekler, vakıflar, kooperatifler vb dır. En geniş, en yaygın en etkili olanı ise devlet tir.
İnsanlar bir koyun sürüsü olsalardı demokrasi vb gibi toplumsal örgütlenme, ortak yaşamanın ilke ve normlarını oluşturma ihtiyacı duymayacaklardı.
Doğada insan dışında hiçbir canlının tarihi yoktur. İnsanlar; akıl ve zeka gücüne, kendi geleceğine özgür iradesiyle yön verebilme yeteneğine sahiptir. Ancak insanlar kendi aralarında da farklılıklar gösterirler. İlgi alanları, eğitimleri, üretimde yer alışları, kültürleri ve düşünceleri bakımından farklı yetişirler.
Yine insanlar bireysel farklılıklarına rağmen topluluk oluşturmak ve bir arada yaşamayı başarabilecek yetenektedir. Bunu başarmak zorundadırlar. Çünkü toplum yaşamında insanların birbirlerine gereksinimleri vardır. Bu gereksinimler içinde sömürmeye ve sömürenlere yer yoktur. Onlar almasa da mal ve hizmet üretimi sürer.
İnsan arası ilişkilerde, üretim ve paylaşım ilişkilerindeki değişimlerin belirleyici rolleri vardır.
İnsanlar topluca yiyecek, giyecek, barınma, sağlık, eğitim vb ihtiyaçları için mal ve hizmet üretirler.
Tarihsel süreçte çalışmadan yaşayan, çalışanları sömüren sınıflar da oluşmuştur. Bu sınıflaşmanın temelinde, insanların kendi tüketimlerinden fazlasını üretebilme yeteneği yatmaktadır. Bu yetenek günümüzde bilim ve teknolojik sayesinde daha da gelişmiştir.
Tarihsel olarak üretim ve paylaşım süreçlerinde üretim araçlarının sahibi ve yöneticisi durumunda azınlık bir sınıf ile, üretim araçlarında çalışarak üretim yapan ve yönetilen çoğunluk işçi ve emekçi sınıflar ortaya çıkmış bulunmaktadır. Bu sınıflaşma bir dereceye kadar üretim dinamiklerinde artış sağlamıştır. Üretici güçleri ve üretim araçlarını geliştirmiştir. Bu gelişmelere pazar rekabeti, pazarda ayakta kalabilmek için daha ucuz ve daha fazla üretim yapma zorunluluğu zemin hazırlamıştır.
Sınıflaşma sürecinde; bir yandan sermayesini ve üretim kapasitesini sürekli büyüten, üretim yaptığı alanda rakiplerini ortadan kaldıran, tekelleşmeler, holdingleşmeler, tröst ve karteller oluşarak sermaye merkezileşirken, diğer yandan bunlarla rekabet edemeyen küçük sermaye sahipleri hızla zarar etmeye, sınırlı sermayelerini kaybetmeye başlamış, ara sınıf ve katmanları oluşturmuş ve giderek işçi-emekçi sınıfların saflarına karışmışlardır.
Her sınıf, her toplumsal kesim, toplum yönetiminde kendi çıkarlarına yönelik uygulamaların olmasını ister, bu çıkarlar doğrultusunda örgütlenmelerini ve çalışmalarını sürdürür.
Her sosyal sınıf kendi ideolojisi üzerine oluşturduğu siyasi partisi ile iktidara gelerek çıkarlarını sağlama, karşıtlarını etkisizleştirme mücadelesi verir. Bu durum ise demokrasiyle bağdaşmaz, sivil toplum örgütleriyle, yerel yönetimlerle dengelenmemiş, tabana yayılmamış tüm dikey yapılar demokrasiye zıt mantık ve mantalite barındırırlar. Söz ve karar verme süreçlerinde en geniş katılımın sağlanması demokrasinin çağdaşlığının ölçüsüdür.
Demokrasi önceleri toplumun yalnızca bir kesimi için işlev gören bir rejim olarak algılanır veya dayatılırken, çağımız insanı buna karşı çıkmakta ve toplumun tüm bireyleri için olmasını istemektedir. Toplumu oluşturan bireylerin bizzat kendileri, kendi toplumsal örgütlenmelerini ister “sosyalist” veya başka bir rejim olarak adlandırsın veya yalnızca demokrasi desin, kendi elleri ile kurmak istemektedir. Tanrının bahşettiği, Pazar kuralları gereği veya hangi adlarla olursa olsun birilerinin birilerine lütfettiği veya insanın kendi yarattığı tekniğin esiri olduğu biçimde değil, kendi özgür iradesinin ürünü olan bir demokrasi istemektedir.
Bir kesim veya bir sınıf kendilerini insanların ve toplumun üzerinde hissederek, onlar adına karar verme, hükümler getirme veya hatta onları kurtarma istediğini söyleyebilir. Halbuki kendi özgür iradeleriyle ve istekleriyle katılmadıkları süreçlerle kimse kimseyi kurtaramaz.
Kurtuluş için verilen mücadele; kurtuluşun ne olduğunu, neden kurtulmak gerektiğini fark eden yığınların katılımlarıyla başarıya ulaşır. Aksi halde “marjinal” kalarak, teoride haklı da olsa “yaşamda” haklılık kazanamayacak ve başarısız kalınacaktır.
İşte demokrasinin önemi burada yatmaktadır. Özünde haklı ve doğru olan teorilerin yığınlaşması ancak demokrasinin geliştirilmesi ile sağlanabilir.
“Önce antidemokratik yollarla, yönetimi ele geçirelim sonra demokrasiyi kurarız” yaklaşımı yığınsallaşmayı kabul etmeme anlamını taşır.
Ekonomik gelişmeler ile demokrasi karşı karşıya konulamaz. Hatta ekonomik gelişmeler için demokrasiden başka yollar önerilebilir. Böyle durumlarda demokrasiden vaz geçilebilir mi? Kuşkusuz hayır. Çünkü ekonomik gelişmeler, bireysel özgürlüklere ilişkin haklar gibi ancak toplumun kabul edebileceği biçimde gerçekleştirilebilir. Çünkü demokrasiden amaç yalnız ekonomik kalkınma değil, mevcut üretimin adil paylaşımı ve diğer siyasal ve kültürel alanlarda da ilerleme sağlamaktır. Aslolan hangi amaç için olursa olsun demokrasinin feda edilemeyeceğidir. Örneğin Hindistan gibi ekonomik gelişmede ileri gidememiş bir ülke, günümüz ölçülerine göre belli demokrasi koşullarının içinde kalabilmektedir. Tek yanlı işletilen kitle iletişim araçları Hindistan’ın yoksulluğunu gündeme getirirken, demokrasisinden pek söz etmemektedirler.
Ayrıca; bugün demokrasinin geliştiği ülkeler, aynı zamanda ekonomik gelişmelerin de sağlandığı ülkelerdir saptaması da pekala yapılabilir.
Ekonomik gelişmeler de, demokrasi de tarihsel süreçlerin ürünüdürler. İstenilen odur ki her ikisinin beraber sağlanabilmesidir. Ekonomik gelişmeyi sağlayamamış bir ülkede demokraside olmaz yaklaşımı insanların özgür iradelerini kullanma haklarına çifte standart getirmek demektir.
Kısacası günümüzde hedeflenen demokrasi her ülke koşullarında, her toplumda geliştirilebilen ve bu niteliğiyle de toplum bireylerinin hedefi olmaya ve onun için mücadele vermeye değer bir rejimdir.
Çünkü demokrasi bir yaşam biçimi, bir toplumsal örgütlenme sistemi olarak tüm bireylerin özgür iradeleriyle yer alabilecekleri ve sahip oldukları zenginliklerden yararlanabilecekleri bir toplumsal örgütlenmedir.
Demokrasi tutkusunun toplumlara yerleşmesi, ilkelerinin evrensellik kazanması karşısında sivil iktidarları deviren askeri yönetimler, diktatörler bile ikiyüzlülük içinde eylemlerinin demokrasiyi kurtarmak için olduğunu ileri sürebilmektedirler.
Örneğin; 12 eylül generalleri “demokrasiyi koruma ve kollama harekatı” yaptıklarını iddia etmişlerdir.. Şili de Allende’yi deviren generaller komünistlere karşı demokrasiyi kurmak istediklerini ileri sürmüşlerdir. Almanya’da faşistler bile demokrasi, hatta sosyalizm adına insanları topluca yok etmişlerdir. ABD Irak’ı demokrasi kurmak için işgal etti. İran’a demokrasi götürmek için hazırlıklarını sürdürmektedir. Bu örneklere daha pek çokları eklenebilir.
Demokrasi düşmanlarının yaptıkları demokrasi düşmanlıklarını bile demokrasi içinmiş gibi göstermek zorunda kalmaları, günümüzde demokrasi düşüncesinin insanlar tarafından büyük kabul görmesi, yok edilemez bir biçimde yerleşmiş oluşundandır.
Ancak günümüz demokrasisi Antik yunan demokrasisinden, liberal demokrasiden veya burjuva demokrasisinden farklıdır. İlkeleriyle ve kendi içinde tutarlı bir bütünlük oluşturmasıyla öylesine netleşmiştir ki sahtelerinin yüzü hemen kolaylıkla açığa çıkartılabilmektedir.
Şunu da belirtmek gerekir ki sosyalist ülkelerdeki gelişmeler, sosyalizme inananlar açısından da demokrasiyi daha ciddi bir biçimde gündeme getirmiştir.
Denebilir ki demokrasi temelinde yükselmeyen her rejim, toplumsal dayanaktan yoksun kalmaktadır.
Demokrasi iktidarların devrilmesinden daha çok toplumsal değişim ve gelişim süreci gerektirmektedir. İktidarlar devrilir ama bireylerin kafasındaki iktidarlar kolay devrilmez. Özgürlükleri bir yaşam biçimi olarak kendilerinde gerçekleştirememiş bireylerin ağırlıkta olduğu toplumlarda iktidarlar değiştiğinde, işverenler, ordu, polis veya başka otoriteler tarafından bir yasak konulduğunda, antidemokratik kafalar iki yasakta kendilerinden ilave etmektedirler.
İleride işten atılmaları kolaylaştıran bir yasa için Fransız gençliği sokaklara dökülürken, bizde 70 milyonu ilgilendiren, mezarda emeklilik hakkı kazandıran, bütün kazanımlarımızı elimizden alan Sosyal Güvenlik Yasası karşısında toplumdan kayda değer bir itiraz yükselmemektedir.
Bu durum demokrasinin insanlar tarafından benimsenmesinin, bir yaşam biçimi olarak ve hayatın diğer dallarında ne denli zorluklarla gerçekleşebileceğini göstermektedir. Belli zamanlara ve tavizsiz mücadelelere ihtiyaç vardır.
DEMOKRASİ NEDİR? NE DEĞİLDİR?
Çağımızda demokrasi kavramının içeriğinin önemli oranda değiştiğini belirtmiştik.
Çağımızın demokrasisinin önde gelen özellikleri şunlardır.
Demokrasi;
-Öncelikle toplumsal örgütlenmesi üzerine oturmuş bir kavramdır.
-Dar anlamda bir rejim sorunu, bir siyasal tercih biçimi, bir ara rejim veya yöneticilerin seçilmesi olarak düşünülmemelidir.
-Bireylerin özgür iradelerini serbestçe ifade edebildikleri ve bunları olabilen en üst düzeyde uygulayabildikleri bir toplumsal örgütlenme olgunluğu ve becerisidir.
-İnsan zenginliklerinin en iyi ve en yararlı harmanlandığı bir toplumsal örgütlenmedir.
-Ekonomik durum başta olmak üzere hiçbir koşula bağlı olmaksızın her toplumda gerçekleştirilebilir. Tek koşul toplumu oluşturan bireylerin çoğunluğunca istenmesi, bir yaşam biçimi olarak kabullenilmiş olmasıdır.
Toplumsal yaşamda bu özellikler hiçte kolay kazanılmamaktadır. Yoğun, kararlı, bilinçli ve ilkeli mücadeleler gereklidir.
Demokrasi aynı zamanda içinde demokrasi düşmanlarının, farklı inanç sahiplerinin, farklı yaşam biçimi amaçlayanların, farklı çalışma koşulları peşinde olanların yan yana bulunabilecekleri bir toplumsal örgütlenmedir.
Yani demokrasi bu farklılıkların ayrışması değil, bu farklılıklara rağmen, bu farklılıklarla beraber belli ilkeler temelinde bir arada bulunabilmeleridir. Zaten insanlar arasındaki sayısız farklılıkları ayrıştırmakta olanaksızdır. Çünkü insanlar fabrikasyon usulü aynı standartlarda üremiş olsalar bile aynı standartlarda şekillenemezler, biçimlenemezler.
İşyeri ilişkilerini, siyasal partileri, sendikaları, her türlü toplumsal örgütleri, ailenin kurumsal yapısını, kadın-erkek ilişkilerini, farklı kültürlerin yan yana bulunma koşullarını oluşturur bünyesinde barındırır.
Demokrasilerde, bireylerin kendi yaşamlarına, geleneklerine, içinde yaşadığı toplum biçimlerine özgür iradesiyle yön verme hakları daraltılamaz. Bu haklar sınırsızdır. Herkes herkesi etkileyebilir. Var olan asla nihai ve mükemmel olarak dayatılamaz. Bu bakış açısı ile Demokrasiyi toplumların gelişme ve dinamizm koşullarının sağlanması olarak ta algılayabiliriz. Her toplum kendine göre ancak demokrasinin evrensel ilkeleri temelinde kendi demokrasisini oluşturmak durumundadır.
Tek tip demokrasi yoktur. Yalnızca uyulmak zorunluluğu olan evrenselleşmiş ortak ilkeleri vardır. Bu ilkelerle demokrasi var edilebilir, yaşama geçirilebilir.
Bu ilkeler siyasi, ekonomik ve kültürel yaşamda benimsendiği oranda başarıya ulaşılabilir.
Demokrasilerde topluma rağmen, toplum adına, toplum için iyilikler getirilemez, özgürlükler sağlanamaz. Yine halk adına, halka rağmen demokrasi de olmaz. Toplumun kaderi, toplum dışından veya üstünden tayin edilemez. Toplumun kaderini onu oluşturan bireyler belirler. Bu belirlemede her birey DENK değerdedir. Demokrasi için mücadele toplumun kendi içinde, toplumun bireyleri arasında verilir.
Demokrasi halk adına yapılan her tasarrufun meşrulaştırılması olarak ta anlaşılmamalıdır.
Demokrasi bireyin veya toplumun bir kesiminin öznel amaçları için bir “araç” veya “aracı” da değildir. Her şeyden önce demokrasiyi bir “ara konak” olarak anlayan görüşler demokrat görüş değildir.
Örneğin demokrasi sosyalizme, şeriata, monarşizme, liberalizme vb herhangi bir rejime giden bir yol olarak da değerlendirilemez. Hangi rejim olursa olsun demokrasi koşullarının bir ürünü olmalıdır. İktidar olduktan sonra bu koşullar ortadan kaldırılmamalıdır.
Demokrasilerde çoğunluğun taleplerinin öne çıkmasına karşın, çoğunluk olsa bile bir kesimin, bir sınıfın diğer kesim ve sınıflar üzerine tahakkümü demokrasi ilkelerine ters düşer.
İşte, kapitalist sistem ile demokrasi arasındaki sorun tam da burada yatmaktadır. Sınıfsal konumu nedeniyle bir azınlık kendini toplum üzerinde görmekte ve toplumsal süreçleri kendi çıkarlarına göre yönlendirmek istemektedir. Hatta çoğunluğun çıkarlarına ters gelen işleyişleri de sanki çıkarınaymış gibi propaganda etmektedir.
Oysa demokrasinin olmazsa olmaz ilkeleri vardır ki bunları çoğunluklar bile kaldıramazlar.
Örneğin çoğunluk temel özgürlükleri kısmak istese bile bu istek demokrasi dışıdır. Çünkü özgürlüklerin güvence içinde olması demokrasinin olmazsa olmaz koşuludur.
Demokrasi azınlığın özgür koşullarda çoğalabilme hakkına sahip olduğu, diğer yandan çoğunluğun iradesinin de yansıtıldığı bir rejimdir. Ancak çoğunluk iradeside sınırsız değildir. Demokrasi çoğunluk iradesine de sınırlar getirmektedir. Bu sınırları belirleme aynı zamanda sınıfsal çatışmanın odağıdır. Hangi sınıf güçlü ise o sınıfın çıkarlarına yol açacak işlerlikte “sınırlar” belirlenmektedir. Son çözümlemede demokrasinin evrensel ilkelerinin gerçekleşmesi bile bu mücadeleler zemininde olmaktadır.
Demokrasilerde seçilenler, seçenlerce denetlenmeli, yetersiz kaldıklarında değiştirebilmelidirler. Toplum örgütlenmesinin merkezinde bulunan iktidar, belli kurallar çerçevesinde değiştirilebilmelidir. Bu seçme ve değiştirme işlemi özgür seçimlerle oluşan parlamento düzeni ile sağlanır.
Demokrasilerde çoğunluk karar verir diye bir ilke yoktur. Kararlar, katılım sağlanmadan meşru sayılamaz. Seçilenler seçildikleri organ için siyasi olarak meşruluk kazanır. Ancak karar alınırken bu karara tüm seçenlerin katılımlarının ve iradelerinin yansıması gereklidir.
Kararlar gelişmelere göre değiştirilebilirler, kararlara ilkesel yaklaşımlar ve genel çerçeve dışında sınırlar konulamaz.
Özetle seçenler seçtiklerine karar yetkisini devretmezler. Karar alma süreçleri tartışılabilir, bu süreçlere seçenlerin katılım ve isteklerinin yansıdığı bir işlerlik kazandırılır.
Sandıktan çıkmış olmak kendi başına demokrasinin bir ölçütü olmadığı gibi, sandıktan çıkanlar karar verme süreçlerini de ellerinde tutamazlar. Çünkü seçenlerin karar verme iradeleri sandığa oy olarak atılıp, birilerine devrediliyor değildir. Seçenler iradelerini sürekli duyarlı tutarlar. Aksi halde demokrasiler bir atımlık barut ve yalnızca birilerinin iktidara gelmesi için araç işlevini görmüş olur ki, bu da demokrasi ilkelerine terstir.
Demokrasilerden mucizeler beklemek te doğru değildir. Toplumsal sorunların bir sabah çözülüverdiği, insanların mutlulukla doluverdiği bir işleyiş beklenmemelidir. Akşamdan sabaha oluşacak toplum düzeni ve örgütlenmesi de değildir.
Toplumsal gelişmişliğin mevcut kültürel, ekonomik ve değerlerinin her düzeyinde demokrasi olabilir. Demokrasi toplumun her biriminde, bireyde, ailede, işyerinde, siyasi ekonomik ve kültürel bütün alanlarda gerçekleşmesiyle sağlanır. Bu şekilde geniş anlamda ele alındığında demokrasinin bir yönetim bicimi veya bir rejimin adı olmadığı ortaya çıkar. Tüm toplumsal ilişkileri kapsar. Yönetimde demokrat, diğer toplumsal ilişkilerde anti-demokrat olunamaz.
Demokrasilerde özgürlükler birer haktır, ancak bu demek değildir ki her isteyen her istediğini yapabilir. Farklılıklarımıza rağmen bir arada bulunabilmemizin koşulları demokratik işlerlik içinde yapamayacağımız davranışları ve yasakları da saptamayı zorunlu kılar.
Demokrasi ilkeli olmak durumundadır. Örneğin evimizde istediğimiz gibi davranma özgürlüğüne sahibiz. Ancak komşularımızın dinlenme özgürlüğünü ihlal edemeyiz. Toplumsal özgürlükler, bireysel özgürlükleri belirleyen ortak kabule dayalı normlardan oluşur ve sınırsız bireysel özgürlük yoktur. Bireyler toplumsal özgürlük normlarına uymak durumundadır.
Demokratik işleyiş ülkeler için, övünme nedeni de olamaz. Bugün dünyada demokrasiye sahip olduğunu ileri süren hatta demokrasileriyle öğünen pek çok ülke vardır. Ancak demokrasi bir lüks değil ki övünülsün. Toplumun en doğal örgütlenme biçimi ve toplumun kendi eseridir. Doğal olmayan demokrasinin olmamasıdır. Kendini yönetici sananların eseri ise hiç değildir.
Demokrasi bir ilkeli özgürlükler sistemidir. Özgürlükler ilan edilmez. Ve biri tarafından birilerine verilemez. İnsanlar özgürlükleri sahiplenerek var ederler.
Demokrasilerde, demokrasilerden yana olanlar ve olmayanlar arasında ayrım vardır. Demokratlık tarafsızlık değildir. Özgürlüklerden yana, demokrasinin ilkeli yaşam bulmasından yana taraf olunur.
Demokrasi kuralsızlıklar değil, aksine toplumsal kuralların üstün olduğu bir ortamdır. Çünkü demokrasi toplumun ürünüdür ve toplumca kabul edilen kurallar söz konusudur.
DEMOKRASİ İLKELERİ
Demokrasi toplumun kendi kendini, bireylerinin bilinçli olarak var ettiği ve bu amaçla normların, ilkelerin belirlendiği bir toplumsal yapı ve işleyişler sistemidir.
Bu ilkeler bütünlüğünü kendi içinde ana başlıklara ayırarak inceleyeceğiz.
Bu ilkeler bireylerin özgürlükleri ve yasakların ortaklaşa kabulüne dayanır.
Bu ortaklaşa kabul edilen ilkeler çerçevesinde toplum örgütlenir.
Bireylerin özgürlükleri “hak” durumuna gelir, meşrulaşır, bu meşruluk toplumun bilgi, deneyim ve tavır birikiminin bir yansımasıdır. Önemlidir ancak ilkesel bir doğru değildir, Bu meşruluk sürekli de değildir, bir süre sonra yok olabilir. Bu nedenle demokrasi meşruiyet sınırlarına hapsedilemez.
Demokraside ilkeler önemlidir.
Örneğin halkın çoğunluğu 12 Eylül rejimi anayasasına evet diyorsa bu “meşru” dur. Ancak demokrasi ilkelerine göre demokrasiyi yok sayan bu anayasanın kabulünde haklılık yoktur.
Demokraside önemli olan yasallık da değildir. Yasalar hiçbir zaman aynı kalmazlar, sürekli değişirler. Bu değişimler yasaların meşruluklarını yitirmelerindendir.
Yasallık ve meşruluk demokrasinin üstünde olmaması, bireylerin bazılarına ayrıcalıklar ve avantajlar tanınmaması gerektiğindendir. Çünkü meşruluk ve yasallığa dayanarak kendilerine çıkar sağlayanlar, yargıdan kaçanlar, bireyleri sömürenler bulunmaktadır.
Demokrasinin yalnızca bir slogan olarak kullanılmasını engellemenin yolu ilkelerinin toplumda yaygın uygulanmasından geçer.
Demokrasinin ilkelerini Çoğulculuk, katılımcılık ve açıklık olarak üç başlıkta inceleyelim. Bu ilkeler bir bütünün parçaları olup, biri olmadan diğeri de olmaz.
Çoğulculuk
İnsanların farklı özelliklerine rağmen bir arada bulunabilmeleri gereği, çoğulculuğu bir demokrasi ilkesi olarak kabulünü getirmiştir. Tüm insanlar aynı olsalardı demokrasiye gereksinim duyulmayacaktı. Demokrasi; farklılıklara rağmen bir arada bulunma koşullarını sağlayabilmektir.
Toplumdaki sömürülen-sömüren, ezen-ezilen farklılıklarının dışındaki bütün farklılıklar topluma dinamizm kazandıran, toplumun zenginlikleridir.
Çoğulculuk ilkesi bireylerin düşünsel temeldeki faaliyetlerinin, siyasi ve diğer her türden örgütlenmelerde bulunabileceklerinin garantisidir.
Bireysel farklılıklar içinde çıkar temelindeki farklılıklar ayrı niteliktedirler ve birer çelişki oluştururlar. Çoğulculuk ilkesi bu çelişkilerin çözümünde, en azandan çok seslilik anlamında olumlu bir işlev yerine getirmektedir.
Çoğulculuk ilkesi, demokrasi ahlakı ve bir demokrasi kültürü olarak gelişmesi demektir. Kendilerinin dışında farklı düşünen ve farklı yaşayanların yok edilmesi yönündeki düşüncelere ve tavırlara karşı çıkmayı gerektirir.
Çoğulculuk ilkesi eşitlik ve denklik kavramlarına da açıklık getirir. Demokrasi eşitliklerden çok bireylere denklik getiren bir toplumsal örgütlenmedir. Eşitlik biçimsel bir kavramdır, denklik ise içeriği belirler. Eşitlik insanları aynılaştırma, onları aynı görme olarak algılanabilir. denklik ise bireysel farklılıkların eşit değerde oluşunun kabullenilmesidir.
Örneğin; Türkiye’de yaşayan haklar Türkler ve Kürtler birey olarak denk değerdedirler, denktirler. Yine farklı dinler de denk değerdedirler. Politik akımlarda öyle, örnekler çoğaltılabilir.
Demek ki bireysel farklılıklara denk koşullar sağlandığında çoğulculuk ilkesi gerçekleşmiş olacaktır.
Demokrasi ilkeleri bireyler arasındaki ilişkilerde, birbirlerini kabulde katılığı değil esnekliği öngörür. Ancak bu esneklik sınırsız değildir. Bazı grup ve bireyler esneklik sınırlarını aşmaya çalışabilirler. Demokrasi ilkesi ve doğası gereği demokrasi düşmanları da demokrasi yanlıları gibi denk değerlerdedir.
Demokrasi düşmanları evrensel kabul gören demokrasinin karşısında yer alırlar. Sınır, demokrasinin evrensel ilkelerinin kabul edilip veya edilmemesindedir.
Demokrasi düşmanlarının, halkı kandıracakları gerekçesi ileri sürülerek yok edilmelerine çalışmaları da demokrasiyle, çoğulculuk ilkesiyle bağdaşmaz. Bu durum halka güvensizlik anlamına gelir, halka rağmen demokrasinin olamayacağını belirtmiştik. Halka güvenmeyen demokrasiye katkıda bulunamaz, demokrasi verilmez, bireylerce kabul edilir
Demokrasi düşmanları zorla veya halkı ikna ederek te iktidara gelebilirler. Zorla gelmişler ise, zora dayanarak onları indirme yolu açılır. Ancak halkı ikna etmişler ise bu durumda zaten demokrasinin varlık nedeni de ortadan kalkmış demektir. Demokrasi yanlıları azınlık olmaktan kurtulup çoğunluk olamıyorlarsa, bu durumda azınlığın demokrasi adına iktidara gelmesi de demokrasinin çoğulculuk ilkesine aykırılık teşkil eder.
Demokrasi yanlılarının azınlıkta kalmış olmaları durumunda her şey bitmiş değildir. Demokrasi yanlıları çoğunluk ve güçlerini ortaya koyabilecek durumdalarsa zaten diktatörlüklerin ömrü uzun sürmez. Asıl zorluk azınlık durumunda kalmalarındadır. Çoğunluk olma yönünde zorlu mücadeleler gerektirir.
Demokrasinin kendi karşıtlarının bile iktidar olabilmesine yol açan bu dalgalanmalar, demokrasinin yetersizliğini göstermez, aksine toplumsal örgütlenmenin sağlanması ile ancak kalıcı olunabileceğini gösterir. Riskler; ilkelerden vazgeçilmesine haklılık kazandırmaz.
Demokrasi karşıtlarının düşüncelerini en rahat biçimde ifade edebilecekleri bir ortamın sağlanmasıyla, şiddet ve terörün boyutları da azaltılabilir. Terör örgütlerinin teröre dayanan propaganda ve yandaş kazanma yöntemleri de geçerliliğini yitirecektir.
Günümüzde hemen hemen tüm toplumlarda çoğulculuk ilkesi yeterince olgunlaşmamıştır. Geçmişten gelen dışlamalar şu veya bu şekilde sürmektedir. Millet, din, parti, devlet, politik vb. oluşumlar adına dışlamalar silinmemiştir. Dışlamalarla kendini kabul ettirme ve baskı ile benimsetme aynı kapıya çıkan uygulamalardır.
Demokrasi her şeyin yolunda gittiği engelsiz engebesiz bir örgütlenme değildir. Çünkü toplumda farklılıkların yanında çelişkiler de vardır. Bu çelişkiler diyalektik olarak çatışma süreçleri içerirler. Önemli olan bu çatışma süreçlerinin acı çekmelere, kargaşaya ve kan dökülmelerine varmadan çözülebilmesidir. Uzlaşmaz gibi görünen, birbiri ile ters orantılı çelişkiler için bile acı ve mutsuzluklara yol açmayan çözümler üretilebilir. Bu çözümler çoğulculuk ilkesinin gerçekleşmesiyle çeşitlenerek kabul edilebilir yöntemler haline gelebilir. Bu şekilde toplumsal dinamizm artacak, gelişme ve ilerlemeler hızlanacaktır. Baskı ve dışlamalar giderildikçe gelişmenin önündeki engeller azalacaktır.
Bireyler arasındaki çelişkilerin ortadan kaldırılmasına, halledilmesine yönelik süreçlere yer vermeden de birlik-beraberlik tezleri havada kalır ve olumlu yankı bulmaz. Neyin birliğinden söz edilebilir? Bireysel çelişkileri unutturacak, yok sayacak, birlik ve beraberlik tezleri temelsizdir. İnsanlar niçin bir olsunlar ki? Varsın aralarındaki farklılıklar doğal gelişmelerine uygun bulunsun ve toplum bu farklılıkların getirdiği aktivite ile gelişsin, ilerlesin.
Toplumlar istemediği farklılıkları zaten yok etme süreci içindedir.
Örneğin; Sınıfsal farklılıklar. Tarihi içinde sınıfsal farklılıklar oluşmuş, her dönemde farklı nitelikler kazanmıştır. İçinde bulunduğumuz dönemde ise makas iyice açılmış olmasına rağmen, büyük ekonomik güçleri olanlar giderek azalırken, kitleler giderek biri birine yaklaşmakta, sınıfsal farklılıklar yok olmaktadır.
Aynı sınıfın içinde bile bu birlik ve beraberlik tezleri yankı bulmamıştır.
Patronlar arasında olduğu gibi, işçi sınıfının iki bireyi arasında dahi sayısız farklılıklar bulunabilir.
Aynı üretim sürecinde ortak sınıfsal konum, ortak çıkarlar ve aynı politik amaçlar olabilir. Zaten örgütlenmelerin esprisi de bunlardır. Böyle olmasına karşın insan özellikleri politik alana hapsedilemez. Aynı örgütlerde yer alsalar da bireysel farklılıklar vardır, bu farklılıklar örgütlere dinamizm kazandırır.
En sık tekrarlanan milli-birlik-bütünlük söylemi de demokrasinin çoğulculuk ilkesiyle bağdaşmaz, Bu tür bir birliği istememek demokrasiye aykırı olmadığı gibi, bu yöndeki dayatmalar da demokrasiyle bağdaşmaz: Bu birlik ve bütünlüğü kabullenmeyenlerin, uymayanların başları ezilemez.
Bütün farklılık ve zıtlıklara rağmen, bu farklılıkların kazandırdığı dinamizm ile yan yana yaşamak, karşılıklı tahammül, çoğulculuk ilkesinin ne oranda hazmedildiğinin göstergesidir.
Katılımcılık
Demokrasinin bir diğer ilkesi katılımcılıktır.
Bireylerin kendi özgür iradeleriyle kendi toplumsal örgütlenmelerini oluşturarak, bu örgütlere yön vererek, uygulamalarda bulunarak kendi kaderlerini, kendi elleriyle tayin edebilmelerini kabul eden bir ilkedir.
Toplumda her birey denk haklara sahiptir. Her kapı her bireye açıktır. Her birey her toplumsal işleyişe katılma hakkına sahiptir.
Ancak bu evrensel ilke üretim araçlarının sahipliğine, sınıfsal ayrıma göre farklı işlemektedir. Üretim araçlarını ellerinde tutanlar, üretim dağıtım ve paylaşım süreçlerini de ellerinde tutmaktadırlar.
İşte demokrasinin katılımcılık ilkesi bu sınıfsal farklılığı ve bu farklılığın yol açtığı sonuçları sorgulamaktadır.
Çünkü üretim araçları sahipliği öne sürülerek; işçi-emekçi sınıflar ve tüm halkın üretim sürecine, sonuçlarıyla birlikte katılımlarına karşı çıkılmaktadır. Oysa katılımcılık ilkesi, başta devlet yönetimi olmak üzere tüm toplumsal süreçlere katılım hakkını içerir.
Demokrasilerde en geniş toplumsal örgütlenme olduğu için dikey (merkezi) örgütlenmelerle beraber, toplumun her alanına katılım anlamında yatay örgütlenmelerde bulunur. Dikey örgütlenme, devlet ve onu yöneten iktidardır. Yatay örgütlenme ise sivil toplum örgütleri ve yerel yönetimleridir.
Demokrasinin katılımcılık ilkesi, iktidarın merkezi yapısının parçalanmasını gerekli kılar. Parçalanmış iktidar yapıları etkin ve bilinçli katılımlarla olabilmekte ve sürpriz iktidar değişiklikleri, askeri devirmeler bu yol ile önlenebilmektedir.
Ayrıca iktidar ile seçimler aracılığı ile doğrudan ilişkide olan seçmenler, kararlara da katılmakla iradelerini sürekli kullanma olanağı bulmaktadırlar. Bu işleyiş, kendi geleceklerini, kendi özgür iradeleriyle belirleme olanağı sağlamaktadır. Bu işleyiş içinde haklarına sahip çıkma, belirleme daha güçlü olur. 4-5 yılda bir oy kullanarak demokrasi gerçekleşmez. Bahsedilen kararlara katılım mekanizmaları işletilemezse demokrasi niteliklerinden en önemlisi eksik demektir.
Demokrasinin en yaygın biçimi olan seçim sisteminde, seçenler seçilenlere iradelerini devretmezler. Yalnızca koşulları önceden belli görevler için bu görevlere talip olan adayları seçerler. Bireyler seçtiklerinin hangi koşullarda ve ne için olduklarını önceden belirleyebilirler. Seçim seçileceklerin istediğinden değil, seçenlerin isteğindendir. Kuralları da seçenler tayin ederler. Kaldı ki seçilenler de, seçenlerin arasından aday olurlar. Bu nedenle seçilenlerin ne yapacakları genel hatları ile bellidir.
Demokrasilerde karar alma iradesi sandığa oy olarak atılmaz. Seçilenler katılım süreçlerini işletmeksizin karar alamazlar.
Bu demek değildir ki seçilenler karar alamazlar. Asıl olan demokrasiye uygun olan seçilenler karar alırlarken, alınan kararlara katılımı sağlayacak süreçleri işletmeleri gerekir.
Katılımcılık ilkesi toplumda ve yönetimlerde hazmedilmediğinde, seçenler, yalnızca birilerini seçenler olarak algılanır. Seçimle iş başına gelenlerde kendilerini toplumun üstünde hissederler. İndirilmelerinde güçlükler ortaya çıkar. Çünkü iktidar sahipleri seçenlerin denetim ve yaptırımlarını ortadan kaldırmakta, iktidarlarını kaybetmemek için her yolu kendilerine mubah görmektedirler. Oysa katılımcılık ilkesi seçenlerin istediklerinde seçtiklerini sakin ve telaşsız bir ortamda geri alabilmelerini koşullandırır.
Çoğulculuk ilkesi gibi, katılımcılık ilkesi de günümüzde istenilen yaygınlıkta değildir. Demokrasi siyasi anlamda bir seçim sistemi ve katılımcılığın da yalnızca tek bir biçimi olarak algılanmaktadır. Seçilenler aldıkları kararları meşru kabul etmekte, toplumsal örgütlülük merkezi siyasal güç ile bireyler arası ilişkiler alanına hapsedilmektedir.
Dahası günümüz dünyasında iktidarlar genellikle azınlık oylarıyla seçilmektedir. Örneğin oyların %25 ini alan ABD de başkan olabilmekte, Fransa’da iktidar olabilmek için oyların %40nı almak yetmektedir. Türkiye’de ise 1987 ve 1991 genel seçimlerinde %30larda oy ile iktidar olabilecek sayıda milletvekili çıkarabilirken, seçim barajı ve katılan partilerin fazlalığı nedeniyle 2002 seçimlerinde %30ların altında oy alarak %65 oranında milletvekili çıkararak, tek bir partinin Anayasayı bile değiştirebilecek 2/3 çoğunluklara ulaşılabildiği görülmektedir.
Katılımcılık çoğunluk iradesiyle iktidarların belirlenmesini gerektirirken, örneklediğimiz gibi azınlık oylarıyla iktidar olma gerçeği karşısında işlememektedir.
Bu sonuçlar ve bu işleyiş karşısında halk kitleleri; seçimleri bir katılım aracı değil, birbirlerine toplum üstü imtiyazlar sağlama aracı olarak gördüğü için, böyle bir işleve dönüştüğü için, çoğunlukla seçim sandığına bile gitmemektedir.
Seçim barajları %10 gibi yüksek oranlarda tutuldukça, Seçime katılan partiler çoğaldıkça seçim sonuçları daha da ucube bir hal alacaktır. Giderek daha az parti barajı geçebilecek, hatta %11 oy alan bir parti parlamentonun %100 ünü oluşturabilecek %90 a yakın bir seçmen kitlesinin yalnızca oy kullanma tercihleri bile parlamentoya yansımayacaktır. Katılımcılık ilkesinin parlamentoda da hayat bulması için bütün seçim barajlarının kaldırılması gereklidir. Partiler seçmen desteği güçlerini olduğu gibi parlamentoya yansıtabilmelidir. Parti sayıları çoğaldıkça, %51 i bularak hükümet oluşturabilmek için koalisyonlar kaçınılmaz görünmektedir. Koalisyonlarda her parti ister iktidarda ister muhalefette olsun güçleri oranında iradelerini kullanabileceklerdir. Çoğulculuk ilkesi gereği, azınlıkların da denk değerde yaşama hakkı bulunması gerekir. Gerek ilkesel gerekse koalisyon iktidarları bu olanakları sağlar, Çoğunluğun aldığı kararlara karşı çıkışların yolları sürekli açık tutulur.
Katılımcılık ilkesi oy vermeyi gerekli kılar ancak bu yeterli değildir. Bireyler kendileri veya toplum adına; kamu otoritesi, devlet kurumları ve siyasi iktidarlar gibi dikey örgütlenmelerden taleplerde bulunabilirler. Bu şekildeki karşılıklı etkileşimlerle katılımcılık ilkesi hayat bulur.
Katılımcılığın bir başka önemli aracı da halk oylaması (referandum) dur. Demokrasiye inanan hiçbir iktidarın referandumdan çekinmemesi gerekir. Demokrasilerde işi şansa bırakma yoktur. Toplumsal ilişkilerin, kurumların yönetim ve yönlendirilmeleri yalnızca siyasi iktidarın kararlarına bırakılamaz, belli bir seçmen grubu istediğinde referandum gerçekleştirilebilmelidir.
Referandumlara yalnızca iktidar yetkililerinin, belli siyasi çevrelerin veya yargı kararlarıyla gidilmesi yetersiz ve eksiktir. Referandum yolu bireylere açılmalıdır. Demokrasilerde, seçilenlerin, kendi yararlarına ancak seçenler zararına aldıkları kararlar olabilir. (seçilenlerin yetkilerinin artırılması, ekonomik çıkarlarla donatılması, özel kesimlere ayrıcalıklar, azınlıklara yaptırımlar vb ) gibi. Böyle durumlarda seçenler hem bu tür kararları hem de seçtiklerini geri alabilmelidir. İşte referandumların bu türden işlevleri de vardır. Bireysel özgürlükler siyasi iktidarlarca referandum konusu edilemez. Esas itibariyle bireysel özgürlüklerin kısıtlanmasına ilişkin referandum, kendi içinde tutarsızlık taşır. Hiçbir birey özgürlüklerinin kısıtlanması lehine oy kullanmaz. Siyasi iktidarlar genellikle ulusal güvenlik kaygıları ile özgürlükleri kısıtlamak isterler. Ancak demokratik işleyişler hiçbir zaman ulusal güvenliği tehlikeye sokmaz, hatta demokratik hak ve özgürlüklerin yaşam bulması çoğu kez ulusal güvenliği kolaylaştırıcı etkisi vardır. Baskı ile sindirme ile terör ile güvensiz bir ortam yaratarak, ulusal güvenlik sağlanamaz.
Açıklık
Demokrasinin üçüncü ana ilkesi de toplumdaki tüm süreçlere, merkezi ve yatay örgütlenmelerdeki işleyişlere, kararlara ve toplumu ilgilendiren her türlü tasarrufa tüm toplum bireylerinin, anlamaları ve haberdar olmalarını sağlayacak biçimde açıklıkların getirilmesidir.
Her birey içinde bulunduğu toplumda kendini dolaylı ve dolaysız ilgilendiren, toplumsal nitelikli her şeyi öğrenme hakkına sahiptir. Toplum bireylerinin yararına olduğu iddia edilerek de olsa toplumdan bir şeylerin saklanması demokrasinin açıklık ilkesi ile çelişir. Her gizlilik bir olumsuzluk taşıyor olmalı ki gizli tutulma ihtiyacı duyulsun. Gerçek anlamda toplum yararına olan kararların saklı tutulmasının gerekçesi olamaz. Saklılığın kendisi zararlıdır.
İşte açıklık ilkesi bireyin, topluma ilişkin her konu ve her gelişmeyi öğrenme hakkını demokrasinin en temel ilkelerinden biri olarak kabulüdür.
Zaten birey toplumdaki gelişmeleri yeterli ve doğru olarak bilmezse, o topluma özgür iradesi ile yön de veremez. Neler olup bittiğini bilmeden ne yapılmasına ilişkin düşünce ve irade kullanamaz.
Dolayısıyla hiçbir gerekçe ile bireylerin topluma ilişkin yapılan gelişmeleri, kararları ve işleyişleri bilme hakkı engellenemez.
Bilmeden denetleme de olmaz. Kontrol ve denetim için de bilmek ve bilgilendirilmek şarttır. Ancak genellikle devlet sırrı, askeri gizlilik vb gibi nedenlerle bilgilendirme engellenmektedir. Oysa demokrasilerde bireyler seçtiklerinin tasarruflarından haberdar olmazsa kendi kaderlerine nasıl yön verebilirler? Kaldı ki seçilenler seçenlerden bağımsız değildirler. Seçilenin bilmesi, seçenin bilmemesi açıklık ilkesinin çiğnenmesi demektir.
Gizli tasarruf ve kararları olan iktidarlar, hem demokrasiye inanmıyor, hem de kendilerini seçenlere güvenmiyor veya kendi çıkarları adına onlardan sakladıkları bir şeyler var demektir.
Açıklık ilkesinin gerçekleştirilmesinde kitle iletişim araçlarının büyük önemi vardır. Her türlü basın yayın araçlarının faaliyetlerine hiçbir şekilde hiçbir engel konulmamalıdır. İsteyen istediğini söyleyip yaymaya çalışabilmelidir. Gazete, kitap, radyo ve televizyon yayınlarına, kısacası medyaya hiçbir şekilde sansür konulmamalıdır.
Merkezi yapılar, hükümetler medyaya kapılarını sonuna kadar açmalı, istedikleri bilgileri vermelidir.
Her birey gibi her medya organı içinde bulunduğu toplumda her şeyi sorgulama ve öğrenme hakkına sahiptir. Günümüz dünyasında bu hak ülkelerin sınırlarını aşmış dünya ölçeğine ulaşmıştır.
Medyanın bu demokratik görevini laikiyle yerine getirebilmesi için, medyaya etki edebilecek onu bir şekilde yönlendirebilecek özel güçlerden bağımsızlaştırılması gerekir. Medyayı yalnız halkın yönlendirebileceği bir mekanizma kurulmalıdır. Siyasi ve ekonomik odakların çıkar karşılığında medyayı yönlendirmelerinin, gündem saptama ve saptırmalarının önüne geçilecek mekanizmalar kurulmaz ise demokrasi topal kalır. Bu şekildeki bir medyanın gözünde kitleler istenilen şekilde yönlendirilen sürüden farkı kalmaz. Ancak ne yazık ki dünyanın her tarafında medyanın gündem saptama, saptırma, sansür uygulamalarını görmekteyiz.
Bu uygulamalarda; iletişim araçlarının belli sermaye gruplarının elinde olması, kapitalist işleyiş içinde kâr mantığı ile çalışması önemli rol oynamaktadır.
Siyasi iktidarların kendi toplumundan saklayacak neleri olabilir?
Denetimden kaçmak, işçi ve emekçi sınıfların haklarını çiğnemek, kendilerinin yeniden seçilebilmelerini sağlayacak demokratik olmayan uygulamaları halkın gözünden kaçırmak için gizliliğe sığınabilirler.
Gizlilik ikiyüzlü iktidarların sürekli yaptıkları şeylerdir.
Açıklığı iktidarlardan beklemek yerine sürekli talep etmek gerekir.
Açıklık ilkesi resmi veya askeri sırlar arkasına saklanamaz demiştik.
Örneğin İMF ve Dünya Bankasının gizli Rapor ve dayatmalarından halk haberdar edilmemektedir.
Yine Milli Güvenlik Kurulu’nun Türkiye’de yaşayan insanlar için kararlar aldığı ve bunları da hükümetlere dikte ettirdiği basında çıkan haberlerden anlaşılmaktadır.
(Not: Bu durum bu yazının yayınlandığı 13 yıldan önce de geçerli idi günümüzde de geçerliliğini sürdürmektedir. Gerçi AKP, MGK kararlarına muhalefet şerhleri koymuş olsa da yerine getirmek zorunda kalmaktadır)
Halk adına kararlar alan bir kurulun kesinlikle halka açık olması, hatta kurulun halkın seçtiği kişilerden oluşması gerekir.
Milli İstihbarat Teşkilatı da bu açıklık ilkesine uygun olmalıdır. Milli Güvenlik Kurulu ve Milli İstihbarat Teşkilatı bu yapılanması ve işleyişi ile Türkiye’de demokrasinin gelişmesine engel teşkil etmektedirler.
Çünkü iktidarlar hep resmiyet arkasına sığınarak demokrasi dışı tavırlarını meşru göstermeye çalışabilirler. Oysa demokrasilerde meşruluk ancak ilkelerin hayata geçirilmesiyle sağlanır. Bireylerden vize almayan meşru olamaz. Bireylerden vize alabilmek için ise açıklık ilkesinin gerçekleşmesi şarttır.
DEMOKRASİNİN ALANLARI
Toplumsal ilişkiler birbirlerine bağlı ve karşılıklı etkileşim içindedirler.
Demokrasiyi toplumsal ilişkiler açısından kolayca irdeleyebilmek için ekonomik, siyasal ve kültürel alanlara ayırabiliriz. Bir bütün olmakla beraber demokrasinin ilkeleri gibi alanlarını da bu şekilde ayrı ayrı ele alabiliriz.
-Ekonomik Alan
Toplumda demokrasinin en az yaygınlık kazandığı alanın ekonomide olduğu söylenebilir. Ekonomiyi elinde tutan, yönlendiren üretim araçlarının özel mülkiyetine sahip güçler, bu ekonomik iktidarlarını kaybetmemek için hırsla her türlü yola başvurmaktadırlar. Toplumda hatta uluslararası düzeyde ekonomik kararları almanın, ekonomik modeller edinmenin hep kendi hakları olduklarını iddia ederler. Ekonomik iktidarlarının diğer toplum bireylerince değil paylaşılması, tartışılmasına bile tahammülleri yoktur. Aksi halde ekonomi çöker bunalım artar.
Sermayenin küreselleşmesinin en üst düzeylere vardığı günümüzde, ellerindeki ekonomik güçlerine dayanarak her türlü tasarrufları ve sonuçlarını tüm insanlığa dayatmaktadırlar. Bu sonuçların geniş kitlelerce birer kader olarak kabul edilmesini istiyorlar. Teknolojik gelişmelerin direksiyonlarını ellerinde tutarak, uluslar arası finans kuruluşlarıyla, oluşturdukları finans sistemleriyle ve askeri güçleriyle bu dayatmaları sürdürmektedirler.
Demokrasi ilkeleri ile bu türden dayatmalar bağdaşmaz.
Ekonomi tartışmasız tüm bireyleri ilgilendirir. Çünkü ekonomi toplumsal ilişkiler üzerine kurulur ve her birey aralarında çelişkiler olsa da ekonomik ilişkilerden etkilenir.
İnsanların en temel eylemi olan üretim ve tüketim ilişkilerindeki demokrasi, hem sosyal sınıfları hem de demokrasinin diğer alanlarını büyük oranda etkiler.
Üretim araçlarının özel mülkiyeti şüphesiz üretim özgürlüğü açısından büyük önem taşır. Çünkü kapitalistler neyi ne kadar üreteceğine karar verebilecek konum elde etmişlerdir. Yani üretim araçlarına sahip olanlar üretimde yönetim hakkını da ellerinde tutmaktadırlar.
Üretim süreçlerinde karar verenler başka, sonuçlarına katlananlar başka olamaz. Bu nedenle üretimde bulunanlar, üretim süreçlerine ilişkin kararlara katılmaları gerekir ki sonuçlarına da katlansınlar.
Bu açılardan yönetime katılma ekonomik demokrasi için önemli ve gereklidir.
İşyerlerinde sınırlı olarak sağlanmış ve diğer demokrasi ilkelerinden yoksun, yalnızca sonuçlarına katılınan veya kalite çemberleri ve esnek üretim gibi yalnızca kâr artırmaya yönelik organizasyon biçimleri ekonomik demokrasi için yeterli uygulamalar değildir.
Benzer yaklaşım ülke ekonomi politikaları için de geçerlidir. Bireyler ekonomik politikaların oluşmasına katkıda bulunmaları gerekir ki sonuçlarına da katlansınlar.
Ekonomik politikaların oluşma süreçlerine, alınan kararlara katılmadan sonuçlarındaki olumsuzluklara katılmaya ve katlanmaya hiç kimsenin, grubun, sınıfın veya iktidarın hakkı olamaz.
Üretimi belirlemede pazarın yerini alabilecek bir mekanizma henüz bulunamamıştır. Üretilecek mal ve hizmetlerin miktarını, kalitesini ve fiyatını belirlemede pazardan daha işlevsel bir mekanizma geliştirilememiştir. Planlı ekonomiler, sosyalist ve komünist üretim ve paylaşım ilişkileri bu mekanizmaya alternatifler geliştirmişlerse de, yaşanan gelişmeler karşısında henüz başarılı oldukları söylenemez.
Kapitalist üretim ve tüketim süreçlerinde kalarak, bu süreçlere etki ederek, pazarın toplumsal yönü demokratikleştirilebilir. İşçi ve emekçi sınıflar hem üretimden gelen güçleri ile hem de tüketimden gelen tercihleri ile ekonomik demokratikleşmeyi kısmen sağlayabilirler.
Kapitalizm koşullarında çözümsüzlük, çıkar yol bulamama, benim bu konuda bir tavrım yok yaklaşımı, insan olma açısından doğru bir yaklaşım değildir. Başta işçi ve emekçi sınıflar olmak üzere tüm bireylerin toplumu ilgilendiren her konuda düşüncesi ve tavrı olmalıdır.
İşçi sınıfının örgütü olan sendikaların görevleri arasında üretim süreçlerine etki etmek vardır. Hem üretenlerin örgütü, hem ekonomik olarak üyelerinin çıkarları temelinde mücadele etmesi hem de demokrasi ilkeleri gereği ekonomik süreçlere müdahale ederek ekonomik demokrasiye hizmet edebilirler ve etmektedirler.
Pazar ekonomisi bir yandan gelir dağılımında bireyler arası uçurum denebilecek kadar dengesizliklere yol açarken, diğer yandan ekonomiye dinamizm getirmektedir. Bu dinamizmi uluslararası tekeller kendi tercihlerine göre yönlendirirken, bu yönlendirmelere ne ulusal tekellerin ne de toplumsal hareketlerin müdahale etmesini istememektedirler. Uluslararası tekeller üretimlerini artırdıkça bu artırımı karşılayacak yeni pazarlar bulmada sıkıntı çektiklerinde krize girerler. Bu krizler üretim fazlalığından kaynaklanan krizlerdir. Bu tür krizler ya yeni pazarlar bulmak ile veya kâr oranlarını düşürerek ürünleri ucuzlatma ile veya savaşlar ile, savaşın yıkımları, kayıpları ve tüm toplum kesimlerini baskı altına alma ile atlatılabilir. ABD nin sık sık yerel savaşlar çıkarması, savaş ekonomisine milyarlar yatırması yapısal krizlerinin bir şekilde atlatılmasını sağlamaktadır. Bu gelişme nereye kadar sürebilir? Tüm dünya pazarlarını ele geçirinceye kadar. Bu yöndeki gelişmeler 20. yüzyılda iki dünya savaşına neden olarak milyonlarca insanın hayatına mal oldu, Trilyonlarca dolar maddi kayıplara yol açtı.
Toplumlar, devletler ve tüm insanlık; Kapitalizmin krizlerini, pazar kavgalarını silahlı çatışmalara yol açmadan giderebilmenin yollarını bulamadıkça, Dünyamız, tüm insanlığı canlı ekosistemini mahvedecek çatışmalara karşı korunaksız kalır.
Ekonomik demokrasi, emeği ile geçinenlerin çağdaş standartların altına düşmeden, gereksinimlerini karşılayabilecek düzeyde gelir elde etmesini zorunlu kılar. Üretime katkı oranında gelir elde etme, adil ve mantıklı gibi görünse de bireyler arası gelir farklılıklarını da beraberinde getirmektedir. İşgücünün karşılığı yükselen bir gelire evet, ancak çağdaş standartların altında bir gelir kabul edilmemelidir.
Toplumda herkese iş bulunması ve geçinmelerine yetecek bir gelir sağlanması ekonomik demokrasinin gereğidir. Bu gereği yerine getirmek kaygısını özel sektör duymamaktadır. Onlar kendi üretim ve kârlarının peşindedirler. Hatta işsizlik olgusundan çalışanların emeklerini ucuza kapatma açısından yarar bile sağlamaktadırlar. Durum böyle olunca toplumsal sorunların çözümü dikey örgütlenmelerin başındaki devlete düşmektedir. Sosyal sorunları da belirli çıkar gruplarına çalışan bir devlet değil, toplum yararına çalışan bir sosyal devlet çözebilir.
Kuşkusuz üretimde yer almayanlar sonuçlarına da katlanmalıdır. Bir başka deyişle üretime katılmadan gelir elde etmek doğru değildir. İşsizlik ödentisi bu yaklaşımın dışında değerlendirilmelidir. Çünkü işsiz bireyler üretime katılmak isteyip te katılamayanlardır.
Aslında üretim araçlarının sahipleri, bu sahiplik konumlarına dayanarak, çalışmadan üretimin aslan payına konmaktadırlar.
Ekonomik alan toplumsal yapının bir parçasıdır, Ekonomiyi sosyal yönünden koparmak mümkün değildir. Bu yaklaşıma kapitalistler ve bazı ekonomistler yalnızca ekonomi kuralları temeline dayanarak karşı çıkmaktadırlar. Bu karşı çıkış ekonominin sosyal yönünün varlığı ile çatışmaktadır. Ekonomi kurallarını bahane ederek ben ancak bu kadar ücret verebilirim yaklaşımı kabul edilemez. Bir işlerinin batması o işyerinin ücret politikalarıyla ilgili değildir. İşçi ve emekçi sınıfların seslerinin kesildiği, sendikalarının kapatıldığı, ücretlerine itiraz edemedikleri zamanlarda bile pek çok şirket iflas etmiştir ve böylelikle düşük ücret hipotezi çürümüştür.
Bu nedenle bireylerin gelirlerinin belirlenmesi yalnızca ekonomik değil aynı zamanda siyasal ve toplumsaldır. Ortalama gelir standardı, ekonomik, sosyal ve siyasal şartların zorlamalarıyla belirlenir.
Ortalama bir gelir ve ortalama bir tüketim hakkının üzerinde bir gelir elde etmek demokrasi ilkesiyle çelişir. Fazladan gelir başkalarının emeklerinin sömürülmesiyle sağlandığı için demokrasi çiğnenmiş olur. Ekonomik demokraside ücretli emeğin sömürülmesine yer yoktur.
Kapitalist üretim biçiminde; üretim araçları sahiplerine, üretim araçlarını ellerinde tutanlara işçilerin işgüçlerini satmaları söz konusudur. Yani kapitalizmde, sistem gereği;
ya sömürüleceksin!
ya sömürüleceksin! biçimi getirilmektedir. Yüksek oranda getirilmiştir.
Demokrasi; bu mantık temelinde getirilen kurala, işleyişe ve sömürü düzenine karşı çıkmayı gerekli kılar.
Bir başka anlatımla sömürü düzenine karşı verilen mücadele, aynı zamanda demokrasi için verilen mücadeledir. Çünkü kapitalist sistem demokrasiye değil kendi sömürü kurallarını dayatmaktadır.
Ancak kapitalist düzende sömürüldüğünü bilmeyen, sömürüldüğünü fark etmeyen, düşükte olsa aldığı ücreti emeğinin karşılığı olduğunu zanneden, kabul eden, sömürüldüğünü bilse bile bunu makul karşılayan işçi ve emekçiler oldukça, bu durum demokrasi açısından daha kat edilecek çok yolun olduğunu gösterir.
Emeğini sömürtmek isteyenlere de yine demokrasi ilkesi gereği karşı çıkılamaz. Kendini sömürtmemesine zorlanamaz. Sömüren ve sömürülen razı ise, demokrasi güçlerinin bu sınıf çelişkisini zorla değiştirmeğe hakları olamaz. Çünkü zorla iyilik olmaz. Ancak zora dayanmadan her türlü faaliyet ve örgütlenmeler yapılabilir.
İnsanlar doğası gereği düşünsel ve fiziksel üretimde bulunabilirler. Ancak bu özelliğini kullanmayan insanlar da bulunabilir. Bu insanlar çalışmaya, mal ve hizmet üretmeye zorlanamaz. Buna tembellik hakkı da denilebilir. Ancak çalışma imkânı varken çalışmayanlar, tembellik haklarını kullanmak isteyenler sonuçlarına da katlanmak zorundadırlar. Ancak sağlıklı ve yetişkin bir insan neden tümü ile üretimden uzaklaşsın ki? Bu durumunda yaşamını normal yollardan yürütemeyecektir. Yeter ki başkalarını sömürerek yaşama biçimi dışında bulunsunlar. Üretime katılma bir tercih değil bir zorunluluktur.
Ekonomik demokrasi; çalışma hakkı, sendikal haklar, ücretlerin ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi hakkı, tüketim hakkı ile beraber ticaret özgürlüğü ve iş yapma özgürlüğünü de içermelidir.
Kapitalizm ideolojisine göre, liberal demokraside bireysel çıkarları en üste çıkarabilme temel alınırken, yani üretim araçlarının özel mülkiyetine dayanarak ekonomiyi yönlendirme hakkı elde edilmiş olmasına karşın, bu özel yönlendirmeye karşı mücadele ederek ekonomik demokrasiyi tabana, tüm çalışanlara yayma mücadelesi de demokrasi kapsamındadır.
-Siyasal Alan
Demokrasi uzun yıllar yalnızca siyasal demokrasi olarak anlaşılmıştır. Uzun bir geçmişi, yaygın bir kabulü olmasına rağmen, siyasal demokraside de çoğulculuk, katılımcılık ve açıklık ilkeleri yeterince yaşam bulmamıştır.
Siyasal alanda çoğulculuk; siyasi tercihlerin serbestçe ifade edilmesini, örgütlenmeleri, kamuoyu oluşturmaları, propagandaları, haberleşmeleri, toplantıları, protesto gösterileri yapabilmeyi vb. gerekli kılar.
Katılımcılık; seçim ve referandumlarda, sivil toplum örgütlerinin yaygınlaştırılmasında, toplumsal denetim mekanizmalarının oluşturulmasında vb. gerçekleşir. Siyasi kararların her aşamasına bireyler katılmalıdır.
‘Çoğunluk karar alır, azınlık uyar’ yaklaşımı katılımcılığa aykırıdır. Siyasal demokrasi ile çelişir. Toplumda siyaset yapmaya sınırlandırmalar getirilmişse, katılımcılık ilkesi de sınırlandırılmış demektir.
Siyasal demokraside açıklık; toplum adına ne yapılmış ise koşulsuz olarak topluma açılmasını, bireylere denetim, kontrol ve her türlü katılım hakkının sağlanabilmesini gerekli kılar.
Örneğin; mecliste kapalı bir oturum yapmak demokrasiyle çelişir. Kapalı oturumların hiçbir haklı nedeni olamaz. Toplumun parlamentosu toplumdan habersiz konuları ve kararları gizleyerek oturum yapamaz.
Siyasi demokraside meşruluk seçim ve diğer oylama işleyişleri ile sağlanır. Seçimler, özgür, tarafsız bir ortamda, halkın iradesini olduğu gibi yansıtacak biçimde olmalıdır. Her isteyen aday olabilmeli her adaya denk değerde koşullar sağlanmalıdır.
Ekonomik gelişkinlik ile siyasi demokrasinin gelişmesi arasında bir neden-sonuç ilişkisi, bir paralellik yoktur. Hindistan gibi ekonomik olarak gelişmemiş bir ülkede demokrasi yıllar boyu kesintisiz sürerken, Suudi Arabistan, Kuveyt gibi zengin ülkelerde demokrasi yoktur. Yine komünistleri dışlayan ABD ve benzer pek çok ülkede çoğulculuk ilkesi işlememektedir. Bu durum ABD de demokrasinin varlığını tartışmalı hale getirir. Oysa bu ülkelerde ekonomik gelişme diğer ülkelere göre oldukça ileridir.
Ancak ekonomik olarak gelişmiş toplumlarda işçi sınıfı da nicel ve nitel olarak gelişmiştir. İşçi sınıfının yıllar boyu mücadelelerle sağladığı kazanımlar, bu ülkelerde sosyal hukuk devleti anlayışını var etmiştir.
İşçi sınıfının ideolojisi temelinde yürütülen mücadeleler, gerçekleştirilen devrimler ve inşa edilen sosyalist toplumlarda da demokrasi yönünde kazanımların sağlandığını söylemezsek haksızlık etmiş oluruz. Sosyalist ülkelerde 1990 sonrası, bazı bunalımlar, uyumsuzluklar nedeniyle çözülmeler ve değişimler olsa da, bu değişim ve dönüşümleri, demokrasi yönünde ilerleme potansiyeli taşıyan gelişmeler olarak ta değerlendirebiliriz.
Sosyalizmin, Sovyetler Birliği pratiği dağılmış olmakla birlikte, ideolojisi demokrasiye önemli katkılar sağlamıştır.
Kapitalizmin çelişkileri önümüzde dururken, geniş halk kitlelerini yakıp kavururken, ne sosyalizm yönündeki mücadeleler ne de demokrasi mücadeleleri son bulur.
Sanayileşme yarışındaki tüm ülkelerde mevcut sosyal sınıflar; kendi çıkarları, özgürlükleri ve hakları yönünde doğal bir siyasi çaba içindedirler.
Örneğin; işçi sınıfı, ideolojisi gereği yalnızca kendi dar sınıf çıkarları içinde kalmayıp tüm toplum için politikalar üretmekte, örgütlenmelerini bu yönde artırmaktadır. İşçi sınıfının yükselen mücadelesi aynı zamanda ilkeli ve çağdaş bir demokrasi mücadelesidir. Bu mücadele dümdüz bir yolda ilerlemese de kesinlikle demokrasi yönünde en güçlü toplum dinamizmi oluşturmaktadır.
Yine Siyasal demokraside seçilenler belli koşullarda ve belli çerçevede iş yapmak için seçilmiş görevlilerdir. Yönetici değillerdir. En klasik tanımı ile demokrasi “halkın kendi kendini yönetmesi.” Olarak ifade edilir. Seçilen görevli belli koşullarda belli işleri yapmak için oradadır ve seçmen istediğinde geri alabilir. İlişkiler yönetici-yönetilen ilişkileri değil, seçen-seçilen ilişkileridir.
Siyasal demokrasi açısından bir başka yaklaşım ve yanılgı; toplumu veya işçi sınıfını uyuyor olarak görüp kendini öncü hissetme veya ilan etmedir. Kuşkusuz siyasi yelpazenin bir ucunda ileri olanlar ilericiler yer alırlar. Ancak bu ilericiler kendini öncü hissettiklerinde, birileri adına bir şeyler yapma gibi işlere girişirlerse demokrasi dışına düşerler. Oysa yapılması gereken öncülük değil, azınlığı çoğunluk haline getirme olmalıdır.
Dünyanın en ileri düşüncesi de olsa, toplumun çoğunluğu tarafından benimsenmiyorsa, ne geçerliliği ne de meşruluğu söz konusu değildir. Evrensel demokrasi ilkelerine bağlı kalarak çoğalma hakkının kullanılması gerekmektedir.
-Kültürel Alan
Demokrasinin kültürel alanı en az sözü edilendir. Oysa demokrasi insan zenginlikleri üzerine kuruludur. Demokrasinin tek kaynağı, çoğunluğun iradesine dayalı, çoğunluğun demokrasiyi kabul ettiği bir kültürel düzeyin var olmasıdır.
Demokrasilerde kültürel yapı ve faaliyetler en üst düzeyine ulaşır. Demokrasi özünde bir kültürel birikimdir. Bir kültürdür. Kültür insan yaşamını ilgilendiren her alanı, tüm insan ilişkilerini kapsar. Bizzat kültürün geliştirilmesi aynı zamanda demokrasinin de geliştirilmesi anlamını taşır. Hangi ad ve amaçla olursa olsun kültürel gelişmeler engellenemez ve zorla yönlendirilemez. Kültür yalnızca bir toplumun değil tüm insanlığın ürünü durumundadır. Kültürün bu evrensel niteliği, demokrasi açısından onu daha da belirleyici kılmaktadır.
Toplumdaki çelişkilerden ve sınıfsal ayrışmalardan kültürel yapı da etkilenmektedir.
İdeolojiler, doktrinler ve sınıf bilinci kültürel unsurlardır. Dolayısıyle kültürel alanda da demokrasi olmazsa olmaz bir önem taşır. Özgür bir ortamda kültürel gelişmeyi savunmak aynı zamanda demokrasiyi savunmak anlamına gelir. Demokrasi düşmanları kültürel gelişmenin özgür bir ortamda gerçekleşmesine karşı çıkarlar.
Sanat etkinliklerinden aile bireyleri ilişkisine, işyeri ilişkilerinden siyasi tavır almalara, örgün eğitimden medyaya kadar bütün kültürel alanlarda demokrasi tartaşmasız savunulmalıdır.
Kendisinin topluma mutluluk getireceğini, demokrasi sağlayacağını iddia ederek liderlik psikozuna kapılanların toplumda barınmaları da demokrasi kültürünün gelişmişlik düzeyi ile doğru orantılıdır.
Birçok toplumsal kazanımları liderlere, onların üstün yeteneklerine bağlamak demokrasi kültürü ile çelişir. Demokrasi kültürü yerleşmiş bir toplumda liderlik yaşayamaz. Liderler barınamaz. İyi niyetle da olsa topluma rağmen, onun iradesi dışında ona mutluluk getirilemez, demokrasi bahşedilemez.
Demokrasinin diğer alanlarında “devrim” adı verilen dönüşümler gerçekleşebilse bile, kültürel alanda bugünden yarına bir gecede ortaya çıkan bir devrim olamaz. Çünkü kültür bireylerin kafalarının içindeki iktidarlardır.
Kültürel alandaki değişimler ani olmasa da hızlı veya yavaş süreçler içerirler. Kültürel gelişmelere açık yapılanmalar ortaya çıkarıldığında hızlı gelişmeler gözlenebilir.
Cumhuriyetimizin kuruluş dönemlerinde, batılılaşma hareketleriyle beraber hızlı bir kültürel gelişme olabilmiştir.
Ancak aksi de olabilmektedir. Özellikle siyasi iktidarlar, ekonomik alanan güçlüleri, sömürülerini sürdürmek isteyenler, kendi düzenlerini korumak isteyenler kültürel gelişmeleri engelleyebilirler.
Demokrasi kültürü için özgür bir ortamda gerçekleştirilecek tartışmalar büyük önem taşır. Bu tartışmalarla toplumu etkilemek, ikna etmek ve gerçeklerin dile getirilmesini sağlamakla kültürel gelişmenin yolları açılabilir.
Unutmamak gerekir ki toplumda beğeni toplayan kişilerin, örgüt üst organlarında bulunanların, “bilim adamları” nın vb. nın demokrasi kültürünü ne denli hazmetmiş oldukları, aynı şekilde toplum bireylerinin bir slogan şeklinde “demokrasi” nin ne denli hazmettiklerinin ölçüsü ve açığa çıkarılması kültürel demokrasiyle ortaya çıkar.
Çoğu kişi demokrasiyi, ilkelerini alanlarını vs bilmez. Ama demokrasi havarisi kesilir, başkalarını sorgular, sıkıştırır.
DEMOKRASİ VE DEVLET
Devletin yapılanması ve işleyişine, demokrasi ilkeleri açısından açıklık getirmek, demokrasinin toplumda örgütleniş düzeyini ortaya koyan önde gelen bir göstergenin belirlenmesi anlamına gelecektir. Bu yaklaşımla demokrasi açısından devleti tartışmak gereklidir.
Demokrasi, toplumdaki bireylerin kendi kaderlerini, kendilerinin özgür iradeleriyle belirlemeleri olarak kabul edildiğine göre, devlet adı verilen, insanların yarattığı ve ancak kamu üzerinde bir siyasal işlevi olan, toplumun her alanında örgütlü ve kesinlikle bir baskı gücüne dayanmadan hizmet veremeyen, bu toplumsal dikey örgütlenme ile nasıl barışık olunacaktır?
Bu soruya çeşitli yanıtlar verilmekte ve devletin kalkmasını ileri süren görüşler de bulunmaktadır. Ancak ne olursa olsun toplumsal yaşamda, bir piramit gibi ve ancak demokrasi ilkelerinin yaşam bulduğu ve bu merkeziyetçi yapının dağıtılabildiği biçimde örgütlenmelere de gereksinim hissedilmektedir.
Devletin varlığı üzerine yapılan tartışmalar bir yana adı ne olursa olsun toplumsal yaşamın siyasi işleyişi gereği bir “örgütlenme” nin de yer almasından kaçınmak zor görünmektedir.
Bu örgütlenmenin işlevleri, kuşkusuz ona yön verebilenlere göre değişir. Toplumun her alanına giren devlet, demokrasinin en önde gelen bir sorunudur. Çünkü devletin dikey bir örgütlenme oluşu yanı sıra, toplumun tümüne değil de ağırlık bir sınıfına hizmet götürmekte olduğundan, hegemonyası altına aldığı toplumun tümünün çıkarlarını temsil etmekten uzaklaşmış ve toplum üstünde baskıcı bir kurum niteliğine bürünmüştür. Kendine göre vergi toplama sistemi, askeri ve polis örgütlenmeleri, ideolojik, ekonomik, hukuki vb. kurumlaşmaları bulunmaktadır. Toplumdaki sınıfları etkileme gücüne göre de bu kurumlaşmalar yönlenmekte ve devlete nitelik kazandırmaktadır. Günümüzde devletin bu kurumlaşma ve işleyişinde kapitalizme özgü olmak önde gelmekte ve sınıflar üstü bir yapıda da olamamaktadır.
Böylece bir toplumda demokrasinin ölçüsü, devletin niteliği ile en açık ifadesini bulmaktadır. Toplumsal alanın tümünü kapsayan devlet örgütü, her örgütte olduğu gibi kendi içinde dikey örgütlenir. Organlar ve kurumlar oluşturur. Her devletin bu kurum ve organlarının oluşumu, belli bir toprak parçası üzerinde bir araya gelen toplumun, içindeki sınıflara ve bu sınıfların aralarındaki hareketli dengelenmelerine göre gerçekleşir.
Kapitalizmin gelişme yıllarında devletin demokratikliği için genel kabul gören “kuvvetler ayrılığı” ilkesi, burjuva düşünürlerince demokrasi adına Aristo’dan beri kabul edilen klasik bir yaklaşımla ileri sürülegelmiştir.
Böylece devletin birbirlerinden bağımsız yasama, yürütme ve yargı güçlerinin üzerine oturtulması savunulmuştur. Bu üç ayrı işleyiş devlet organları arasında paylaştırılacak veya başka bir deyişle devlet bu üç ayrı güç temelinde örgütlenecektir. İşte demokrasi bu paylaşımın oluşması ve içeriğinin doldurulmasında yaşanan sorunlar ve çözümlerine göre algılana gelmiştir.
Yasama erki yasalar, yönetmelikler ve tüzükler hazırlayarak hukuk kurallarını ortaya koymayı üstelenmiştir.
Yürütme bu düzenin hukuksal temelde yürütülmesidir.
Yargı ise, uyuşmazlıklarda, hukuk dışılıklarda devreye girmekte yapılanları değerlendirmekte ve yaptırımları belirlemektedir. Tüm bu işleyişleri tanımlayan ve yaklaşımları ortaya koyan ve bunları demokrasi ilkeleri temelinde hüküm altına alan bir de anayasanın hazırlanması gerekmektedir.
Açıktır ki bu yapılar arasındaki işleyişler duragan olmayıp, toplumsal gelişmelere göre hareketlilikler göstermektedir. Tüm toplumsal işleyişleri, devletin örgütlenmesini bu üç kuvvete sığdırmaya çalışmak, toplumdaki hareketliliği görmemek demek olur.
Örneğin bu organların yanı sıra sınıfsal çıkarları dile getirme, toplumsal işleyişte bu çıkarlara kimlik kazandırma ve kalıcılaştırma gibi işleyişler de toplumda yer almışlardır. Sınıf ayrımındaki bu işleyişler yürürlükteki toplumsal düzene ve bizzat devlet mekanizmalarına da yansımaktadır. Devlet bu sınıfsal ayrımda öyle bir yere sahiptir ki, üretim biçimi temeline oturmakta ve bu temelde siyasi işleyişlerin devlet aracılığı ile gerçekleşmesini zorunlu kılmaktadır. Kuşkusuz devletin bu işlevi kalıcı değildir.
Siyasetin bulunduğu yerde devlet vardır. Devletin eylemi bir siyaset olduğuna göre, bu eylem üretim biçimini ve bu üretim biçimini etkileyen çabalara göre şekillenmektedir. Toplumda başta sınıf çelişkileri olmak üzere her çeşit çelişki devlete yansır. Siyasi, ekonomik ve ideolojik eylemler, devletin yapısı üzerine etki eder.
Kapitalizm toplumsal işleyişleri kendine özgü etkilemekte, sistemi bu temelde geliştirmek peşindedir.
Kapitalist işleyişi değiştirilemez kabul etmek, demokrasi mücadelesini yok saymak, sömürü ve baskıya karşı insanlık mücadelesinin sürekliliğinden vazgeçmek anlamına gelir.
Mevcut toplumsal yapı içinde demokratik ilkeler yönünde hedef koymalar, hedef koyanların güçleri oranında gerçekleşebilecektir. Bu hedefler içinde sömürü ve dengesiz gelişmelerin ortadan kaldırılması da vardır. Yani üretim araçlarının toplumun bir azınlığı tarafından özel mülk edinilmesi ve bu üretim ilişkileri sonucu artık ürünün eşitsiz bölüşümü nedeniyle oluşan sınıfsal ayrımın giderilmesi ile, toplumsal gelişme doğrudan bağlantılı olmaktadır. Özellikle belirtmek gerekir ki toplumsal gelişme propaganda edildiği gibi, birkaç tekelin veya bir avuç sermayenin gelirden aslan payı alması olarak anlaşılmamalıdır. Gelişme tüm toplum bireylerinin yaşam standartlarında, çağdaş ölçülerde yükselmenin sağlanması demektir.
Devlet ile demokrasinin barışmaması; birinin yönetim, diğerinin ise bireylerin yönetim hakkını kendi iradeleri dışına çıkarmama eğiliminin halledilememesindendir. Devlet bir yönetim biçimi olarak, baskıyı hep kendinde meşru sayar. Kaldı ki devlete hakim olan sömürücü sınıflar, bu sömürülerini bir azınlık olarak çoğunluğa uygularken, devlet baskısı olmadan bunu uygulayamazlar.
Ancak diğer yandan tüm bu baskılara rağmen toplumun ezici çoğunluğunun, özellikle en örgütlü gücü olan işçi sınıfının yıllar boyu sürdürdüğü mücadeleler ile devletin yapısı ve işleyişinde kazanımlar da sağlanmıştır. Devletin yapısı ve işleyişini siyah ve beyaz gibi nitelemek yanlıştır. Bu yapı ve işleyişler sınıfların güçleri oranında sürekli değişmektedir. İster sömürücü sınıflar lehine, isterse aleyhine olsun devletin dikey örgütlenmesi ve baskıcı özelliği değişmemektedir.
Ancak devleti oluşturan organlar ve kurumlar kendilerini toplumun üstünde görmeden ve hissetmeden de görevlerini yerine getiremezler. Yönetimin doğası gereği, ister devlet olsun, ister başta tür toplumsal örgütlenme olsun demokratik değildir. Devlet yapısının demokratikleşme anlamında dengelenmesi, sivil toplum örgütlerinin güçleri ile olur. Bu nedenle sivil toplum örgütlerinin devletin demokratikleşmesinde önemli rolleri vardır.
Demokrasi devlet ile kavgasını, toplumsal gelişmeyi sağlayarak, tüm devlet işlevlerini merkezi yapıyı parçalayarak ve yatay toplum örgütlenmelerine yayarak kazanacaktır. Ancak bu yolla toplum kendi üzerine siyasal baskıyı yok edebilecek, devleti dengeleyebilecektir.
Hele Türkiye gibi demokrasinin oldukça geri olduğu ülkelerde devletin, çürümüş bir düzenin bekçiliğini yapmasına son verme yönündeki gelişmelerin sağlanması, acil bir hedeftir. Türkiye’de devlet her kapıyı açan bir anahtar olarak kullanılırken, yalnız demokrasinin kapısını kilitleyen bir anahtar işlevini de görmektedir, denilebilir.
Şu ayrım da kesinlikle yapılmalıdır. Devlet mi? Toplum mu? veya Devletin çıkarları mı? Toplumun çıkarları mı? Devlet adına toplum üzerinde devlet terörü uygulanması, devlet çıkarının korunmasında nerelere varılacağının en çarpıcı örneğidir.
Devletin çıkarı ile toplumun çıkarının bir olduğunu ileri sürmek, devletin birilerine çıkar sağlayan örgüt olduğunu itiraf etmektir. Oysa tek bir çıkar vardır. O da toplumun çıkarıdır. Yapılacak iş devleti toplum çıkarına işletebilmektir. Diğeri toplumun kendi yarattığı frenkeştayn’a kurban edilmesidir. Araba, atlara koşulmaz.
Öte yandan devleti baş edilemeyen bir “canavar” veya hemen yok edilemeyecek bir toplumsal örgütlenme olarak düşünmek bir tür kolaycılıktır.
Devletin toplumda yer alışında ve demokrasinin geliştirilmesinde sivil toplum örgütlerinin yerine de değineceğiz.
DEMOKRASİ VE SİVİL TOPLUM
Tarihsel süreç içinde toplumlarda oldukça fazla alanda çeşitli örgütlenmeler ortaya çıkmıştır. Bunların bir bölümü ‘toplumun yönetimini’ amaçlar. Bunlar siyasi örgütlenmelerdir. Toplum yönetiminin her alanında dikey olarak örgütlenmiş olanı devlet tir. Devlet dışındaki örgütlenmeler yatay örgütlenmeler olup, sendika, gençlik, kadın, din, basın, çevreci, sanat evleri vb. örgütlenmelerdir. Hem kendi konularında faaliyet göstermekte, hem de siyasi yapıyı kendi amaçları doğrultusunda etkilemek ve yönlendirmek istemektedirler. Din örgütlerinin bir sivil toplum örgütü olup olmadığı tartışılır olmakla beraber, dünya genelinde bu grupta yer alması gerektiği genel bir kabul görmüştür. Oysa din adamları çoğunlukla devlet yönetimlerinde bulunmuşlardır. Veya yönetime ortak olmuşlardır. Bu yapıları gereği bazı din örgütleri (tarikatlar, mezhepler gibi) sivil toplum örgütü değildir. İktidara gelmeyi amaçlayan siyasi partiler gibi faaliyet göstermektedirler. Ancak böyle olsa bile din örgütlerini siyasi parti kategorisine sokmak da doğru olmaz.
Yerel yönetimler de (belediyeler, il, ilçe, köy ve mahalle yönetimleri) birer STÖ olarak değerlendirilebilir. Yasalarla devlet ile bağlarının bulunmasına rağmen, özel seçimler ile yönetim belirlemeleri ve özerk yapıları nedeni ile bu grupta yer almaları gerekir.
Devlet siyasi alanda yükümlendiği görevleri yerine getirirken kendiliğinden, kendini toplumun üzerinde bulur ve hisseder. İşte sivil toplum örgütleri devletin ve tüm siyasi yapılanmaların toplumun üzerinde değil, toplumun bir parçası olarak işlemesini sağlayabilen, onun merkezi yapısını dağıtabilecek örgütlenmelerdir.
Her örgüt gibi STÖ lerin de (kendi içinde) yatay ve dikey (demokratik ve merkeziyetçi) yönleri, kurum ve kurulları vardır. Bu örgütlerin yönetimlerini genel anlamda devlet örgütlenmesi gibi, dikey örgütlenmelerden ayrı tutmak gerekir.
Siyasi alanın bir ürünü olan devlet, kurumlardan oluşan geniş bir örgüttür. İktidarlar bu örgütün direksiyonuna otururlar.
Devletin yapılanması siyasi kanallarla işler, ancak bu yapılanmalar STÖ lerin gereksinim ve amaçlarından oldukça etkilenirler. Yani devlet kurumları da sınırsız özgürlükler elde edemezler. Kapitalist toplumlarda genel olarak kapitalistler lehine işleyişlerde bulunan devletten, sivil toplum güçleri içinde sayılan patron örgütleri de zaman zaman şikayet etmektedirler. Bu durum devletin onlardan yana çalışmıyor anlamına gelmez ancak tam istedikleri düzeyde değildir anlamı taşır. Çünkü toplumda diğer STÖ lerde vardır, İşçi sınıfı harekete ve işçi sendikaları gibi.
Topluma egemen güçler, devletin oluşumuna da ağırlığını yansıtırlar. Ancak diğer yandan devletin sivil toplumlar dışında ve karşısında olma niteliği hep sürer.
Kısaca toplumda, bir yanda sivil toplum, diğer yanda politik toplum bulunmakta ve demokrasi aralarındaki ilişkilerin sonucu ortaya çıkmaktadır.
-Sivil Toplum –
Sivil toplum, devlet dışında, onu denetleyen, yayan ve topluma dinamizm sağlayan özerk alanlardaki örgütlenmelerdir. Toplumun kendisidir de denilebilir. Yani toplumun bir bölümü değil sesi çıkanlar demektir. Merkeziyetçi yapı ve uygulamalara karşı tabanın söz ve karar sahibi olmasını dile getirirler. Siyasi yaşam ve devlet; STÖ lerin sürekli baskı ve dengeleyici gücü ile karşı karşıyadır.
STÖ lerin tamamı kuşkusuz demokrasi yanlısı değildirler, olamazlar da. Demokrasi ilkeleri topluma yerleştikçe, bu antidemokratik sivil toplum güçleri devletin ve siyasetin baskıcı niteliğini artırmaya, daha çok belli bir sınıfa hizmet etmeğe zorlayacaklardır.
Örneğin demokrasi istemeyen bir patron örgütü, kadın örgütü, bir sendika, gençlik, basın-yayın çevresi veya din grupları gibi pek çok STÖ olabilir.
İlkeli bir demokrasi için politik iktidar karşısında toplumsal iktidarın da sağlanmış olması gerekir. Yalnızca politik iktidarın olması demokrasi için yeterli değildir. Çünkü egemenlik toplumdadır ve toplumun bireyleri egemenliklerini seçtiklerine vermezler, devretmezler. Egemenlik toplumun kendisinde kalır. Politik iktidarın aldıkları kararlar olumlu bile olsa kendiliğinden tabandan kopuktur. Siyasi güce denk, bu güç karşısında etkili bir STÖ güçlerinin bulunması demokrasinin önünü açar.
STÖ lerin yaygınlığı ve etkinliği demokrasi için vazgeçilmez önemdedir. Sivil toplum örgütlerinin gelişmesine bağlı olarak toplumsal çelişkiler daha yaygın ifade edilme olanağı bulur. “konuşan toplumlar” oluşur. Sivil toplum örgütleri güçsüzlüğü diktatörlüğe açık kapı bırakır. Örneğin “12 Eylül” lerin batı Avrupa ülkelerinde, günümüz koşullarında oluşması güçtür. (İspanyada meclisi basan general yalnız başına kalmıştı. Diktatörlük eğilimleri hiçbir şekilde taraftar bulmamaktadır.) Bu durum ilerde değişmeler açık olmakla beraber. Batı toplumları “geleneksel demokrasi” işleyişlerine şimdilik sahip çıkıyor görünmektedir. Bu durum, sivil toplum güçlerinin bu ülkelerdeki gelişme düzeyine bağlanabilir.
Ancak son yıllardaki terörist eylemleri bahane ederek demokratik hak ve özgürlükleri rafa kaldırma uygulamaları da kendini göstermektedir. Demokratik hak ve özgürlükleri kısmak, edilgen bir toplum yaratmak isteyen çevreler, ulusal güvenlik ve dış tehdit gibi, terör gibi olguları bahane ederek toplumları baskı altında yönetme, bu yöntem ile iktidarlarının ömrünü uzatma hevesini taşımaktadırlar.
Devlet bir örgüt olarak kamu alanında varlığını sürdürmektedir. Devleti küçültme, daha ileri giderek ortadan kaldırmayı ileri sürenler olmasına karşın küçültememektedirler. Kapitalizmin 1970 lerin ilk yarısında girdiği bunalımdan devlet müdahaleciliğinin azaltılması sermaye tarafından istenir oldu. Aynı zamanda devletin elindeki kaynakların özel sektöre aktarılması da, temel bir ekonomik politika olarak geliştirildi. Böylece “özelleştirme” saplantı halinde bir kurtuluş olarak propaganda edilmeye başlandı. İşleyişte ise yalnızca işletmecilik açısından bazı kamu kuruluşları özel sektöre blok satış veya Halka arz dedikleri borsaya hisse senedi sunularak özelleştirmeler olmaktadır. Ancak vergilendirme, gümrük tarifelerini belirleme, para politikaları ve kamu hizmetleri açısından devlet yine de küçültülememektedirler.
Toplumun her sivil kesimi işçisi köylüsü, kadını, genci yaşlısı, öğrencisi, basın çevreleri sorunlarını tartışmalı ve varılan sonuçlar merkezi yapılarda yankı bulabilmelidir. Şüphesiz STÖ leri demokrasi kültürü içinde gelişmeli, demokrasiyi amaçlamalı ve demokrasi yönünde etkinliklerini artırmalıdır.
Örneğin işçi sendikaları sivil toplum güçleri içinde işçi sınıfının önde gelen bir örgütüdür. İşçi sınıfının siyasi partileri iktidara gelmeyi, yani toplumda dikey örgütlenmeyi hedef edinirken, sınıfın diğer temel örgütlü gücü olan sendikalar ise yatay örgütlenmelerini geliştirerek demokrasi yönündeki tavrını muhafaza etmek durumundadırlar. Bu yaklaşım tartışılabilir olmakla beraber, Nasıl ki kapitalist düzenlerde “devlet sendikacılığı” sorgulanıyor ve sivil toplum örgütü ve gücü olamadığı eşleştiriliyorsa, İşçi sınıfının siyasi gücünün iktidarda olduğu bir toplumda da aynı şekilde “devlet sendikacılığı” olabilmektedir. Sorun dikey yapılara yatay yapıların denetimini ve etkisini oluşturmakla demokrasinin olgunlaşabileceğinin anlaşılmasıdır.
Sonuç itibariyle demokrasinin bir toplumda var olabilmesi ve çağdaş olgunluğa ulaşabilmesi, sivil toplum güçlerinin yaygın örgütlenmelerine ve demokrasi yönünde tavır almalarına bağlıdır.
FAŞİZM, DEMOKRASİYE SAHİP ÇIKMA VE ZORA KARŞI ZOR KULLANIM HAKKI
İlkeleri evrenselleşmiş bir toplumsal örgütlenme olan demokrasi, istemeyenlerinin de bulunması ve bir yaşam biçimi olarak yerleşmemesi nedeniyle, düz ve sorunsuz bir süreçte gelişimini sürdürememektedir. Toplum bireylerinin çoğunluğu bilinçli ve iradelerini kullanarak demokrasiye sahip çıkmadıklarında, topluma sahiplenmiş, hegemonyalarını kurmuş olan sömürücü sınıflara meydan bırakılmış olmaktadır. Özellikle siyasi alan ve devlet, sömürücü sınıflarca sahip çıkılmakta ve bu alan ve mekanizmaları kendi çıkarları doğrultusunda olabildiğince kullanmaktadırlar. Ancak yine de bu durumdan hiç bir zaman toplumsal örgütlenmeler ve devlet düzeyinde demokrasi yanlılarının etkileri ve kazanımlarının olmadığı sonucu çıkarılmamalıdır. Kaldı ki demokrasi sürekli sağlanabilen toplumsal kazanım ve zenginlikler üzerine kuruludur. İşte mücadeleler sonucu sağlanan bu kazanımlarla demokratik yapı ve işleyişlere, toplum bireyleri, örgütlerle ve ortaklaşa sahiplenirler.
-Faşist rejimler –
Toplumsal örgütlenmenin bir boyutu da faşist rejimler, diktatörlükler ve diğer baskıya dayanan rejimlerdir. Bunlar arasında demokrasiye düşmanlıkta en ileri giden, demokrasi ilkelerini en çok çiğneyen, kan ve zulüm ile ayakta kalan rejimlere faşizm adı verilmiş ve halen bu adı alan rejimler bulunmaktadır.
Demokrasi bireylerin, sınıfların çıkarları dışında veya üstünde bir kavram değildir. Kendi “yüksek” çıkarlarının olduğu, sömürülerini sağladıkları bir toplum düzenini sürdürmek isteyenler ve toplumda bulundukları “üstün” yeri kaybetmek istemeyenler, o toplumsal yapıyı yalnızca kendi çıkarları için her türlü baskı, zulüm ve kan dökmelerle ayakta tutmaya çalışırlar. İşte faşizm böylesi amaç ve toplumsal işleyişlerin hakim kılındığı bir rejimdir.
Faşizm, kapitalizmin bunalım dönemlerinde ortaya çıkmış ve giderek, gelişmiş veya gelişmekte ülke farkı olmaksızın her ülke için nitelenebilecek rejimler durumuna gelmiştir. I. Dünya savaşı öncesi İtalya’da ve daha sonra Almanya’da, Macaristan’da, Polonya’da, Romanya’da, Bulgaristan’da, Avusturya’da, Yunanistan’da, İspanya’da, Portekiz’de ve Japonya’da faşist diktatörlük rejimleri oluştu.
Daha sonra Latin Amerika’da Paraguay, Şili vb. ülkelerde ve yine Afrika kıtasında ırk ayrımcı Güney Afrika’daki diktatörlük vb ülkelerdeki rejimlere verilen bir ad oldu. Yine 12 Eylül 1980’de yapılan askeri devirme sonucu Türkiye’de oluşan rejime de haklı olarak “12 Eylül faşizmi” denilmektedir.
- Dünya Savaşında 55 milyona yakın kişinin yaşamını yitirmesi pahasına da olsa, faşist rejimler büyük yenilgiye uğradılar. Ancak kimi ülkelerde faşist olarak adlandırılabilecek diktatörlükler II. Dünya Savaşı sonrasında da varlıklarını sürdürdüler ve halen adına faşist denmese de, çok da farklı olmayan diktatörlük rejimleri dünyanın pek çok ülkesinin rejimleri durumundadır. Demokrasi düşmanı akımlar içinde “yenifaşistler (neofaşistler)” olarak günümüzde de faşist rejim özlemcileri, akımları pek çok ülkede kendilerini göstermektedir.
Özellikle II. Dünya Savaşı sonrası pek çok ülkede faşist rejimler toplumun kendi içindeki bir gelişmesi olmaktan öte, askeri diktatörlükler eliyle ve emperyalist sistem tarafından sağlanmıştır. Emperyalizm kendi çıkarları için dünyada demokrasi düşmanlığını, antikomünizm gibi demagojik gerekçeler de ileri sürerek çeşitli biçimlerde sürdürmektedir.
Demagoji, tüm faşist rejimlerin toplumu etkileme ve demokrasiyi lüks gösterme silahıdır. Zaten eski Yunanlılarda demokrasi düşmanı söylem biçimleri, “demagoji” (lafazanlık) olarak adlandırılmaktaydı.
Demokrasinin çoğulculuk, katılımcılık ve açıklık ilkelerinin ayakaltına alındığı zorbalık, baskı, hapis, işkence ve kan dökmenin meşru sayıldığı faşist rejimler, ağırlaşmış toplumsal sorunların bir çözülüş biçimi, bir kurtuluş yolu olarak topluma dayatılmakta ve propaganda edilmektedir. Devlet otoritesi ve lider tartışılmaz, milliyetçilik, antikomünizm en yaygın propaganda konularıdır. Yine dini temelde ve askeri amaçlar için de diktatörlük biçiminde rejimleri oluşturulmaktadır. Bu rejimler ile, faşizm olarak adlandırılanlar arasında kalın çizgiler bulunmayıp, kullandıkları propaganda malzemeleri ve demagoji metodu da hemen aynıdır. Farklılıklar olsa da her ikisi de demokrasi düşmanlığında buluşmaktadırlar. Örneğin Hitler faşizmine karşı olan veya karşı imiş gibi gözüken Siyonizm ve İsrail’deki rejimlerin özellikle Filistin halkına ve Ortadoğu’da yaptıkları ancak insanlık ve demokrasi düşmanlığı olarak değerlendirilebilir. Yine bir emperyalizm politikası olarak da, rejimleri faşizm veya başka diktatörlük biçiminde adlandırılan, demokrasi düşmanlarının iktidarda oldukları pek çok ülke günümüz dünyasında henüz çok sayıda bulunmaktadır. Demokrasi yanlılarının yoğun ve kararlı uğraşları olmuyorsa ve toplum bireylerinin çoğunluğu demokrasiyi bir toplumsal yaşam biçimi olarak benimsemiyorlarsa, demokrasi sürecinin her ülkede aksatılması, hatta kırıntılarının dahi yok edilmesi yakın olasılıktır. Kaldı ki çoğunluğun demokrasiyi benimsemesi durumunda bile, azınlık olan demokrasi düşmanları zorla iktidara da gelebilmektedirler. Yine Batı Avrupa ülkeleri gibi “demokrasi” şampiyonluğunun yapıldığı ileri sürülen ve gerçekte de kapitalizmin “refah dönemi” nin ürünlerinden, sosyal devlet anlayışının da kabullenildiği ve demokratikliğin, özellikle demokrasi yanlısı sivil toplum güçlerinin bulunduğu toplumlarda dahi tüm bu kazanımların geri gitmesi ve hatta kısa sürede önemli ölçüde silinmeleri söz konusudur.
Bedeli ödenmemiş, güçlüğü çekilmemiş ve büyük çabalarla yıllar süren uğraşlar verilmemiş demokrasiler yoktur. Demokrasi kendiliğinden gelişemez. İşte bu nedenledir ki, demokrasi toplumun yaşadığı sayısız acı deneyler sonucu bir daha kaybedilmemek üzere evrensel olarak ilkeselleştirilmiştir. Faşizm yolu böylece tıkanmaya çalışılmaktadır.
Çoğunluk demokrasi düşmanlarının iktidarını istiyorsa, demokrasi güçleri azınlık olmayı geride bırakarak çoğunluk durumuna geçmeyi hedeflemelidirler. Çünkü demokrasi yanlısı olmanın temeli haklılıktır. Uğraşıldığında olumlu sonuçlar alamama için hiçbir neden yoktur. Ancak, şayet çoğunluk demokrasi yanlısı ve azınlık durumunda olan demokrasi düşmanları iktidardalarsa, bu iktidardan kurtulma meşruluk kazanmış demektir. Demokrasi karşıtı bir azınlık iktidarının barışçıl bir ortamda devrilmesi ise pek olası değildir. Çünkü bu azınlık iktidarı, her yolu deneyerek iktidarını sürdürmek isteyecektir. Bu durumda azınlık olan ve baskı gücüne dayanarak ayakta durabilen iktidarlardan kurtulmak için demokrasi güçlerinin zor kullanma hakları doğmaktadır.
Toplumun çoğunluğunun iradesi dışında ve topluma rağmen zor kullanarak iktidara gelmeye her yol denenmesine karşı çıkış, hem haklı ve hem de meşru bir davranıştır. Ancak bu azınlık iktidarlarından kurtulduktan sonra da, bu iktidar yanlılarının yaşama hakları, çoğulculuğun sınırsızlığı gereği yine de vardır. Bunlar yaptıklarından yargılanacaklardır. Bu, onların düşüncelerinden değil, baskı ve zulüm yapmış olmalarındandır. Çünkü onlar iktidardayken özgürlük ve tüm demokrasi ilkelerini çiğnerlerken, kimilerinin de yaşama haklarını yok etmeye varan baskı ve şiddet uygulamışlardır. Bunların hesabını vermek ve cezalarını çekmek durumundadırlar.
Demokrasi düşmanlarının toplumun çoğunluğunu şu veya bu yolla ikna ederek iktidarda kalmayı başarabilmeleri, demokrasinin bir yetersizliği olarak asla anlaşılmamalıdır. Kabahat demokraside değildir. Yalnızca onu savunanların yetersizliği ve pasifliği nedeniyle demokrasi yenilmiş olmaktadır. Bu da demokrasi güçlerini çabalarıyla giderilebilecek geçici bir durumdur. Yeter ki demokrasi yanlıları gereken duyarlılık ve mücadeleler içinde olabilsinler. Şiddet ve baskı onları korkutmasın, sindirmesin, edilgen hale getirmesin.
Kuşkusuz azınlık iktidarı, demokrasi güçlerinin gelişmesi, yol alması karşısında “devlet elden gidiyor” diye baskıcı yöntemlerini artırabilecektir. Yine bu baskılarını da geri püskürtmenin yolu, toplumun demokrasi yönünde örgütlenmeye devam etmesi ile sağlanacaktır.
Demokrasi mücadelesinde barışçı yol sonuna kadar, ilkeler temelinde denenir. Ancak demokrasi düşmanlarının zora başvurmaları karşısında, demokrasi yanlılarının da zor kullanım hakkı doğar. Bu hakkı kullanmamak demokrasi dışıdır. Demokrasiye gerçekten inanmamaktır.
İlgili kuramların da ortaya koyduğu gibi, kapitalizmin bunalım dönemlerinde ve toplumsal sorunların arttığı durumlarda adı faşizm veya bir başka diktatörlük rejimi biçimi olsun demokrasi dışılıklara daha kolay çıkabilmektedir. Günümüzde ise kapitalizm en ağır bunalım dönemini yaşamakta ve bu bunalım eğrisi sürekli aşağı gitmektedir. Bu durumda demokrasiye sahip çıkmanın, ilkelerinin yaşam bulması için mücadele etmenin önemi, yaşanan deneyimlerin ortaya koyduğu sonuçlara da dikkatle kendini çarpıcı olarak hissettirmektedir. Kapitalizmin bunalımının sonuçları, insanlığa yıkımları çekilmek istenmiyorsa, demokrasi yönündeki mücadeleler güçlendirilmek durumundadır.
LİDERLER VE DEMOKRASİ
Demokrasi liderliği, liderlik de demokrasiyi reddeder. Demokrasilerde liderlik diye bir ilke veya işleyiş yoktur. Gereksinim de. Demokrasi toplumun örgütlenmesidir ve örgütsel işleyişler, organlar ve çok daha önemlisi bireylerin özgür iradelerinin geçerliliği vardır. Bu nedenle demokratikleşme ile liderlik barışık kavramlar değildirler. Toplumların kaderini liderler değil, ancak o toplumun bireyleri kendi özgür iradeleriyle tayin edebilirler. Bireyler toplumlarının kaderini tayin edemiyor olsalar bile bu hakkı bir başkası onlar adına kullanma hakkına sahip değildir. Kaldı ki demokrasi bireylerin bizzat sahiplenmeleri ve yaşam biçimi olarak kabullenmeleriyle oluşur. İddia edildiği gibi liderler istediğinden veya bahşettiğinden değil.
Liderlik en büyük örgütlenme olan demokrasinin toplumsal örgütlenmesi açısından olduğu gibi, toplumdaki diğer her çeşit örgütlenme için de aynı değerde demokratiklik açısından sorgulanmaktadır. Sorgulanmalıdır. Zaten bir ülkede demokratik yapılanma ve işleyişler yerine “liderlik” varsa, bu yapı topluma demokrasi dışı bir biçimde yansır. Demokrasinin olduğu toplumlarda veya demokrasi ilkelerinin yaşam bulduğu örgülerde adı öne çıkmış kişiler ile, klasik anlamda demokrasiyi yadsıma üzerine kurulu liderliği de ayırmak gerekir.
Bir örgüt demokratikse o örgütün üyelerince belirlenen karar ve istişare organları da, demokrasi ilkelerine göre oluşur. Örgütün yönetimi asla seçilenler de değil, yönetim hakkı hep üyelerin yetkisindedir. Seçimle oluşan yönetimler, üyelerin iradelerinin emanetçisi olarak da algılanmamalıdır. Demokratik örgütlerde üyeler kendilerini yönetecekleri değil, örgütlenme amaçları doğrultusunda özgür iradelerini kullanmak ve yönetim biçimi olarak da kendi kendilerini yönetmek için örgütlenirler. Aralarında organsal dokular oluştururlar. Demokrasinin diğer toplumsal örgütlenme biçimlerinden ve demokratik olmayan örgütlerden bir farkı da budur.
Liderlik ise, bireysel yetenekler üzerine kuruludur. Mücadeleler tarihi genellikle liderleri ile anılır. Oysa o lideri lider yapan katılımcılarının bulunmasıdır. Tebaası olmayan hiç bir kral, askeri olmayan hiç bir general, tarafları olmayan hiç bir siyasi lider yoktur. Olamaz da.
Toplumsal yaşamda, özellikle güç günlerde öncüler ve öncülerin de öncüsü bazı kişilerin adı duyulabilmektedir. Bu kişiler toplumda başarılar da sağlayabilirler. Ancak bu kişilerin yapamadıkları ve asla yapmayacakları tek şey, demokrasi ilkelerine uygun davranmaktır. Hiç bir zaman iktidarlarının paylaşılmasını istemezler. Tüm iyilikleri kendileri sağlayacaklardır. Kendileri dışında kimse topluma iyilikler sağlayamaz. Hatta kimi liderler topluma demokrasi getirdiklerini, demokrasiyi kurtardıklarını dahi iddia edebilmektedirler.
Kuşkusuz olumlu katkı sağlamış olanları da vardır. Ancak halkın çoğunluğu benimsemiyorsa o topluma, lider istese dahi demokrasi getirilemez. Kimse bu “demokrasi” ye sahip de çıkmaz.
İşte Türkiye’de, 27 Mayıs 1960 askeri devirmesiyle askerler zorla da olsa iddia edildiği gibi demokrasi getirebildiler mi? Daha sonraki askeri devirmelerde 1961 Anayasasının getirdiği hak ve özgürlükler yok edilirken seyirci kalınmadı mı? Çünkü o anayasayı halk bilinçli olarak ve özgür iradesiyle getirmemişti.
Yapılan referandumlar demokratikliği kanıtlamaya da yetmemektedir. Örneğin 1961’de “ileri” sayılabilecek bir Anayasayı kabul eden bir halk, 1982’de aradan geçen 21 yıldan sonra çok daha “geri” bir anayasaya ezici bir çoğunlukla “evet” diyebilmiştir. Bu durumda, askeri rejimlerin liderleri demokratik biçiminde değil, kendi kuralları temelinde toplumu yönlendirmişlerdir denilebilir.
Oysa demokrasi liderler rejimi değil, toplumun örgütlendiği, bireylerin özgür iradeleri ve örgüt organlarının yaşam bulduğu bir rejimdir. Toplumda bireylerin örgütleri ve örgütlerin de kendi içinde temsil edilme süreçleri vardır. Demokrasi ilkelerine göre, yani çoğulculuk, katılımcılık ve açıklığın sağlandığı koşullarda “temsil edilme” bir kişinin veya lider kadrosunun elinde toplanamaz. Böyle olunduğunda da demokrasi olmaz.
Şayet bir örgüt ve hatta bir ülke lideri öldüğü zaman dağılıyor ve zor günler geçiriyorsa, demokrasi süreçleri ve ilkeleri de işlemiyor demektir. Çünkü demokraside işi şansa bırakma yoktur. Örgütsel doku, boşalan organ üyesinin yerini ilkeli işleyişlerle bireylerden veya üyelerden doldurabilecek mekanizmalara sahiptir. Kaldı ki demokrasilerde kişiler değil, seçilmiş organlar bulunur ve bu organlar kendi içinde eksilmeleri doldurabilecek yedeklere veya benzeri işleyişlere sahiptir.
Örgüt olmak da zaten üyeler arasından en yetenekli, en bilinçli, görevini yaşam biçimi olarak yerine getirmeyi en iyi kanıtlamış olanların, en uygun organlara seçiminin sağlanmasıdır. İyi işleyen demokrasi ilkeleri koşullarında her zaman üyeler veya toplum bireyleri arasından, en uygunlarının seçilme şansları sağlanır. Bu nedenle üst organlarda bulunanlar yetenek, becerileri ve uygunluklarından üst organlardadırlar. Onların bu özelliği onlara liderlik değil, üst organ üyeliği statüsü verir. Liderlik gibi bir sorun varsa, böylesi bir işleyişin olamamasındadır.
Demokrasiyi hazmedememiş liderler, kendi yanlarında ikinci numara veya eşit düzeyde bir başkasına tahammül dahi edemezler. İkinci bir rakip çıkmışsa da onu yok etmek için tüm güçlerini kullanır ve bu yaptıklarını da meşru görür veya göstermeye çabalarlar. Kaldı ki kendi ile aynı, yani “bir numara” biri ile birlikte olabilsinler. İşte bu nedenle liderler demokrasiyi sevmezler. Çünkü demokrasi her zaman kendilerine en az aynı “düzey” de birilerinin çıkmasına yol açacak ve onlar da liderlik statülerini kaybedecektir.
Liderler için kendilerine işleyen demokrasi iyidir, işlemiyorsa kötüdür.
Dikkat edilirse pek çok siyasi parti, kuruluş, hatta ülkeler dahi liderinin adı ile anılmaktadır. Milyonlarca insanın kaderi bu insanlara bağlanmış gibi gözükmektedir. Ancak her insan gibi onlar da yanlış yaparlar, yaşlanırlar, bunarlar ve ölürler. Ne var ki onları liderlik statüsünden indirmek pek çok toplumsal bileşkeyi de zorladığından güç olmaktadır. Böylece toplumsal dalgalanmalar, âdeta bu kişinin günlük yaşamına bağlıdır.
Liderler, demokratik seçimle gelmekten çok, zor koşulların ürünü olarak, bazen de biçimsel seçimlerle yerlerini alırlar. Devrilmeleri, âdeta toplumda devrim yapmak kadar güçtür. Kendinden yana olanlar melektir ve karşı olanlara da ne olduklarına bakılmaksızın en sert tepkiyle karşılanır. Kriter önce kendisi, sonra başkalarıdır.
Öyleyse ne lider, ne de onun başarısı. Demokratik örgütlenmeler ve toplumun demokratik örgütlenmesi vazgeçilmez önemdedir. Toplumsal örgütlenmenin demokratik oluşumunun adı da, demokrasidir.
Günümüzde demokrasinin algılanma, içerik ve düzeyi ile liderlik statülerinin sorgulanması aynı yöndeki gelişmelerdir. Zaten örgütsüz ve dağınık toplumlarda tarih sahnesine çıkan liderler döneminin kapanması ile demokrasinin gelişmesi arasında da doğrudan bağ olmuştur. Güçlü toplumlar, ileri toplumlar, kültürel olarak gelişmiş toplumlar güçlü liderlerinin bahşetmeleri ile değil, güçlü demokrasilerinin sonucudurlar.
DEMOKRASİ VE SENDİKALAR
Demokrasi; sendikalar için iki açıdan önemlidir. Birincisi işçi sınıfının nicel ve nitel gücüne sahip, ülke demokrasisinde önde gelen bir sivil toplum örgütü oluşu, diğeri de kendi yapısı içinde demokrasiyi oluşturmasının gerekliliğidir.
Demokrasi ve sendikalar bir diğerinin göstergesi durumundadır. Şayet bir ülkede demokrasi gelişmişse sendikal haklar da gelişmiş, doğal olarak toplumda sendikalaşma oranı yüksek ve sendikal demokrasi için ülke koşulları olgun demektir. Diğer elde ise sendikal hareket gelişmiş ve ülke demokrasisi için ağırlığını koymuşsa, demokrasi de en güçlü dayanaklarından birini bulmuş demektir.
Yine; bir ülkede demokrasi gelişmişse, bu gelişmenin gerçekleşmesinde işçi sınıfının payının olmaması asla düşünülemez. Örneğin; Avrupa’da 1830 ve 1848 işçi hareketleri ile demokrasinin olmazsa olmaz ilkeleri olan genel oy, seçme ve seçilme, siyasi partiler kurma gibi haklar elde etme ve diğer siyasal demokrasi işleyişleri yönünde önemli adımların atılması sağlanmıştır.
İşçiler mal ve hizmet üretiminden ve tüketimden gelen güçlerine dayanarak toplumda köklü değişiklikler yapabilecek durumdadırlar. İşçi sınıfı üretim ve tüketimden aldığı güç ile toplumu geliştirme ve değiştirme görevini, istemiş olmasından çok tarihsel olarak toplumun örgütlenmesi sürecinde aldığı yer gereği üstlenmiştir. Bilim ve teknolojideki en son gelişmeler kimi iddiaların aksine bu gerçeği değiştirmemiş, işçiler sınıf niteliklerini yitirmemişlerdir. Değişen işçi sınıfının kendi içinde niteliği olup, üretimde yer alış temelindeki sınıfsal ayrım ve çelişkiler sürmektedir.
İşçi sınıfı, demokrasinin toplumlarda geliştirilmesi yönündeki kazanımlarını, deyim yerindeyse kopararak almıştır. Kimse kendiliğinden bu kazanımları vermemiş ve tanımamıştır. Örneğin liberalizm, yalnızca kapitalizm, kapitalistler için özgürlükler anlamına olup, kapitalistler kendilerine tanıdıkları özgürlük ve hakları, işçi sınıfına tanımamakta kesin tavır koymuş ve koymaktadırlar. Kapitalizmde özgürlük, “kâr etme” özgürlüğü olarak, kapitalistlerce anlaşılmaktadır. Oysa işçi sınıfı için özgürlük kavramında “kâr etme” özgürlüğü diye bir “şey” yoktur. Kapitalistlerle işçi sınıfı arasındaki bu tavır farklılığı sürmekte ve her iki sınıf var olduğu sürece de bu farklılık yer alacaktır. Örneğin en temel hak olan sendikalaşma ve siyasi örgütlenmeler açısından, işçi sınıfına karşı bugün demokrasinin en gelişmiş olduğunun ileri sürüldüğü ülkelerde dahi demokrasinin çoğulculuk, katılımcılık ve açıklık olarak belirlenen ilkelerine tahammül son derece sınırlı veya yoktur. Bu demektir ki, işçi sınıfı kendi gücü ile toplumsal ve evrensel olarak sahip olduklarına, yine kendi gücünü kullanarak sahip olmaya devam edecek ve yine kendi gücü ile geliştirecektir.
Bu arada vurgulanmalıdır ki, işçi sınıfını yalnızca “mavi yakalılar” olarak görmemek gerekir. Dünyanın en büyük kapitalistleri dahi, işçi sınıfından düşünce ve önerilerini de alarak en geniş biçimde yararlanmakta ve “beyaz yakalı” işçiler önemli bir etkinliğe ulaşmaktadır. İşverenlerin ücretli danışmanları da birer işçi sınıfı bireyidirler. Belki bu beyaz yakalıların az bir bölümü, patronlara çok yakındır. Ama yine onların birer işçi sınıfı bireyleri oldukları gerçeği değişmemektedir. Çünkü ücret alıyorlar. Aldıkları ücret onların kaliteli emeklerinin karşılığıdır. Günümüzde çok daha net olarak anlaşılmaktadır ki üretim tekniklerini yani teknolojiyi, yazılım teknolojisini (software) geliştirenler de birer işçidirler. Karar yine sermayedarlarda, yoğunlaşmasını uluslararası düzeyde sağlayan sermaye çevrelerinden olan uluslarötesi tekellerin merkezlerinde, yani en büyük patronlardadır. İddia edildiği gibi borsada hisse sahibi olanlarda da değildir. Sermaye, firmalarının finans sorununu çözmek, kendine kaynak aktarmak için piyasaya hisselerini sürerken, bunu, işletmesinin yönetimine ortaklık olunamayacak biçimde yapmaktadır.
Sermaye çevrelerinin kendi aralarındaki ortaklıklar, hisse senedi satışları ile karıştırılmamalıdır.
Sermaye İşçilerin düşünsel ve fiziksel olarak üretimi geliştirmelerine -yalnızca ve yalnızca kar etme, rekabette yenik düşmeme – temelinde izin verilmektedir. Oysa üretimin her sürecinde en geniş biçimde işçi sınıfı vardır. Üretim araçları sahipleri ise kârlarını artırma dışında işçilerin yönetime katılmasına yanaşmamaktadır. İşçiler ise sendikaları aracılığı ile sürdürdükleri mücadeleleri ile yönetime katılmayı hedeflemektedirler.
Kapitalist toplumla birlikte ortaya çıkan işçi sınıfı kendi ideolojisini, politikasını, siyasi ve sivil toplum örgütlenmelerini geliştirme süreci içindedir. İşçi sınıfı siyasal demokrasi için partisini oluştururken, ağırlıkla ekonomik demokrasi alanında sendikalaşma ile mücadelesini sürdürmektedir.
İşçi sınıfı siyasi demokrasiye bir birey olarak katkısını sağladığı gibi, etkin ve sonuç alıcı ağırlığını partileri ve yine bir sivil toplum gücü olan sendikaları ile sağlamaya çalışır.
İşçi sınıfının güçlü bir ideolojisi, toplumsal işleyişlere ilişkin hedefler edinen çeşitli doktrinleri vardır. Ancak işçi sınıfının ideolojisi ve doktrinleri “dogmatik” değil, diyalektik felsefeyi kendilerine temel alırlar. Yalnızca gelişime açık olmakla kalmayıp, gelişmeyi sağlamaya da yöneliktirler. – İşçi sınıfının bu görevi tarih ve toplumsal gelişmelere dayanır.
İşçi sınıfının demokrasiye bakışı, yalnızca kendi sınıf çıkarları çerçevesi ile de sınırlı değildir. Toplumun, özellikle diğer emekçilerin çıkarlarını ve genel olarak toplumun ekonomik, siyasal, kültürel açılardan gelişmesini ve demokrasi ilkelerini savunur. İşçi sınıfı toplumun diğer kesimlerinin örneğin kadınların, gençlerin, köylülerin v.b.’larının örgütlenmelerini de destekler.
Sendikal haklar ve demokrasinin birbirine ne denli sıkı bağlı olduğu 12 Eylül rejiminde, tüm yoksunluğu yaşanarak Türkiye’de de bir kez daha ve çarpıcı bir biçimde öğrenildi. Sendikal hakların olmamasının çalışanların ekmeğinin küçülmesi anlamına geldiği, 12 Eylül rejiminde daha yaygın kavrandı. Bu kavrayış sonucu işçi sınıfı ve tüm emekçiler -“demokrasi büyümeden ekmeğimiz büyümeyecek” -sloganını giderek daha çok ifade ettiler, ediyorlar. 12 Eylül işçi hareketleri, yapılan tüm direniş ve grevler, yine sendikacıların söylemleri ve yayınları siyasi iktidara karşı önceki dönemlere kıyasla görülmedik biçimde tavırlıdır. Sendikaların siyaset yapmaları yasalarda açık hükümlerle yasaklanmış olmasına rağmen, böylesine yoğun biçimde siyasi alana sendikaların ağırlıklarını koymaları tesadüfi değildir. Bu gelişmeler işçi sınıfının siyasi demokrasiyi geniş biçimde kavraması olarak da değerlendirilebilir.
Sonuçta 1991 Ekim genel seçimlerinde hemen tüm sendikalar, 12 Eylül rejimini devam ettiren ve devamını savunan -“ANAP’a oy yok” -kampanyasında bulundular.
Deneyimler de açıkça ortaya koydu ki işçi sınıfının örgütlenmesi ve güçlü bir sendikal hareketin varlığı aynı zamanda demokrasinin de garantisi sayılmaktadır. Örneğin Türkiye’de sendikalar demokrasi sürecini kesintiye uğratmak isteyenlere karşı koyacak kadar nicel ve nitel örgütlenmelerini sağlayabilmiş olsalardı, üç kez askeri devirme yaşanmazdı.
Dünyada hiç bir askeri rejim (cunta) toplumla demokrasi ilkeleri temelinde bağ kuramamış, “aksine hak ve özgürlükler çemberini alabildiğince daraltmış, kimilerini yok etmiş ve değil demokrasinin olgunlaşmasına katkıda bulunma, demokrasiyi katletmiştir.” Yaşananlar hep baskı, zulüm ve yasaklar biçimindedir. Düzenlerinde kazanan hep sermaye çevreleri, kaybeden hep işçi sınıfıdır. Demokrasinin doğası gereği şayet toplum kendi iradesi ile demokrasiyi geliştiremiyorsa bir grup, bir parti veya ordu mensupları bunu sağlayamamaktadır. Zaten başka türlü bir sonuç da ortaya koyamazlar. Çünkü askeri diktatörlüklerin bizzat varlığı, demokrasinin en zıttı rejimler durumundadır.
Demokrasi ve sendikaların bağı üzerine işçi sınıfının ideolojisi, kuramsal yaklaşımları ve doktrinleri bulunmaktadır. Ayrıca 1989 öncesi dünya nüfusunun üçte birinin yaşadığı sosyalist toplumlarda, sendika ve demokrasi açısından dikkate değer örnekler ortaya konmakla birlikte bu yöndeki ideoloji, doktrin ve kuramlarda da sorgulamalar son gelişmeler karşısında artan biçimde kendini göstermektedir. Sosyalist blok kurulmuş ve çözülmüştür. Bu değişim doğal olarak daha önce de var olan tartışmaları artırmış, beraberinde ilgili kuram ve doktrinleri de yoğun tartışmalara açmıştır. Bu tartışmalar doğal olarak sendikaları da içermektedir.
İşçi sınıfı ideolojisi temelinde oluşan toplumsal doktrinlerden tartışmasız en etkini ve kendini en yaygın kabul ettireni -Marksizm dir. Kendilerinden önceki kuram ve doktrinlerden de geniş olarak yararlanılarak oluşturulan Marksist doktrin, sosyalist ve giderek komünist toplum biçimini öngörmüştür. Kari Marks ve Friedrich Engels tarafından biçimlendirilen daha sonra Vladimir I.U.Lenin’in geliştirdiği doktrin temelinde sosyalist toplumlar oluştu. Dünyanın üçte biri 1989 yılına değin bir “blok” olarak bu toplumlarda yaşadı. Bu “blok” un bir dünya toplumsal sistemi olduğu da belirtildi. Daha sonra bu toplumlarda henüz -net yorumlanamayan – ve ancak “reel sosyalizm” in tarihe gömüldüğü değişimler yaşandı.
Tartışmalar ne yönde gelişirse gelişsin bir gerçek var ki işçi sınıfının sömürüye karşı mücadelesi, içinde bulunduğu çelişkileri gereği sürecektir. Adına sosyalist veya bir başka ad verilsin, toplumlar köklü değişimlere gebedir. Bu değişime ışık tutması açısından teknolojik gelişmelerin yol açtığı üretim süreci, dağılımı ve tüketimdeki yeni yapılanmalar da tartışılabilir.
Ancak bu konuda da tartışmasız bir gerçek teknolojik gelişmelerin sınıfsal ayrımı yok etmediği ve işçi sınıfının kendi aleyhine değil, yaşam ve çalışmasını iyileştirme yönünde bu değişim ve gelişmelerin yer alması mücadelelerinin sürdürülmekte olduğudur. Yine bu mücadelede de sendikalaşma ve demokrasi koşullarının sağlanması birincil öneme sahiptir.
Bugünkü demokrasi anlayışı daha doğrusu çağımızın demokrasi kavramı, kitabımızın girişinde de belirtildiği gibi öncekilerinden daha gelişmiş durumdadır. Bireylerinin özgür iradelerine göre toplumsal ilişkilerinin yönlenmesi ve yukarda sayılan demokrasi ilkelerinin yaşam bulması gerekmektedir. Bu durum da -“SOSYALİZM Mİ, YOKSA DEMOKRASİ Mİ?” – tartışmasına da yer kalmamaktadır. Çünkü gelecek, toplumun kaderi, toplum bireylerinin elindedir. Toplum da bireylerin kendi geleceklerine kendilerinin yön verebilmesi de ancak demokrasi koşulları ile sağlanabilmektedir.
-Toplum iradesi demokrasi koşullarında sosyalizm veya bir başka ad altında sömürüsüz ve sınıfsız bir toplum biçimini seçebilir veya toplumsal örgütlenmesini bu temelde yapabilir. –
Sendikalar işçi sınıfının ve ücretli olan herkesin örgütüdür. Toplumun yapılanmasında bu kuruluş kendi amacı, yani üyelerinin hak ve çıkarlarını geliştirme temelinde yerini alacaktır. Bir siyasi parti gibi sendikalar iktidara aday olamazlar. Ancak toplumun yapılanmasında, demokrasinin olgunlaşmasında aktif tavır alırlar ve bir siyasi partiden az olmayan bir güç ile bu amaç için mücadele ederler.
İşçi sınıfı, örgütsel ve ideolojik olarak toplumda yer almadan, o toplumda demokrasinin gelişeceğini beklemek de gerçekçilik olmayacaktır. Dahası demokrasi, işçi sınıfının sınıfsal çıkarları, toplumdaki yeri ve işlevi gereği en önde gelen bir amacıdır. Çünkü, yukarda da değinildiği gibi işçi sınıfının hak ve çıkarları en ideal biçimde demokrasi koşullarında gerçekleşebilmektir.
İşçi sınıfının içinde bulunduğu sınıfsal çelişki, demokrasinin toplumda örgütlenmesi açısından da kendini göstermekte ve bu nedenle de mücadelesiz demokrasiye kavuşulamayacaktır.
Bir sivil toplum gücü olarak, demokrasinin o toplumda varlığı ancak ve ancak sendikaların varlığı ve etkin bir biçimde müdahalesi ile sağlanacaktır.
DÜNYADA DEMOKRASİNİN GELİŞİMİ
İlkel insan topluluklarının oluşmasından bu yana insanlar arasındaki ilişkiler ve bu ilişkilerin dayandırıldığı toplumsal yapılar, toplumsal süreçler hep gündemde tutulmuştur. İnsanlar arası ilişkilerde örneğin “yönetici” ve “yönetilenlerin kimler olacağı ve nasıl belirleneceği, aralarındaki ilişkilerin nasıl süreceği, yöneten ve yönetileceklerin haklarının neler olacağı üzerine sürekli arayışlarda bulunulmuştur. Toplumlar gelişmişler, değişmişler ve ancak halen bu arayışlar hiçbir zaman durmamıştır. Durmayacak da. Çünkü insanlar yaşamlarını en iyi sürdürebilecekleri toplumsal yapı ve bireyler arası ilişkileri belirleme yönünde, tarihin geçmiş her döneminde olduğu gibi günümüzde de sürekli bir mücadele içindedirler.
İşte bu toplumsal ilişkilerin örgütlemesi yönündeki arayışlarda beliren en önemli kavramlardan birisi de demokrasi olmuştur. Bir kavram olarak telaffuz edilmeye başlanması eski Yunanlılara değin uzanır. Demokrasiden eski Yunanlılarda da söz edilmekle beraber toplum bireyleri tarafından algılanmasına, yaygınlaşmasına, ilkelerinin belirlenmesine ve bir toplumsal örgütlenme olarak gelişmesine kapitalizmle birlikte başlanmıştır. Günümüzde demokrasinin kavranması ise, yukardaki bölümlerde de belirtilmeye çalışıldığı gibi yakın geçmişten dahi farklılıklar taşımaktadır.
Eski Yunanlılar, günümüzden yaklaşık 2500 yıl önce Yunanca “demos” halk ve “kratos” iktidar sözcükleri yanyana getirilerek “halk iktidarı” yani “demokrasi” kavramını oluşturmuşlardır. Yunanlılar özellikle Atina kentinde, köleler dışında kendi aralarında bir iktidar biçimi ve yönetim sistemi geliştirdiler. Seçimler, halk jürileri, meclisler bu demokraside oluştu, ancak günümüz demokrasisinden oldukça uzak bir felsefe ve işleyiş üzerine oturtulmuştu.
Eski Yunan demokrasisi yanında o dönemin diğer topluluklarında, küçük devletlerinde, imparatorluklarında şu veya bu ölçüde adına demokrasi veya başka ad da verilse, insanlar arası toplumsal ilişki, yönetim ve devlet biçimleri tarihsel süreçlere, üretim biçimine bağlı olarak şekillendi. Daha sonra bu ilişkiler yerini, köleci toplum biçimi olarak adlandırılandan bir başka toplumsal gelişmelere terk etmek durumunda kaldı. Daha sonraki toplum biçimlerine de üretim, dağıtım ve tüketim süreçleri temelinde feodal toplumlar adı verildi. Toplumsal ilişkiler de doğal olarak toplumlardaki bu değişim ve gelişmelerle birlikte değiştiler. Karşılıklı etkileşim içinde oldular.
Demokrasi açısından gelişmelere bakıldığında, kapitalizmin oluştuğu 17. yüzyıla değin, adından söz etmeye değer bir ilerleme görülmemiştir. Ortaçağ veya feodalite adı verilen dönemde dini kurumlar, krallar, padişahlar, şahlar, aristokratlar ve toprak beyleri toplumun örgütlenmesinde, bireyler arası ilişkilerde belirleyici güç, yöneten durumunda oldular. Feodalizmde demokrasinin gelişememesi toplumsal yapı ve şekillendiği üretim biçimine doğrudan bağlıdır. Toprağa bağlı çalışanlar demokrasiyi gerçekleştirebilecek güçte olamadılar. Feodal yapının hakimleri ise demokrasiye asla gereksinim duymuyorlardı. Krallıklar, hanedanlıklar, aristokratlar, toprak beyleri toplumdaki hâkimiyetlerini sürdürürken köleci düzendeki biçimiyle de olsa hiçbir demokratik işleyişe gereksinim duymuyorlardı.
Kapitalizminde ise bir üretim biçimi, bir toplumsal sistem olarak, kapitalistlerin aralarında sistemi yaşatacak normlara ve topraktan kopmuş özgür işgücüne gereksinimi vardı. Bu nedenle içerik ve işleyişinde çifte standartlar da bulunsa liberalizm demokrasi öğeleri taşıyordu. Kapitalizm kendi gelişmesini sağlamak, kendi hakimiyetlerini pekiştirmek ve feodalizmi yok etmek için günümüzden çok daha gerilerde de olsa demokrasiyi geliştirdi.
İşçi sınıfının demokratikleşme yönündeki mücadelesi yanında, burjuvazinin feodalizme karşı mücadelesinde, işçi sınıfının desteğini sağlamak için getirdiği ilke ve işleyişler de demokrasinin gelişmesinde önemli olmuştur.
Kapitalizmin gelişmeye başlamasıyla burjuvazi de ideolojisi, felsefesi ve toplumsal örgütlenmeye yaklaşım olarak kendi sınıfsal farkını, netliği artan bir biçimde gösterdi. Toplumsal ilişkilerde feodal düzen yerini kapitalizmin yaşayacağı ilişkilere, kurallara, kurumlaşmalara, devlet yapısına ve rejimlere bırakıyordu. Kapitalizm yeni bir düzen, yeni bir toplumsal sistem olarak gelişirken beraberinde demokrasiye özgü toplumsal örgütlenmeleri de getirmek durumundaydı. Örneğin -Krallık rejimine karşı çıkılıyor, cumhuriyetler ilan ediliyor, demokrasi önde gelen bir sistem oluyor, meclis oluşturuluyor, seçme ve seçilme getiriliyor, insan haklarından söz ediliyor v.b.’ları. – Bu ilişkilere, toplumsal kurumlaşmalara kısaca toplumun bu Örgütlenme gelişmesine -DEMOKRASİ – adı veriliyor. Böylece eski Yunanlılar döneminden sonra demokrasi kavramı oldukça değişik biçimde ve yeniden telaffuz edilmeye başlandı. Liberal demokrasi veya burjuva demokrasisi adı da verilen bu demokrasi, -günümüz demokrasisinin de başlangıcı – olarak kabul edilebilir.
Liberal demokrasinin gelişimi kimi ülkelerde, örneğin 1789’da Fransa’da yapılan devrimde önemli rol oynadı. Çünkü kurulacak toplumsal ilişkilerin kuralları, demokrasi adına belirlenmişti.
Kapitalizmin gelişmesiyle tarih sahnesine burjuvazi ile birlikte yeni bir sınıf daha çıktı. İşçi sınıfı. Endüstri devrimi adı verilen, üretimde gerçekleştirilen sıçramalarla işçi sınıfı da sayı ve nitelikçe gelişti. Toplumda sesini yükseltmeye başladı. Kendi çıkarına olduğu için demokrasinin geliştirilmesini amaçladı. Örneğin kararlı ve yaygın mücadelelerle oy hakkını elde ettiler ve diğer kazanımları ile birlikle demokratikleşmede büyük ilerlemeler sağladılar.
İşçiler tavırlarını doğrudan demokrasinin boyutlarını geliştirme yönünde aldıkları gibi, her türlü özveriyi de göze alarak ve sonuçlarına katlanarak demokrasinin dayanakları olan sendikal hak ve özgürlükler, insan hakları yönünde mücadelelerde bulundular. Sürdürdükleri bu mücadelelerinde sağlanan kazanımlar ise toplumda demokrasinin gelişmesine birer katkı oldu. Bugün -“Batı demokrasisi” – adı verilen demokrasinin oluşumunda işçilerin bu mücadelelerinin önemli payı bulunmaktadır.
Demokrasi uzun bir dönem için daha çok siyasi alan ve siyasi karar verme mekanizmaları olarak algılandı. Bu, demokrasi üzerine geliştirilen kuramlardan ve yaklaşımlardan kaynaklanıyordu.
Örneğin burjuva devrimleri liberalizmi, liberal demokrasiyi de geliştirmiş, bu alan için pek çok düşünür kuramlar üretmiş ve bu kuramlar temelinde toplumsal örgütlenmelerde bulunulmuştur.
-Kapitalizmin ilk yıllarında burjuvazinin derdi işçi sınıfı ile değil, feodal ilişkilerden kurtulma, kendi ideolojilerine göre, kendi çıkarları için, yani kendisi için özgürlükler sağlama idi. –
Örneğin Fransa’da devrimden önce “Anayasa Derneği Dostları” örgütü gizli olarak kuruldu ve bu derneğin merkezi Jacoben adında bir manastırda bulunduğundan, bu dernek etrafında birleşen düşünürlere Jacobenler adı verildi. Dernek yöneticilerinden Marat, Danton ve Robespier gibi düşünürler liberal demokrasinin “toplumcu” adı ile anılan kanadını oluşturdular. Demokrasiyle ilgili yeni kurulan cumhuriyetin demokrasi ilkelerini belirlediler ve savundular. Günümüz demokrasi kavramında farklı olarak
-devletin diktatörlüğünü – de savunan bu düşünürler akımı, daha sonra yeni toplumcu düşüncelere ipuçları bıraktılar.
Bu arada liberal demokrasiyi geliştirme yönünde mücadeleler de sürmekteydi.
Liberal demokrasi toplumsal yönü bir kenara bırakarak, müteşebbis bireyin hak ve özgürlüklerini temel alır ve iktidarın bu birey karşısında gücünün sınırlanmasını ister. Liberalizmde, iktidar pazara müdahale etmemelidir. Ekonomik liberalizm felsefesine dayanan bu demokrasi anlayışında toplumsal özgürlük ve refah yoktur. Önemli olan bireyin çıkarlarıdır. Varsın bireyler bu çıkarları için kıyasıya çatışsınlar.
Liberaller arasında bir başka düşünür de, toplumsal bireyler üzerine kuramını oluşturan Adam Smith’dir. Daha sonra işçi sınıfı düşünürleri Adam Smith’den de yararlanacaklar, o dönemin bir başka ismi olan Ricardo’dan da.
Liberal demokrasi, kapitalist toplum biçimi geliştikçe, feodalizme karşı kesin zafer kazanıldıkça daha önce savunulan özgürlüklerin genişliği fazla bulunmaya başlandı.
-Ancak özgürlükleri bu kez işçi sınıfı hatırlattı, tüm gücüyle ileri sürdü ve sahiplendi. –
Kapitalizmin kendi içindeki gelişmelerle de “liberal demokrasi” niteliğini kaybetti ve kimi ülkelerde yerini, kapitalizmin bir “refah toplumu” olduğunu ileri süren “Batı demokrasilerine bıraktı. Kimi ülkelerde ise demokrasi lüks sayıldı.
Kapitalist toplum oluşurken ortaya çıkan burjuva düşünürleri, ideologları, kapitalist toplumun savunucuları, liberal demokrasiciler gibi, kapitalist toplum gelişirken bu kez de kapitalist toplum yerine sosyalist toplum biçimi için mücadeleler, ilgili kuramları, doktrinleri üretenler ve düşünürler kendini gösterdi.
Bu düşünürler buldukları mirastan da önemli ölçüde yararlanarak sosyalizmin doktrinini oluşturmaya başladılar. Thomas More’un 1516 yılında yayınlanan Utopia adlı kitabı, Jacobenlerin görüşleri, Montesquieu ve Rouseau’nun toplumsal ilişkiler üzerine kuramları, Luis Blanc ve Proudhon’un tezleri, Adam Smith’in sonradan değiştirdiği kimi ekonomik kuramları, Hegel’in toplumsal ilişkiler üzerine felsefi yaklaşımları ve yine diğer bazı düşünürlerin ortaya koydukları kuramlar ve tezlerden; Kari Marks ve Friedrich Engels işçi sınıfı ideolojisinin çerçevesini ortaya koymaya, toplumsal mücadelelere ve değişime ilişkin doktrin geliştirmeye ve teoriler oluşturmaya çalıştılar.
İşçi sınıfının iktidar olduğu rejimler ve toplum örgütlenmeleri 187l’de Fransa’da 70 gün gibi kısa ömürlü, başarısız “Paris Komünü” deneyimden sonra ilk kez 1917 yılında çarlık Rusya’sında kurulmaya başlandı. Daha sonra özellikle 2. Dünya Savaşı sonrası Doğu Avrupa’da yeni sosyalist ülkeler ilan edildi. 1989 yılına gelinceye kadar dünya nüfusunun yaklaşık üçte biri bu toplumlarda yaşadı.
İşte bu toplumlarda oluşturulan demokrasiye de -“sosyalist demokrasi” – adı verildi. Sosyalist demokrasiler, Marksist ve Leninist doktrin temel alınarak ve bir toplumsal örgütlenme olarak geliştirildi.
Sosyalist demokrasiler de sınıf çelişkilerinin üretim araçlarının özel mülkiyetine son verilerek işçi sınıfı lehine çözülmesi ve böylece sınıfsız topluma ulaşılması, artı değer sömürüsünün ortadan kaldırılması ve toplumda sınıf hâkimiyetlerinin giderek yok edilmesiyle de -“gerçek demokrasi” -nin getirilmesi öngörüldü. Ancak işlerlikte, uygulamada geçici olarak başvurulduğu ileri sürülen -“proletarya diktatörlüğü” – ve -“devletçilik” – ağırlık kazandı. Daha sonra sosyalist ülkelerdeki rejimlere, komünist partilerinin işçi sınıfı ve tabandan koptuğu, bürokrasiye boğulunduğu, katılımcılıktan uzaklaştığı ve demokrasinin doktrinlerde ileri sürüldüğü biçimiyle geliştirilemediği yönünde eleştiriler dile getirildi. Sosyalist demokrasiler ülkeden ülkeye değişti ve ancak -demokrasinin ilkeli olarak yerleşmemiş olması – biçimindeki eleştirilere ayrımsız hepsi de hedef oldular.
1989 yılı ve sonrası sosyalist ülkelerde bir biri ardından değişiklikler olurken, sosyalist demokrasiler üzerindeki tartışmalar da arttı. Sosyalist veya komünist ideoloji, kuram ve doktrinlerde -bunalım – adı verilebilecek düzeyde çeşitli sorunlar yaşamaktadır. Ancak gelişmelerden net yorumlar çıkarmak güç olduğu gibi, -“sosyalizm öldü” – gibi yorumlarla da konu açıklığa kavuşturulamamaktadır. Diğer bir gerçek ise -“reel sosyalizm” in tarihe karıştığı biçimdedir. – Yaşanan bu toplumsal doku ve rejimlerle sosyalist toplumlar ayakta kalamamışlardır. Ezeli sosyalizm düşmanları propagandalarını alabildiğine yaygınlaştırmak için bu durumda bir yığın malzeme bulmuş oldular.
Kuşkusuz yaşanan deneyimlerden sosyalizmin bir toplumsal sistem olarak öldüğü değil, ancak bir sonuca varmanın da henüz güç olduğu ileri sürülebilir. -Çünkü sömürüsüz, insanca çalışma ve insanca yaşama yönünde insanlığın, işçi sınıfının mücadelesi asla son bulmayacaktır. Bu hedefe ne ad verileceği önemli değil. Önemli olan, bu hedefin yok edilemeyeceğidir. –
Geçmişte ve günümüzde demokrasi kavramı yukarda sıraladığımız gibi bazı ek kavramlarla birlikte kullanılmaktadır. Örneğin “Liberal demokrasi”, “Batı demokrasisi”, “sosyalist demokrasi” gibi adlandırılmalar yanı sıra “kurumsal demokrasi”, “sınıfsal demokrasi”, “yeni demokrasi”, “biçimsel demokrasi” ve “gerçek demokrasi” olarak da telaffuz edilmektedir. Yine öncekilerden farkını belirtmek için “çağdaş demokrasi” veya “ileri demokrasi” kavramları da kullanılmaktadır.
Biz bu demokrasi kavramlarının hangisinin doğru veya yanlış olduğunun tartışmasına girmiyor ve ancak demokrasinin -evrensel ilkelere göre – gerçekleşmesi gerektiğini belirtmeyi yeterli buluyoruz. Tartışmanın, demokrasinin adında değil kendisi, yani ilkeleri, anlayışı ve normları üzerinde olmasını yeğliyoruz.
Çünkü sorun demokrasinin adında değil ilkeli olup olmadığında, ilkelerinin neler olduğunda ve toplum bireyleri tarafından bu ilkelerin ne denli benimsendiğinde yatar. Adına -“en ileri demokraside” – denebilir. Ancak bu ilerilik – ilkesellik ve tutarlılık la anlamını doldurabilecektir.
Demokrasiler ülkeden ülkeye, toplumsal gelişim özelliklerine göre çeşitli farklılıklar göstermektedir. Demokrasi ölçeği geniş olduğundan bu farklılıklarına rağmen demokrasiler günümüzde her toplumda, ülkede gerçekleştirilebilir, bir toplum örgütlenmesi olabilir. Yeter ki kendi içinde ilkelerini yaşatabilsin.
Dünyada rejimler ve toplum sistemleri tartışılmaktadır. Tartışılmayan demokrasidir. Ancak demokrasinin adı değil nasıl bir toplumsal örgütlenme olacağı, ilkelerin ne denli gerçekleştirileceği ve nasıl algılanacağı son derece önem kazanır, bu tartışmalarda. Yöneliş, demokrasinin inkâr edilemeyecek biçimde ve evrensel niteliklere kavuşan ilkelerinin toplumlarda var edilmesi biçimindedir. Sosyalist ülkelerde yaşanan değişimlerden sonra dikkatler demokrasi kavgasında daha çok toplanmıştır. Demokrasi üzerine çökertilmeye çalışılan sisler dağıtılmaya çalışılmaktadır.
-Dünyada hiç bir ülke yok ki demokrasi amaçlı mücadele olmasın. –
TÜRKİYE’DE DEMOKRASİNİN GELİŞİMİ
Toplumdaki ekonomik, siyasal ve kültürel gelişmelere bağlı bir biçimde gelişen, toplumun bir ürün durumunda olan demokrasi süreci, Türkiye’de de doğal olarak bu alanlardaki gelişmelerle seyrini sürdürmektedir. Türkiye’de demokrasinin, sahiplenmesi gerekenlerin durumuna da bağlı olarak, çağdaş düzeyinin oldukça gerilerinde olduğu henüz söze başlarken belirtilebilir. Bu durum, tarihsel ve toplumsal gelişmelere bağlanabilse de asla demokrasinin Türkiye’de yetersiz gelişmesine haklılık kazandıramaz.
Türkiye’nin mirasını devraldığı Osmanlı İmparatorluğu döneminin feodal toplum yapısı veya Asya tipi üretim biçimi, diğer Batı ülkelerindeki gibi kapitalist toplumu geliştirebilecek düzeyde bir yapılanmayı getiremedi. Kapitalist toplum ve gelişmesindeki bu gecikme, demokrasi yanlısı bir toplumsal güç olan işçi sınıfının Osmanlı’da tarih sahnesine çıkışını da geciktirdi. Cumhuriyet dönemine cılız bir kapitalistleşmeyle geçildi ve kısa süre sonra -“devlet eliyle kapitalist yetiştirme” – adı verilecek biçimde bir toplumsal yapılanma getirilmeye çalışıldı. Bu işleyişte, amaçlanan özel sektör yerine devlet sektörü gelişti. İşçilerin çoğunluğu; özel sektöre göre çok daha gelişmiş ve hacimli olan kamu sektöründe çalışıyor durumdalar. Bu işçiler, ağırlıklı olarak -“devlet babanın ekmeğini yiyen” birer “devlet işçileri” – durumunda hem kendilerini algıladılar ve hem de toplum tarafından bu yaklaşımlarla algılandılar. Türkiye’deki sınıfsal ayrışmada işçi sınıfının sayıca ve niteliksel olarak zayıflığı, demokrasinin geliştirilmesinde de olumsuz bir unsur olarak yansıdı.
Ekonomik yapılanma açısından da Türkiye, kapitalistleşememenin “sancısı” nı yaşarken, bu durum siyasi alanda da kendini gösterdi. Osmanlı İmparatorluğunun son döneminde padişah dışında en güçlü bir siyasi güç olan İttihat Terakki, Batı türü bir liberalizmi değil -milliyetçiliğin, ilericiliğin ve devletçiliğin – sentezini yapmaya çalıştı. Ekonomik yönden liberal ama politik yönden devletçi olmak, Batı’da görülen demokrasi yanlısı anlayışların Türkiye’de de gelişmesini önleyen bir durum oldu. Halka hiç güvenmeyen İttihat Terakki Batı ölçülerine göre muhafazakâr kalıyordu.
İttihat Terakki Osmanlı Devletine sadık bir politika izlerken dincilere karşı “liberal” olarak adlandırılabilecek güçlerle ittifak yaptı. Osmanlı’nın son zamanlarında yeni politik akımların da sahneye çıkmasıyla, siyasi alandaki mozaiğin sayısı çoğaldı. Bu arada İttihat Terakki Türkçülük akımına da sahiplenince, diğer ırkları da karşılarına almış oldular.
Cumhuriyetin ilanından sonra da devletçilik anlayışı aynen kaldı ve yine Tanzimat’tan beri sürdürülmeye çalışılan Batılılaşma da. Cumhuriyetle birlikte kimi politik ayrışmalar saflarını korurlarken, kimi yeni saflaşmalar oldu. Beklenenin veya tahmin edilenin aksine demokratikleşme sağlanamadı. -Cumhuriyetin ilanından 2 yıl sonra 1925’te, Takriri Sükûn Yasasının ilanından başlayarak demokrasinin temel ilkelerinden biri olan çoğulculuk açıkça yasaklandı. – Yasal tek parti dönemi başladı. 1930’da kurulmasına izin verilen Serbest Fırka ‘nın 3 ay sonra kapatılması, tek particilikte ne denli ısrarlı olunduğunu ortaya koymaya yetmektedir.
“Resmi ideoloji” olarak getirilen Kemalizm, kendi dışında ister “dinci”, ister “liberal” ve ister “sol” olsun tüm politik akımlara karşıdır. -“Tek şef”, “tek parti” -topluma mutluluk getirecektir. Oysa demokrasi ilkelerine göre demokrasi topluma asla bahşedilemez, bir lütuf olarak verilemez. Bir kişi, bir grup veya bir partinin ürünü olamaz.
Böylece daha Cumhuriyet kurulurken hakim kılınan Kemalizm, politik anlayış, devlet yapısı ve kısaca demokratikleşme açısından değerlendirildiğinde Kurtuluş Savaşı döneminden çok daha fazla baskıcı bir rejim getirmiştir. Başka deyişle Cumhuriyet öncesi yaygın olarak gelişme gösteren demokrasi güçleri, daha Cumhuriyet dönemi başlarında bu gelişmesini sürdürme koşullarına kavuşamadı. Ağır baskı ve yasaklarla karşılaşıldı. Dahası giderek baskıcı tutum artırılarak siyasal örgütlenmelere ve sivil toplum güçlerinin kendilerini ifadelerine 1946’lara değin izin verilmedi, en küçük bir tahammül dahi gösterilmedi.
1946 yılında çok partili döneme geçiş demokrasiye geçildiği anlamına gelmemekle beraber, önemli gelişmelerin önünün açıldığı bir dönemin başlangıcı sayılır.
1946’da Türkiye’de demokrasiye kapıların aralanması, örneğin sınıf esasına dayalı örgütlenmelerin serbest bırakılması, Türkiye’de demokrasi güçlerinin mücadelelerinden çok, uluslararası alandaki gelişmeler ile doğrudan ilgilidir. Faşizmin dünya ölçeğinde yenilmesi, diğer antifaşist güçlerle birlikte komünist ve diğer “sol” siyasi akımların büyük yararlılıklar göstermeleri, yeni sosyalist ülkelerin kurulması, az veya çok dünyanın hemen her ülkesini kapsayan -“özgürlük barış demokrasi” -rüzgârlarının esmesi Türkiye’yi de etkiledi. Bu arada daha Hitler Faşizmi yenilirken bir yanda Bretton Woods Anlaşmasıyla IMF Kurulu ve ABD emperyalizminin gücünü simgeleyen doların dünya parası olarak kabulü diğer ilgili gelişmelerle de teyit edilirken, Birleşmiş Milletler, ILO vb. uluslararası örgütlerde de tarihin en ileri kararları alınmakta ve sözleşmeleri kabul edilmektedir.
DP’nin 1950’de iktidara gelirken demokrasi ve özgürlük yanlısı konuları işlemesi, DP’nin yalnızca propaganda malzemesi olarak kullanışına bağlanamaz. Zaten iktidara gelir gelmez bu görüşlerin çoğundan uzaklaşılmış, -“çoğunluk diktatörlüğü” – yeğlemiştir. DP liderlerinin popülist politikalar izlemeleri, bu yönde söylemlerde ve vaatlerde bulunmaları çok partili döneme geçilmiş olmasının getirdiği bir ortamda, yeniden seçilmenin amaçlanmasına dayandırılabilir. Yine seçmenlerin seçim işleyişini benimsemiş olmaları da, iktidarda bulunan DP’lilerin halk ile diyalogda bulunmalarına bir başka neden durumundadır. Ancak tüm bu olgular yanında dünyadaki demokrasi yönündeki gelişmeleri ve “popülizmin o yıllarda moda olmasının da etkileri göz ardı edilemez. 1946 sonrası gelişmeler demokrasinin Türkiye’de de yerleşebilmesinde birer adım sayılabilmekle beraber, hemen belirtmek gerekir ki henüz atılması gereken daha pek çok adım bulunmaktadır.
O dönemin diğer bir gelişmesi de DP’nin orduya karşı takındığı tavırdır. Ordunun Kemalizm’den gelen bir geleneği olarak, kendini her zaman ülkenin en üst sorumlusu gibi kabullenmesini kırma yönündeki tasarruflar da demokrasi açısından büyük önem taşımış ve henüz taşımaktadır.
Diğer yandan DP’nin iktidara gelişi dahil, 1950 sonrası Türkiye’deki gelişmeleri II. Dünya Savaşı sonu dünyadaki gelişmelerden, özellikle ABD’nin yayılmacı politikalarından soyutlamak olanaksızdır. Elbette DP’yi ABD iktidar yapmadı. Ancak 1946 sonrası ABD ile yapılan dış yardım anlaşmalarıyla, Kore’ye asker göndermeyle, NATO’ya girişle, 1960’lara doğru OECD ile birlikte bir “Planlama Komisyonu’nun kurulmasıyla vb. biçimlerle ABD ile Türkiye’nin yakın ilişkileri oldu.
Kapitalistleşme süreci, özel sermayenin gelişimi açısından da 1950 sonrası büyük önem taşır. Henüz bebek olan özel sermaye, tüccar ve ağa etkinliğinde olan DP iktidarı döneminde tarihinin en büyük besinini aldı. Bir yanda toprakta çözülmeler olurken, sanayileşmede de adımlar atıldı ve özel sermaye daha çok aile şirketleri biçiminde yoğunlaşmaya başladı. Tarımda makineleşmenin da etkisiyle şehirleşme arttı ve büyük kentlerde nüfus yığılması oldu. 1950-60 arası dört büyük kentin nüfusu %75 arttı. Tarımda biriken sermayenin sanayiye yönelmesi ise dikkate değer bir başka gelişme oldu.
Bu dönemde kamu sektörü yanısıra özel sektör işçileri de özellikle sanayi ve tarım alanlarında sayıca arttılar. Bu gelişme doğal olarak, DP iktidarının diktatörlük sevdası ve çoğulculuğu reddetmesine rağmen, demokrasi güçlerinin artmasına ve niteliksel gelişmelerine de yol açıyordu. 1960’a doğru artan işçi, öğrenci vb. toplumsal güçlerin hareketleri, bu gelişmelerin birer işareti sayılırlar.
1960’lara yaklaşırken DP ile ordu arasındaki sürtüşme de arttı. Sivil iktidar, bu yönde toplum bireylerinin katılımını yeterince sağlayamadı ve sivil toplum güçlerinin gelişmelerini de bizzat kendisi önlediğinden ve yine sivil toplum güçleri bir askeri darbeyi önlemeye yetecek düzeyde gelişmediğinden, bu “sivilleşme” operasyonu 27 Mayıs 1960 askeri devirmesini getirdi. Diğer bir deyişle askeri devirmenin yapılması önlenemedi ve -sivilleşme yönündeki girişimlere, ordu tahammül edemedi. –
Böylece ordu, Osmanlı döneminde İttihat Terakki’den ve Cumhuriyet döneminde Kemalizm geleneğinden aldığı davranış biçimiyle (durumdan vazife çıkararak) -toplumu “kurtarmış” – ve askeri devirme yolu da Cumhuriyet döneminde açılmış oldu. 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980’de yeni askeri devirmeler gelecektir. Askeri devirmelerin arkasında ABD emperyalizminin ne denli yer aldığı, haklı bir tartışma konusudur. Ancak diğer bir tartışma konusu da ordunun geleneksel tutumu yanısıra, toplum örgütlenmesinin, bireylerin iradelerini nasıl kullanabildikleri veya kullandıkları üzerinedir. -Kısacası demokrasiye bireylerin ne denli sahip çıkabildikleri, belirleyici önemi olan bir tartışma konusudur. Örneğin 1961 Anayasası ile getirilen özgürlükler toplumsal dayanaktan yoksun olduğundan, 12 Mart ve 12 Eylül askeri devirmeleri ile geri alınmıştır. –
Askeri devirmelerin hep, toplum adına “toplumu kötü sivil iktidarlardan kurtarmak”, “anarşi ve terörü ortadan kaldırmak”, “ülkenin birlik ve bütünlüğünü sağlamak” için yapıldığı iddia edildi. Dahası 12 Mart ve 12 Eylül askeri rejimleri ülkede var olan demokrasinin gereğinden fazla geniş ve hatta Türkiye toplumuna lüks olduğunu açıkça ifade etmekten çekinmediler.
1970’lerde özel sermaye çıkarına dokunan, devletin bazı ekonomik müdahalelerine karşı çıktı. 1980’e gelindiğinde 24 Ocak’ta alınan kararlar dünyadaki gelişmelerin doğrudan etkileri ve ülkedeki tekelci sermayenin istemleri doğrultusunda oldu. Alınan kararları demokrasi koşulları içinde uygulamak zordu. Çünkü bu kararlara göre ücretler ve tarım emekçilerinin gelirlerinin düşürülmesi temel alınmaktaydı. Oysa işçilerin ve kooperatifler biçiminde az da olsa köylü lerin mevcut örgütlülük ve kısıtlı da olsa demokrasi koşullarında bu sağlanamazdı.
12 Eylül rejimi daha önce yapılan 2 askeri devirmenin en diktatörü ve en uzun süreli olanıdır. 12 Eylül’den sonra uygulanan ekonomi -devletçi-liberal eğilimli-, ancak politikalar -muhafazakâr ve baskıcı – oldu.
1983’te iktidara gelen ANAP her yönüyle 12 Eylül rejimin bir ürünü ve bu rejimin devamını sağlayıcı oldu. Demokrasi düşmanları safında yerini alan ANAP, ekonomi alanında IMF kanalıyla uluslarötesi tekellerden yana, uluslararası finans sistemiyle uyumlu, iç tekellere geniş olanaklar sunan, fırsatçılar ve spekülatörler yaratan bir işleyiş getirirken, politik alanda da askerler, muhafazakarlar ve dincilerden yana tasarruflarda bulundu. ANAP’ın demokrasi, demokratiklik ve liberallik açısından tutarlı hiç bir yönü yoktur. Örneğin ANAP Genel Başkanlığı yapmış ve daha sonra azınlık oyu ile çoğunluk milletvekilinin sağlaması biçiminde yer alınan parlamentodan seçilen Turgut Özal’ın, “ben 7 yıl için seçildim, 7 yıl kalacağım” mantığı, demokrasinin yalnızca kendinin seçilmesi demek olduğu anlayışına dayanmaktaydı. Oysa demokrasi ilkesi, seçilenlerin, seçenler istendiklerinde hemen geri alınabilmelerini, seçilenlerin de bunu hissetmelerini gerekli kılar.
Partiler ve seçilenler ile seçmenler arasında frekans farklılıkları varsa, seçilenler seçenlerce denetlenememekte, karar ve uygulamalara toplum bireyleri, yani seçenlerin iradeleri hakim kılınamamakta ve iktidara yeterince yansıtılamamakta veya farklı yansıtılmaktadır. Türkiye’de olan da budur. Türkiye’de demokrasi süreci parti, seçmen ve seçilen arasındaki iletişim ve diğer frekans farklılıklarının, yine denetimsizliklerinin giderilmesiyle işleyecektir. Bu yönde özellikle Batı Avrupa demokrasileri Türkiye’ye görece, ileridedirler.
Türkiye toplumu, henüz Batı Avrupa’dakiler kadar da olsa, demokrasi meyvelerini tadabilmiş değildir.
Devlet, parti ve seçmen eksenine hep devletçi anlayış hakim olmuştur. “Biz seçeriz, onlar devleti yönetirler” yanlışlığı zihinlerden kolay çıkamamaktadır. Oysa katılımcılık ilkesi merkezi yapıların, iktidarın parçalanmasını, bireylerin her aşamada katılımcılık hakkının işletilmesini ve diğer toplumsal örgütlenmeleri gerekli kılmaktadır.
Türkiye’de seçilenler, seçenlerden hep kopuktur. Seçilenler ulaşılamaz bir statüye eriştirilir. Bu gelenek yıkılmadığı sürece, demokrasi süreci önündeki büyük bir engel de yok edilemeyecektir.
Türkiye’deki demokrasiye -“askeri demokrasi” -adının verilmeye çalışılması da boşuna değildir. Çünkü Türk Silahlı Kuvvetleri her zaman sivil iktidarı devirmeyi kendine meşru görmüş ve bunu üç kez de uygulamıştır. Açıktır ki, Türkiye’de demokrasinin gelişmesine en büyük engeller, bu askeri devirmeler ve bu devirmelerin sonuçları ile getirilmiştir.
Türkiye’de demokrasi açısından önem kazanan bir başka olgu da, liberallerin de barındığı ve radikal olmayan sağ partilerin tavan ve tabanı arasında anlayış farklılıklarının bulunmasıdır. Liberallerin ve muhafazakârların yan yana bulundukları bu parti yapıları Serbest Fırkadan başlar. Daha sonra özellikle DP, AP ve 1980 sonrası DYP olarak devam ederler. Bu gruba 1980 öncesi diğer bazı partiler dâhil edilebildiği gibi, 1980 sonrası örneğin ANAP da bu grupta sayılabilir.
En son yapılan Ekim 1991 genel seçim kampanyası sırasında ve seçim sonrası oluşturulan DYP-SHP koalisyonunu üzerine de, DYP yönetim kadrolarının tavrı ile üye tabanları arasında farklılıklar görülmüştür. Tavan kadroların bir bölümü Batı’daki Hıristiyan Demokratlara benzer biçimde liberal, hatta son örneklerde kimi sosyal demokrat söylem biçimlerinde de bulunmaktalar. Yine bu yönde programlar oluşturmaktalar ve hükümet programlarında da hedef olarak belirtmekteler. Oysa taban muhafazakâr ve dinci ağırlıktadır. Bu program ve söylem biçimlerini üyelerin ne denli kabul ettikleri kesin tartışmaya açıktır. Kuşkusuz iktidara gelmek için böylesi program ve söylem biçiminde bulunan parti yönetim kadroları, iktidara geldiklerinde sözlerinde durmamakta ve yine programlarına uymamaktadırlar. Ancak vaatlerinin çok az bir bölümünü gerçekleştirerek, demagojilerini sürdürmektedirler.
Bu partilerin tabanı ve seçmenleri lider kadrolar gibi olmasalar da, farklılıkları hoşgörü ile karşılıyor durumdadırlar. Yine “sol” olduğunu ortaya koyan, bir zamanlar “kanlı-bıçaklı” olduğu bir politik parti ile koalisyonun yapılması da tabandan da, “oyunbozan” biçiminde bir tepki ile karşılanmamış, aksine olumlu da bulunmuştur denilebilir. Partililerin ve seçmenlerin bu hoşgörülü tavırlarından, onların demokrasi yanlısı oldukları, ancak bu yönde bilinçli tavır koyamadıkları ve bir olgunlaşma dönemi içinde bulunuldukları sonucu çıkarılabilir. Halk sorunların “telaşsız” bir ortam içinde çözülmesini istiyor ve politik ayrımlar nedeniyle kavga istemiyor. Bu tavır belli ölçülerde radikal sağ taraftarlarca da gösterilmektir. Çünkü bu tarafların da “siyasi kavga” dan somut bir çıkarı yoktur. Önemli olan bu gerçeğin geniş çevrelerce anlaşılabilmesidir. (Ancak bu DYP-SHP koalisyonunun ömrü uzun sürmemiştir, DYP tarafından yıkılarak DYP-MSP (Çiller-Erbakan) koalisyonu kurulmuştur. DYP lideri Avrupa toplantılarında bizi destekleyin yoksa dinciler iktidara gelecek diye propaganda yapmasına karşın kendi eli ile Erbakan’ı başbakan yapmıştır.)
Türkiye demokrasisi yıllar yılı “resmi görüş” ün izin verdiği kadar genişleyebilmiş ve hep bir lütuf olarak sunulmuştur. Ancak “birlik, beraberlik”, “anarşiyi önleme”, “vatanın bütünlüğü” adına her zaman askıya alınabilir. Yargısız infazlar yapılabilir. Devlet terörü uygulanabilir. İşte, DYP-SHP Koalisyon Hükümeti. “Önce terörü önleyelim, daha sonra demokratikleşme ve program hedefleri” demektedir. Bu tavırlar, ancak demokrasi dişilik ve despotluk olarak açıklanabilir.
Türkiye’de kendilerini toplumun üstünde gören “resmi güçler”, toplumdaki bireylerin düşünce ve davranışlarının kendilerinin istediği gibi olmasını dayatmaktadırlar. Bu dayatma her şeyden önce insanın doğasına karşıdır. Onların istediği gibi olunmaz ise “devlet elden gider”, “millet bölünür”, “bölücülük olur”, “anarşi çıkar”. Bu yaklaşımlar yönünde tasarruflarda bulunanlar halka güvenmeyip, hep seçmenlerin aranabileceğini, “aldatıldığında” da devletin her türlü gücünün ortaya konmasını meşru bulanlardır. Sözde halk kandırılabilir ama bunlar “uyanıktırlar. Halkın kandırılmasına izin vermezler. Onlar sorunu, halkın kendi istedikleri gibi düşünüp, davranmamasında görmekteler. Yani demokrasiye tahammül edememektedirler.
Sermaye çevrelerinin demokrasiye yaklaşımları ise yalnızca kendi çıkarları yani kârları temelindedir. Başka deyişle kendi karlarını gerçekleştirebilecekleri kadar demokrasi onlara yeter. Bu yaklaşımla gerçekten demokrasi yanlısı değildirler. 12 Eylül öncesinin son derece sınırlı demokrasisini dahi çok gören işverenler, 12 Eylül rejiminden yana bir tavır alarak, “yıllardır işçiler güldü, şimdi gülme sırası bizde” diyebilmişlerdir. Tüm askeri rejimlerin işverenlerden yana ve işçilere karşı oluşu, demokrasi açısından askeri rejimlerin niteliği ve sermaye çevrelerinin durumunu çarpıcı biçimde ortaya koymaktadır.
Demokrasi güçleriyle, muhafazakârlar arasında Türkiye’de de demokrasiyi geliştirme kavgası kıyasıya sürmektedir. Demokrasiye, insan haklarına, aynı bütün içinde sendikal hak ve özgürlüklere sahip çıkmanın ne var ki bir bedeli, özverisi gerekmektedir. Yine aynı şekilde demokrasi düşmanlarına ve demokrasi dışı işleyişlere karşı çıkmanın da. Öyle bir toplumsal örgütlenme ve ilgili yasalar var ki, demokrasi yanlıları cezalandırılırken demokrasi karşıtları takdir edilmektedir. Yaşananlar açıkça ortaya koyuyor ki -Türkiye’de yasa dışı olunmadan, demokrasi yanlısı da olunamamaktadır. – Çünkü mevcut yasa ve uygulamalar demokrasi güçlerini “yasal” veya “meşru” saymamaktadır.
Demokrasi ilkelerine ilişkin bölümümüzde de değindiğimiz gibi demokrasi, işçi sınıfının gelişip güçlendiği, hak ve kazanımlar elde ettiği toplumlarda ilerlemektedir. Yine her toplumda işçi sınıfının mücadele düzeyinin gelişmesi ve toplumsal açıdan da kazanımların sağlanmasıyla ancak ilkeli bir demokrasi yaşanabilmektedir. Bu yaklaşım, demokrasiye kimlerin sahiplenmekte olduğuna dayandırılmaktadır. İşçi sınıfının mücadelesi olmadan demokrasinin de o toplumda gelişemeyeceği kabul edildiğinde, Türkiye’de bu yönde sevindirici ve kısa bir sürede gerçekleşmesi yönünde umut verici adımların atıldığını söylemek henüz güçtür. Her şeyden önce sendikalaşma hareketinde istenen başarı yoktur ve hatta var olan sendikalaşma yoğunluğu da giderek azalmaktadır. Kuşkusuz umut verici potansiyel bulunmaktadır. Her şeyden önce sendikalaşma hareketi önemli bir güçtür ve bir gücüyle de sonuç alabilecek durumdadır. Yine memurların sendikalaşmaları da sürmektedir. Bu arada belirtmek gerekir ki Türkiye işçi sınıfının var olan nicel ve nitel durumunun, demokrasi mücadelesinde bir potansiyel olarak yeterliliği asla tartışılmaz bile.
Türkiye’de demokrasi hiç bir zaman lüks olmamış ve olamaz da. Çünkü hiç bir kimsenin, siyasi partinin, general grubunun vb.’ larının bu ülkeye demokrasizliği layık görmeye ne hakkı ve ne de yeri vardır. Kuşkusuz bu gerçek sahiplenildiği sürece geçerli olmaktadır. Gelişmekte olan ülkeler grubunda da, demokrasinin olabileceğinin en güzel örneklerinden birini de yukardaki bölümlerde de belirtildiği gibi Hindistan vermektedir. Hindistan’daki demokrasinin bu görece ileriliğinde işçi sınıfının, sendikaların da önemli bir payının olduğu, o ülke işçi sınıfının siyasi ve sendikal hareketine bağlanarak kolaylıkla ileri sürülebilir.
Türkiye sol hareketi
Türkiye’de demokrasi Türkiye sol hareketi açısından da değerlendirilmek durumundadır. Bir felsefe olarak sol hareket ve demokrasi arasında belirleyici nitelikte bir bağ vardır. Türkiye demokrasisi açısından “Türkiye solu” na yaklaşıldığında ne var ki beklenen olumlulukta sonuçlar çıkarılamamaktadır. Türkiye solunun tarihi, 1871’de Paris Komününe methiye düzenleyenlerden başlatılabilir. Osmanlı’nın son yılları, Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında önemli bir gelişme gösteren “sol” hareket yasadışı olma, işkence, hapis, ölüm ve her türlü baskı ile karşılaştı. Günümüze gelinceye kadar gelişmesini sayıca çoğalarak ve ancak amip gibi de bölünerek, bugün de geniş bir yelpaze oluşturan toplumsal hareketler olarak sürdüre geldi.
Genel bir yaklaşımla Türkiye solunun demokrasiyi, sosyalizme giden bir araç olarak gördüğü de söylenebilir. Oysa Takriri Sükûnlar, tek particilik anlayışı, 1946 ve 1952 tevkifatları ve askeri darbeler ile Türkiye solu âdeta biçilmiş ve ancak çoğalmasını, gelişmesini yine de demokratik koşullarda sağlayabilmiştir. Bu genel yaklaşımın dışında olan kimi sol hareketlerin bulunduğu ileri sürülse de yine de bu genel yaklaşımı değiştirebilecek çoğunluk ve etkinlikte değildirler.
Sol hareket kendi içindeki kimi demokrasi yanlılarını, demokratları küçümsemiş ve dahası onları devrimden sonra başlarına bela olacak unsurlar biçiminde algılayanların varlığından da söz edilebilir.
Hiç kuşku yok. Türkiye sol hareketi gelişme potansiyeline sahiptir. En azından karşılılık diyalog, tahammül, birlik yönünde ilerletilmekte, bir zamanlar tabu olarak görülen konularda dahi tartışmalar sürmekte ve deyimi yerindeyse kendini yeniden üretme sancısı çekilmektedir.
Türkiye’de henüz demokrasi güçleri demokrasi ortak paydasında yeteri kadar buluşamamaktadır.
Türkiye solunda, bir zamanlar radikal subaylardan “devrim” yapacakları beklentilerinin olduğu gerçeği, “sol” kesimin demokrasiden ne denli uzakta olunduğunun geçmişte kalan, bir başka boyutudur. 1960 sonrası başlayan bu askerden devrim yapmasını bekleyen sol akımlar, 1970’lerde de sürmüştür. “Sol” hareketin demokrasiye yaklaşımı ve ilgili tavır almalarında son yıllardaki bazı gelişmelerin umut verici olduğunu da bu arada vurgulamak gerekir. Her şeyden önce demokrasiye sahiplenilmektedir denilebilir.
-Bir kez daha vurgulanırsa, sosyalizm veya başka bir ad da toplum biçimi veya rejim olsun, demokrasisiz gerçekleşemez. Çünkü toplumu oluşturan bireylerin çoğunluğunun benimsemediği hiç bir rejim ayakta uzun süre kalamaz ve istenen toplum biçimi oluşamaz. –
Türkiye’de her hareket gibi olmanın ötesinde, “sol” felsefe ve siyasi hareketinin de demokrasi açısından belirleyici bir önemi bulunmaktadır. Çünkü “sol” felsefe, kuramlar ve doktrinler tarihi gelişme olarak “ilerleme” den, “devrimlerden, çağdaşlaşmadan yana olmuşlardır. Bu nedenle sol ve demokrasi kuram, felsefe ve dayanılan güçler açısından bir birine muhtaçtır.
Türkiye’de de demokrasi olacak ve gelişecektir. Bu en doğal biçimde ülkede yaşayan bireylerin özgür iradelerinin, yaşadıkları topluma yön verme haklarının var olma işleyişinin ürünü olacaktır. Sınav, bu ülkede yaşayan her demokrasi yanlısı birey için geçerlidir. -“Umut” kendi elimizde olup, “kaderimiz” de değildir. –
Kürt Sorunu
Türkiye’de demokrasi konusu ele alınırken “Kürt sorunu” da bu konuya dâhil edilmek durumundadır. Demokraside çifte standartlar yoktur. İlkeler her birey için geçerlidir ve haklar ve özgürlükler her birey için denk değerde vardır. Ancak Türkiye’de Kürtler, “resmi” politikalarca hep yok sayıldı. Kürt halkı üzerinde baskı ve asimilasyon politikaları uygulandı. Bu politikalar, Kürt halkının ve demokrasi güçlerinin karşı çıkışı ile, yine dünyadaki gelişmelerin de doğrudan etkileri altında olarak değişiklikler gösterdi. Örneğin Kürtler üzerine getirilen tabular kırılmaya başladı. Kuşkusuz bu karşı çıkışlar, mücadeleler Türk ve Kürt halklarının ortaklaşa, insan haklarını elde etme ve demokrasiyi oluşturma yönündeki çabaları kapsamındadır.
Ancak “Kürt sorunu” na ilişkin gelişmeler kan dökülen bir aşamada seyretmektedir. Ortadoğu’ nun, emperyalist ülkeler açısından son derece büyük bir önem taşıması “Kürt sorunu” na ilişkin gelişmelere olan dikkati çok daha artırmakta ve ciddileştirmektedir. -Nerede görülmüş emperyalistlerin halklara özgürlük sağladığı. Onlar için tek doğru vardır. O da kendi çıkarlarıdır. – Onlar haklı taleplerin kendi çıkarlarına kullanılmasında, bu alanda satranç oynamada tarihten gelen bir deneyim ve ustalığa, güçlerini de ortaya koyarak sahiptirler. (ABD nin İrak işgali ile bu tespitin ne kadar doğru olduğu bir kez daha ortaya çıkmıştır.)
Demokrasi ilkesi çoğulculuğu gerektirir. Yani zorlama ile “birlik-bütünlük” idealleri gerçekleşemez ve bu tavır demokrasi ile de bağdaşmaz. Çünkü insanlar arasındaki farklılıkları yok etme, onları aynılaştırma diye demokrasinin bir sorunu yoktur. Ancak farklılıklara rağmen bireyler ortak toplumsal örgütlenmeler içinde bir arada olabilirler. Demokrasi “zorla evliliği” kabul etmez. Bir araya gelmeler, topluluk oluşturmalar hiç kuşku yok tarihsel kökenleri ve diğer unsurlara bağlı olmakla beraber, gönüllülük esası ile asla çelişmez.
Ulusal egemenlik, çoğunluk artı azınlıklardır. Bu durumda ulusal egemenliği, doğal olarak farklılıklar saklı kalarak ve kendi süreçlerinde ilerleyen bir biçimde ve -birlikte yaşayarak var etme – olasıdır. Baskıcı tutum ve tavırlar, insanların en temel özelliği olan özgürleşmesi ve demokrasi gereği bireyin özgür iradesini kullanması ile çelişiktir. Belirtmek gerekir ki bu hak ve özgürlüklerin olması, “bölücülük” biçiminde değerlendirilmemelidir. Toplu yaşamanın bir kuralı olmasındandır.
Kuşkusuz bugün hemen tüm ülkelerde -toprak bütünlüğü, – egemenlerin değişmez tutkusudur. Ancak ulusal devlet, demokratik devlet anlamına gelmez. Çünkü bu devlet içinde olanların, başka bir ulustan olma hakları riske edilebilir. Bu devlet, istediği kadar demokrasinin olduğunu iddia etsin. Herkesin aynı dini inanmalarını isteme de olduğu gibi, ulusal eşitlik peşinde olunduğu sürece demokrasi olamaz. Sorun, ancak bireylerin özgür iradeleri ile verecekleri kararlarla çözülecektir. Demokrasilerde, bireylerin özgür iradelerini ortaya koymalarından asla çekinilemez.
Türkiye, Kürt sorununu çözmedikçe, demokrasi sorununu çözemez. Kürtler de Türk’ler gibi her hakka sahip olmalıdır. Bu hakların başında kendi dil ve kültürlerini kullanıp geliştirebilme, basın-yayın faaliyetlerinde bulunabilme ve her tür örgütlenebilmeleri gelmektedir. Bu hak kuşkusuz koşullu bir hak da değildir. Kürtlerin kaderlerini tayin hakkı, ayrı bir devlet kurma olarak anlaşılmamalıdır. Kürtler, Türkiye toplumunda yer alacaklarsa, bu onların kendi kararları ile olmalıdır. Kaldı ki yıllar yılı Türkler ve Kürtler bir arada kardeşçe, aynı ülkenin insanları olarak birlikte yaşamışlar ve yaşıyorlar. Önemli olan onların kimliklerinin tanınması ve Kürt olduklarından, diğer bireylerden çifte standartta özgürlüklerden yararlanmamaları ve başka görülmemeleridir.
Kürtlere ilişkin demokrasi sorunu yalnızca Kürt demokratlarının değil, uzun yıllar kader birliği yapmış olan Türklerindir de. Dahası nasıl “Filistin sorunu”, Güney Afrika Cumhuriyeti’ndeki “Irk ayrımcı sorun”, Bosna-Hersek’te “Etnik arındırma sorunu” vb. ları birer uluslararası alanda kabullenilmiş demokrasi sorunuysa “Kürt sorunu” da aynıdır. Bu sorunlara uluslararası yaklaşım, “iç işlere müdahale” anlamına gelmez. Yeter ki bu sorunların dile getirilişi ve ilgili tavır alışların arkasında emperyalist çıkarlar bulunmasın. Yukarda da değinildiği gibi haklı talepler, emperyalistlerin çıkarına alet olmasın. Emperyalizm din, ırk vb. farklılıkları kendi çıkarına değerlendirmekte ve bu temelde kimilerini doğrudan desteklemektedir de. -Kendi aralarında yöreselleşme ve küreselleşme süreçlerine ağırlık verirlerken “gelişmekte olan ülkeler” adı verilen ülkelere ise bölünme ve parçalanmayı dayatmaktadırlar. –
Ancak emperyalistlerin böylesi amaçlarının varlığı örneğin, “Kürt sorunu” nun demokrasi koşulları içinde tartışılması ve çözümlerinin üretilmesini asla ve asla geri plana itmez. “Kürt sorununun çözümü, demokrasiden geçmektedir. Sorun toplumun her alanında, her platformda açıkça tartışılmadan, farklı görüşler özgürce ifade edilmeden, ilgi örgütlenmeler serbest olmadan, kısaca demokrasi olmadan çözülemez. Demokrasiler halklar arasında kardeşliği asla zedelemez, aksine pekiştirir. Kardeşliği bozan, aynılaştırma amacıyla zor kullanımdır. Gelişmeleri tek yönlü propaganda etmedir.
Türkiye’de demokrasi sendikal haklar, siyasi haklar, kültürel haklar ve bu haklar temelinde örgütlenme, düşündüğünü yayma ve özgür tartışma ortamını oluşturma açılarından bir olgunlaşma sürecindedir. Bu süreç, toplumu oluşturan bireylerin demokrasiyi algılama, bir yaşam biçimi, bir felsefe olarak benimsemelerine bağlı olarak ilerleyecektir. Kriz dönemlerinde ilk hedef, var olan demokrasi kazanımlarını, demokratikleşme sürecini yok etmedir. İşte günümüzde yaşanan da budur. Bu durumda demokrasi güçlerine düşen görev, kriz dönemlerinde de, yine demokrasi içinde kalarak ve onu daha olgunlaştırarak geçebilmeyi sağlayabilmektir. Demokrasi, gereksinimini hissedenlerin gücüne, faaliyetlerine ve uğraşlarına bağlı olarak Türkiye’de var olacaktır. Demokrasiyi istemek, taraf olmaktır ve karşı tarafa baskın çıkabilmektir.
Kaynaklar:
Ahmet Insel, Türkiye Toplumunun Bunalımı, Birikim Yayıncılık. 1990.
Andre Gorz. Elveda Proleterya, Ata Yayınları 20. 21.Y.D.D.2.Çeviren Hülya Tufan.Man 1986.
Antonio Gramsci. Hapishane Defterleri, Seçmeler, Onur Yayınİarı. çeviren Kenan Somer, Ekim 1986
Alpaslan Işıklı. Sendikacılık ve Siyaset. İmge Kitabevi. 1990.
Bernard Rosier, İktisadi Kriz Kuramları.İletişim Yayınları.çeviren Nurhan Yenitürk.Ocak 1991.
C.B. Macpherson, Demokrasinin Gerçek Dünyası. Birey Toplum, çeviren Levent Köker, Haziran 1984.
Claud David. Hitler ve Nazizim, İletişim Yayınları, çeviren Hüseyin Baysan, 1991.
Çağlar Keyder. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar, İletişim Yayınları. 1990.
Cem Eroğlu, Devlet Nedir? İmge Yayınevi. 10. 1990.
Cem Eroğlu. Devlet Yönetimine Katılma Hakkı. İmge Kitabevi. 35. Kasım 1991.
Emre Kongar. Demokrasi İşçinin Ekmeğidir. Eğilim Dizisi 5. T.Denizciler Sendikası
- Oppenheimer. Devlet, Kaynak Yayınlan, çevirenler Alaeddin Şenel Yavuz Sabuncu, 1984.
Geoff Hodgson, Sosyalizm ve Parlementer Demokrasi. İletişim Yayınları, çeviren Ahmet Demirci, 1988.
Göran Therbom, İktidarın İdeolojisi ve İdeolojinin İktidarı. İletişim Yayınları. P.D.8, çeviren İrfan Cüre, 1989.
Haluk Özdalga. Çağdaş Demokrasinin Oluşumu,Hil Yayın. 1984.
Henri Arvan, Öz Yönetim, İletişim Yayınlan, çeviren Fikret Başkaya. Ocak 1991.
Henri Arvan, Anarşizm, İletişim Yayınlan, çeviren Ahmet Kotil. Şubat 1991.
Henri Michel.Faşizmler, iletişim Yayınları, çeviren Füsun Üstel. 1990.
Jack Mourgeon, İnsan Hakları. İletişim Yayınlan, çevirenler Ayşen Ekmekçi -Alev Türker, Mayıs 1991.
Kürşat Bumin, Sivil Toplum ve Devlet. Yazko. 1982.
Levent Köker, Modernleşme Kemalizm ve Demokrasi. İletişim Yayınları. 1990.
Maurice Dobb. Kapitalizmin Dünü ve Bugünü, iletişim Yayınlan, çeviren Feyza Kantur, 1990.
Mümtaz Soysal, Demokrasiye Giderken. Hil Yayın. 1982.
Murat Belge, Sosyalizm Türkiye ve Gelecek. Birikim Yayınlan. 1989.
Murat Belge, Türkiye Dünyanın Neresinde? 1992. Birikim Yayınlan.
Norberto Bobbio. Jacques Texier, Gramsci ve Sivil Toplum. Savaş Yayınları, 1982.
- Miliband, N. Poulantzas, E. Loclau. Kapitalist Devlet Sorunu, çeviren Yasemin Berkman, Yayına hazırlayanlar Murat Belge-Atilla Akay, İletişim Yayınları, 1990.
Server Tanilli, Devlet ve Demokrasi. Say, 1990.
Server Tanilli, Nasıl Bir Demokrasi İstiyoruz? Amaç Yayıncılık, 1987.
Siyasal Demokrasi, Siyasal Katılma. Baskı Grupları ve Sendikalar, Eğitim Dizisi 7. T.Denizciler Sendikası
Taner Timur, Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş, İletişim Yayınları, 1991.
Tevfık Çavdar, Türkiye’de Liberalizmin Doğuşu. Uygarlık Yayınları, 1981.
Toktamiş Ateş, Demokrasi ve sorunları, Eğitim dizisi 1991-2, Belediye-İş
Tüses; Türkiye Sosyal Araştırmala Vakfı, Sivil Toplum, Editör, Yurdakul Fincancı, 1991
-Dergiler: –
- Tez Dergileri, Uluslar arası Yayıncılık Ltd. Şti.
Birikim Dergileri, Birikim Yayınları,
Marksizm ve Gelecek Dergileri,
Adımlar, Özel Ek-1, 2, Su Basın Yayın ve Tic. A.Ş.
-Dış Kaynaklarda Makaleler –
Diane Elson, Transnational Corparations and the New İnternational Division of Labour: A Critiquo of “Cheap Labour” Hypotheses, sy, 352-376. Manchester Papers On Development, Temmuz 1988, V4, No 3.
Harold L. Gilmore, Industrial Democrasy in Zambia: Is it Working? Labour Law Journal, Nisan 1988. V. 39. no 4.
Ida Regah’a, Democracy and Trade Union Action: A Comporative Overview, Labour, Reviwe of Labour Economics And Industrial Relations, İlkbahar 1989, V.3 no 1
Wolfgang Steifert, Some Thoughts on the Problems of Internal Union Democracy in Japan,
Economic and Industrial Democracy, an İnternational Journa, Ağustos 1988. V.9 no 3
