Dr. Alişan Özdemir
Hiçbir toplumun, üyelerinin tümünü memnun etme durumu olmamıştır. Yaşantısını beğenmeyen insanlar, yakınıp kısa süreli ya da basit önerilerde bulunmaktadır, “O şöyle olsun, bu böyle olsun, …” gibi. Ama düşünürler, daha ayrıntılı iyi toplum ya da ideal toplum önerileri geliştirmiştir. Thomas More’un (1478-1535 Birleşik Krallık) Ütopya’sı (Yok Ülke) en çok anılanıdır ve bu tür önerilerin genel adı oldu. More kitabında, özel mülkiyetin olmadığı, herkesin eşit olduğu ve ortaklaşa çalıştığı bir toplum betimledi. Bu toplumda, herkesin ihtiyaçları karşılanıyor ve adalet ön planda. Francis Bacon (1561-1626 Birleşik Krallık) Yeni Atlantis’te bilim ve bilginin merkezde olduğu bir ideal toplumu anlattı. Bilimsel bilgi, Doğayı denetlemek ve insan yaşamını iyileştirmek için kullanılıyor. Adalet ve toplumsal düzen ön plandadır. Toplum, barışçıl ve uyumlu biçimde yaşıyor. Tommaso Campanella (1568-1639 İtalya), Güneş Ülkesi’inde mülkiyetin ortak olduğu, eşitlikçi ve dinerkine dayanan bir toplum betimledi. Bunların ilginç özelliği, kapitalizmin uç verdiği feodal dönemde ortaya atılmış olmalarıdır.
Kapitalizmin olgunlaştığı dönemde yeni ideal toplum önerileri geldi. William Morris (1834-1896, ABD) Hiçbir Yerden Haberler adlı kitabında, sanayi devriminin olumsuz etkilerinden arınmış, el işçiliğinin ve sanatın değer gördüğü bir toplum betimledi. Bu toplumda, herkesin emeği değerli ve herkes eşittir. Edward Bellamy (1850-1898 Birleşik Krallık) Geriye Bakış’ta, sosyalist bir ütopya betimledi. Bu toplumda, ekonomik eşitlik sağlanacak, teknoloji ve bilim ilerleyecek, herkes refah içinde yaşayacaktır. Aldous Huxley (1894-1963 Birleşik Krallık) Ada adlı kitabında, bireysel özgürlükler, eğitim ve sağlık hizmetlerinin ön planda olduğu, Doğa ile uyum içinde yaşayan, barışçıl bir toplum modeli sundu.
İdeal toplum önerilerinden birinin adı olarak sosyalizm (toplumculuk) sözcüğünü ilk olarak 1827 yılında Birleşik Krallık’ta Robert Owen, kuramının adı olarak kullandı. Aynı dönemde, Fransa’da Saint-Simon’un yandaşları da bu terimi kullanmaya başladı. “Komünizm” sözcüğü ilk olarak 1840’larda ortaya çıktı. Marx ile Engels, Owen, Saint-Simon ve Fourier topluluklarını “ütopik sosyalist” olarak nitelediler. Ekonomik ve toplumsal araştırmaları temelinde “bilimsel sosyalizm”i önerdiler. Kapitalizmden sonra gelecek toplum biçiminin komünizm olduğunu ileri sürdüler. Yani, onlara göre komünist toplum bir ütopya değil, kaçınılmaz olarak gelecek toplum biçimi ve eşzamanda ideal toplumdur.
Daha önce Konfüçyüs, Platon ve Farabi, ideal toplumu bilgili, erdemli kişilerin yönetmesi gerektiği görüşünü ileri sürmüşlerdi. Platon, Devlet (Politeia) adlı kitabında, toplumun filozof krallar tarafından yönetilmesi gerektiğini savunmuş, yasaları kusurlu bulmuştu. Herkesin yeteneklerine uygun iş yapması gerektiğini belirtmişti. Yasalar (Nomoi) adlı son kitabında, Devlet’teki birtakım görüşlerini değiştirdi. Yasaların, aslında devletin temelini oluşturması gerektiği kanısına vardı. Devleti yönetenlerin mutlaka yasalara uyması gerektiğini belirtti. Ona göre, yasaların çiğnendiği devletin yıkılması kaçınılmazdı. Platon, Yasalar’da nitelikleri ve sınırları belirlenmiş bir özel mülkiyet bir açıdan ortak mülkiyet anlayışını savundu. İlginç olan, köleci toplumlarda bu önerilerin gelmesidir. Yasalar’da betimlenen ideal toplumunun adı Magnesia’dır.
Magnesia, zengin olmayan, ama yaşam olanaklarını yeterince sağlayan küçük bir devlettir. Küçük olması halk arasında yakınlık ve dostluk oluşmasını sağlayacak, ölçülü yaşama biçimi tok gözlülük yaratacak, aşırılığı engelleyecektir. Magnesia kurulurken, yasalar yapılacak, ama uygulamada denedikten sonra gerekirse değiştirilecektir. Her biri devletin bölündüğü on ikilik parçalardan birinin ortasında olmak üzere, on iki köy olmalı; her bir köyde de d öncelikle tanrıların ve daimonların tapınaklarıyla pazar alanı seçilmeliydi. Her köyde el sanatçılarının çiftçilere yararlı olan kolu yerleşecektir. Kimse komşusunun toprak sınırına dokunmayacaktır, bu gerçekte “dokunulmaza dokunmamak” kuralıdır (913 b). Toprağın verdiği tüm ürün on iki parçaya bölünecek ve bu biçimde tüketlicektir. Bu bölümlerin her biri de üç paya ayrılacaktır: biri özgür kişiler için, öteki köleler için, üçüncüsü el sanatçıları ve genelde yabancılar için. Bu üçüncü parça tüm gereksinimler için zorunlu satılacak olan tek parçadır; öteki iki parçadan hiçbiri satılamayacaktır (813 e).
Anayasa, yüksek otorite ile özgürlüğü, oligarşi ile demokrasiyi bir araya getirecektir. Tüm yurttaşlarca seçilmiş geniş bir görevli katmanı bulunacak ve devletin günlük yönetimi büyük ölçüde yurttaşların elinde olacaktır. Devlet yönetimindeki tüm kurulların üstünde, en yaşlı ve seçkin “devlet adamlarından” oluşan Gece Kurulu olacaktır. Bu kurulun görevleri şunlardır: a) Yasaların ve devlet politikasının gerçek nedenlerini kavramak için felsefi çalışmaları izlemek; b) Magnesia’nın kurumlarını ve yasalarını düzeltmek amacıyla, filozoflarla ilişki içinde araştırmaları sürdürmek; c) İşbaşında bulunan üyeler aracılığıyla, felsefe çalışmalarıyla yasaları devlet eliyle uygulamaya koymak.
Tepeden inme katı denetim yoktur. Her yurttaş, bir “dikili bir ağacı” olduğunu hissetmelidir. Ancak, süreceği yaşamın genel çizgilerini Yasa Bekçileri Kurulu saptayacaktır. Yetkileri ve güçleri halkın baskısından önemli ölçüde kurtulmuş olan bu bekçiler de yasalara eksiksiz boyun eğecektir. Görevlerini yerine getirirken sorumluluktan kaçamayacaktır. Görev sırasındaki davranış ve tutumlarını inceleyecek Denetçiler Kurulu olacaktır; görev bitiminde onlara hesap vermek zorundadırlar.
Platon, “toprağı işleyecek ve savunacak olan yurttaş sayısı 5040 olsun” ([1]) (737 e), öyle kalsın demiş. Bunun birçok yolu vardır: doğumun çok olduğu ailelerde doğum denetimi uygulanır, tersi durumda da doğumların çoğalması için özen ve çaba gösterilir; ödül ve cezalarla, büyüklerin gençlere verdikleri öğütlerle bunlar gerçekleşebilir (740 d). “İsteyen belli koşullarla devletimize yerleşmeye gelebilir; yerleşmek isteyen ve olanağı olan yabancılara oturma izni verilecektir: ama bir meslek sahibi olacaklar ve kütüğe yazıldıkları günden itibaren yirmi yıldan fazla kalamayacaklardır; süreleri dolunca da mallarını alıp gideceklerdir” (850 a). Her yurttaşın kendisini, ailesini geçindirmeye yetecek bir çiftliği olacaktır. İç çatışmayı önlemek için, aşırı zenginlik ve aşırı yoksulluk olamayacaktır. Ticaret ve el işçiliği (bunlar aşırı kazanç tutkusu uyandırarak ruhu alçaltan uğraşlardır) göçmenlere bırakılacaktır, çünkü bu devlette sürekli yaşamayacaklardır. Erkek yurttaşlar, erdemli yaşam sürerken kendi çiftliğine ve ailesine bakacak, devletteki görevlerini yerine getirecektir. Hiçbir çiftlik, sahibinden ve ailesinden alınamayacak, sahibinin ölümünden sonra oğullarından birine geçecektir. Böylece kimi yurttaşların başkasının yoksulluğu pahasına zenginleşmesi önlenecektir.
Eski bir deyiş olan “Dostların malı aslında ortaktır.” sözü kentte geçekleştiği zaman birinci sınıf devlet ile yönetim biçimi ve en iyi yasalar ortaya çıkmış demektir (739 c) ([2]). Yani komünal yaşam oluşacaktır: özel mülkiyet denen şey her yerde insan yaşamından her yolla silinecek; doğal olarak bireysel olan şeyler bile bir biçimde elden geldiğince ortak kılınmaya çalışılacak, sözgelişi gözler, kulaklar ve eller sanki ortak olarak görüp, işitip eyliyorlarmış duygusunu verecektir. Toprak ve barınaklar paylaştırılacak, ama toprak ortak işlenmeyecektir (740 a). Bu toplumda ticaret yoktur, hiç kimsenin özgür kişiye yakışmayan işlerle uğraşması gerekmez, hem de olanaksızdır, kaldı ki utanılacak bir meslek olan el işçiliği özgür ahlâkı bozar ve böyle bir işten para kazanmak büsbütün yanlıştır (741 e). Hiç kimse kişisel olarak altın ya da gümüş para sahibi olamaz; ama günlük alışverişlerde madeni para kullanabilir, el işçilerin karşılığını vermek ve bu gibi işlerde çalıştırılan ne kadar ücretli varsa, hepsine, kölelere ve yanaşmalara paralarını ödemek zorunludur (742 a). Faizle para verilmeyecektir (742 c). İnsanlar arasında pek çok dava ve pek çok haksızlık olan yerde yurttaşlar dost olamaz, ancak bunların olabildiğince az ve önemsiz olduğu yerde dostluk söz konusu olabilir (743 d).
Çok küçük yaştan başlayarak spor ve müzik alanlarında kapsamlı eğitim verilecektir. Eğitimin ana amacı yurttaşlara doğru ahlâk anlayışı kazandırmak, onları yasalara uygun yaşayacak biçimde yetiştirmektir. Ölçüleri korumak, gençlerin önüne konan edebiyat, müzik ve sanat yapıtlarını sıkı denetim içinde tutmak, istenmeyen görüş ve ölçülerin sızmasını önlemek eğitim görevlilerinin işidir. Tüm gençler, toplumu korumak amacıyla askerlik eğitimi alacaktır.
Platon yurttaşların yasalara gönülden ve koşulsuz boyun eğmesi gerektiğine, gönülden boyun eğilmezse Magnesia’nın çökeceğine inanmıştır. Her yasanın başına açıklayıcı bir giriş konacaktır: amacı, buyrukların gerekçesini açıklamak, suç işlendikten sonra cezalandırmaktansa, suç işlenmeden önce bunun yanlışlığını vurgulayıp yurttaşları doğru yola yöneltmektir. Platon, suçlunun bilgisizlikten, öfkeden, kötü eğitimden ya da bozuk çevresinden ötürü gerçek isteklerine karşı yönlendirildiği kanısındadır. Bu nedenle, suçlunun cezadan çok iyileştirilmeye gereksinimi olduğu görüşündedir. Platon’un koyduğu cezalar bazen biçim bakımından (kırbaçlama vs.) modern yasalardan ayrılır. ve cezanın amacı yapılan kötülüğün öcünü almak değil, kötülüğün giderilmesini sağlamaktır. Ancak, özellikle devletin güvenliği söz konusu olduğunda, suçlu “düzeltilemez” olduğu için yasalara ölüm cezası koyar.
Kaynakça
Platon, Yasalar, 2007, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 504 sayfa.
[1] 5040 sayısı, 1’den 12’ye kadar, (11 dışında) her sayıya kalansız bölünebildiği için seçilmiştir, yönetim uygulamaları için son derece elverişlidir.
[2] Ayrıntıda şunları yazmış: “yani kadınların, çocukların ve bütün malların ortak olması”.
