21 Şubat 2022’de, mevcut savaşa yol açan Ukrayna işgalini başlatmadan hemen önce, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, kendini haklı çıkarmak için aşağıdaki paragrafların bulunduğu uzun bir tarihi-siyasi konuşma yaptı:
Bu yüzden çağdaş Ukrayna’nın tamamen Rusya tarafından, daha doğrusu Bolşevik ve Komünist Rusya tarafından yaratıldığı gerçeğiyle başlayacağım. Bu süreç 1917 Devrimi’nden hemen sonra başladı. Lenin ve onun fikirlerini paylaşanlar, Rusya’nın tarihsel bölgelerinin bir kısmını çok kaba bir şekilde ayırıp yabancılaştırdılar, Tabii ki, hiç kimse milyonlarca insana tek bir soru sormadan.
Daha sonra, Büyük Anavatan Savaşı’nın arifesinde ve sonrasında, Stalin Ukrayna’yı SSCB’ye dahil etti ve Polonya, Romanya ve Macaristan’a ait olan bazı toprakları Ukrayna’ya devretti. Aynı zamanda, tazminat olarak, Stalin Alman ’yaya ait olan toprakların bir kısmını Polonya’ya verdi ve 1954’te Kruşçev, bilinmeyen bir nedenden dolayı Kırım’ı Rusya’dan aldı ve Ukrayna’ya verdi. Aslında, Sovyet Ukrayna toprakları böyle oluştu.
Şimdi SSCB’nin yaratılışının ilk dönemine özel dikkat göstermek istiyorum. Bunun bizim için son derece önemli olduğunu düşünüyorum. Dedikleri gibi, baştan başlamalıyız.
1917 Ekim Devrimi’nden ve ardından gelen İç Savaş’tan sonra Bolşeviklerin yeni bir devlet kurmaya başladıklarını hatırlayalım. Bu noktada kendi aralarında oldukça ciddi anlaşmazlıklar yaşadılar. 1922’de Stalin, hem Rusya Komünist Partisi (Bolşevikler) Genel Sekreteri hem de Etnik İşler Halk Komiseri olarak görev yapıyordu. Ülkeyi özerklik ilkeleri üzerine inşa etmeyi, cumhuriyetlere, birleşik devlete katılmalarıyla idari ve bölgesel geniş yetkiler vermeyi düşünüyordu. Lenin bu planı eleştirdi ve daha sonra bağımsızlıkçı olarak adlandırdığı milliyetçilere taviz vermeyi önerdi. 1922’de SSCB’nin kuruluş bildirgesinde ve Lenin’in ölümünden sonra 1924 Sovyet Anayasası’nda yer alan Sovyet devletinin temelini oluşturmuştu. Bu Leninist fikirler, ulusların ayrılma da dahil olmak üzere kendi kaderini tayin hakkı sloganını içeren bir konfedere devlet hükümet sistemiydi.
Bu hemen birçok soruyu gündeme getiriyor. Birincisi ve en önemlisi: milliyetçileri yatıştırmak, eski imparatorluğun çevresinde büyüyen milliyetçi hırsları tatmin etmek neden gerekliydi? Yeni, genellikle keyfi oluşturulmuş idari birimlere, birlik cumhuriyetlerine, kendileriyle hiçbir ilgisi olmayan geniş toprakları aktarmanın anlamı neydi? Bu bölgelerin tarihsel olarak Rus nüfusu ile transfer edildi. Ayrıca, bu idari birimlere fiilen ulusal devlet statüsü verildi. Bu başka bir soruyu gündeme getiriyor: En sadık milliyetçilerin çılgın hayallerini aşan bu kadar cömert bağışlar yapmak ve hepsinden önemlisi, cumhuriyetlere herhangi bir koşul olmaksızın birleşik devletten ayrılma hakkı vermek neden gerekliydi?
Bu nedenle, Lenin ayrılma hakkı da dahil olmak üzere Ukrayna’ya sadece bağımsızlık vermekle suçlanmıyor, devletin kalbine ölümcül bir parçalanma virüsü, federalizmi, sokmakla da değil, milliyetçi seçkinlerin bir icadı olan yapay bir Ukrayna ulusunu tanımakla suçlanıyor ve böylece Ukrayna nüfusunun her zaman ait olduğu büyük Rus ailesinin tarihsel birliğini bozuyor. Öte yandan Stalin, bu feci politikaya direnmek ve daha sonra SSCB olarak adlandırılan tek bir üniter devletin, Rus devletinin otoritesine tabi olan çok sayıda etnik grubun emperyal kavramına geri dönüyor. Ancak, federalist anayasayı ortadan kaldırmak veya gereksiz olduğunu düşünmek gibi mantıklı bir sonuca varmadı. Ukraynalı milliyetçilerin Rus anavatanıyla tüm bağlarını koparma girişimi, bu ölümcül hatanın nihai sonucu olmuştur.
Diğer sonuçların yanı sıra, bu bizi Lenin’in verdiği Son Savaşı’nın ayrıntılarına geri götürüyor. Lenin ve Stalin arasında bağımsız Gürcistan cumhuriyeti sorunundaki çatışmaları karşımıza çıkarıyor. Lenin’in yoldaşları sağlam bir duruş sergilemiyordu, sallanıyorlardı. Stalin bunu fırsat bildi. 1921’de Lenin’i parti liderliğinden uzaklaştırmasıyla ilk darbeyi vurdu ve İkinci vuruşunu da hükümete aktif katılımını engelleyerek yaptı.
Lenin’in Vasiyeti adlı mektubun yayınlanması sayesinde iyi bilindiği gibi Lenin, Stalin’i devlet ve parti bürokrasisi üzerinde elde ettiği güçten mahrum etmek için Politbüro da kendi etrafında güç toplamaya çalıştı, ancak savaşı kaybetti. Sonuç olarak, Lenin’in ölümünden sonra parti içinde Stalin NEP deneyimini sona erdirdi, Troçki dahil eski Bolşeviklerin tasfiyesini tamamlayarak 1929’da diktatörlüğünü ilan etti.
Bu çatışmada neyin tehlikede olduğunu belirlemek belki de daha önemlidir: Sovyetler Birliği’nin bir uluslar federasyonu veya konfederasyonu olarak tanımlanması. Stalin, Rus olmayan cumhuriyetler için, bir bütün halinde Ukrayna ve Gürcistan dahil, yalnızca özerkliği veya yerel yönetimi savunurken, Lenin, devlet aygıtına gömülü Büyük Rus şovenizmi geleneğini engellemenin bir yolu olarak, sistematik olarak SSCB’nin çeşitli bileşenlerinin, her birine atfedilen dönüşümlü bir liderlikle eşitlenmesi çağrısında bulundu.
Yüzyıldan fazla bir arayla olayların bu şekilde birleştirilmesi, yalnızca mevcut siyasi sistemin ve Rusya’nın (dolayısıyla Avrupa’nın) siyasetinin soykütüğü açısından değil, aynı zamanda Marksizm’i modern tarihin gerçekten dönüştürücü bir gücü haline getiren hem kutsanmış hem de hakarete uğramış Lenin’in karmaşık kişiliğini anlamamız açısından da önemlidir. Bu dönüşümün geri döndürülemez olup olmadığını, Marksizmin ya da Marksizmin herhangi bir parçasının Leninizm’den bağımsız olarak var olup olamayacağını, ya da aynı sorunun pratik olarak diğer yüzü olan şeyi, Lenin’in düşünce ve eyleminde Stalin’i ve Stalinizm’i ayırmak ve Devrimi saptırmaktan alıkoyan şeyin ne olduğunu kendimize sormak zorunda kalıyoruz.
Lenin’in enternasyonalizmden ilham almaya devam ettiği Anayasa tartışmasında oldukça açıktır, oysa (Putin’in haklı olarak gözlemlediği gibi) Stalin, milliyetçilikten ayrılamayan devletçi geleneğin geri dönüşünü veya yeniden keşfini somutlaştırır. İronik bir şekilde Stalin, milliyetçiliğini, sosyal milliyetçiler olarak aşağıladığı Rus olmayan azınlıkların Bolşevik bir dille eleştirerek örter; Lenin ise özel notlarında yanıtlayacağı gibi: “Stalin başkalarını sosyal milliyetçi olmakla suçlarken, kendisi gerçek bir sosyal-ulusalcı, acımasız Büyük Rusya’nın polisidir.”
Bir devrimi içeriden karşı-devrime dönüştüren mantığı (ya da diyalektiği) analiz etmek gerekir. Elbette dış koşullara bağlı olan ama aynı zamanda devrimci dönüşümün içsel tersine çevrilebilirliğini de ortaya çıkaran bir süreç.
Bu bizi şu soruyu sormaya götürür: Komünist bir toplum yaratmanın devrimci stratejisine adını veren ve birbirini izleyen tehlikelerin tüm ikilemlerini içeren proletarya diktatörlüğü fikrinin kararsızlığı nasıl analiz edilir? Daha spesifik olarak, şu soruyu sorabilirim: bir diktatörlüğü etkili bir şekilde nasıl tersine çevirirsiniz?
Devrim sırasında, proletarya diktatörlüğü önce proletaryasız bir diktatörlük haline geldi. Lenin’in Bolşevik Parti’nin Onuncu Kongresi’ndeki dramatik haykırışını düşünün: “proletarya artık yoktur”(Ekim 1921). Ve daha sonra, Stalin döneminde, proletarya üzerinde bir diktatörlüğe dönüştü.
1918’de Lenin’in, muhalefet partilerinin çoğunluğu tarafından hegemonya altına alınma tehlikesiyle karşı karşıya olan Kurucu Meclis seçimlerinin sonucunu iptal etmeye ve parlamenter demokrasi biçimlerine tamamen son vermeye karar vermesiyle ortaya çıkan biçimsel demokrasi sorunu. Bilindiği gibi, Rosa Luxemburg bu kararı, küçük mülkiyetin korunmasına izin veren milliyetlere ve köylülüğe yönelik politikayla birlikte, Rus Devrimi adlı makalesinde eleştirdi. Ancak hemen yayınlanamadı, bu yüzden Lenin muhtemelen hiç okumadı. Devrimci bir bakış açısıyla haklı olduğunu söyleyebilir miyiz?
Evet demeye meyilliyim, çünkü temel argümanı, toplumdaki dış çoğulculuğun veya onun siyasi temsilinin bastırılmasının kaçınılmaz olarak devrimci partinin kendi içindeki iç çoğulculuğun ve dolayısıyla kendi hatalarını düzeltme yeteneğinin bastırılmasına yol açtığı fikrinde yatmaktadır. Ki bu aslında demokratik merkeziyetçilik adı altında olan şeydir. Daha da şaşırtıcı olan, Lenin’in faaliyetinin son aylarında, umutsuzca devrime özeleştiri kapasitesi kazandıracak demokratik mekanizmaları aradığını görüyoruz. Örneğin, son felcini geçirmeden sadece birkaç hafta önce, Ocak 1923’teki İşçi ve Köylü Teftişi yazısında belirttiği gibi. Bilindiği gibi, temsili demokrasiye alternatif biçimlerin arayışı, Lenin’den sonra hem teorik hem de pratik olarak Marksizmin düğüm noktası olmuştur.
Bu çelişkinin arka planında, Lenin’in milliyetler sorunu üzerine yazıları daha da büyük bir önem kazanmaktadır. Devrimden önce (1913 ve 1916’da) kendi kaderini tayin hakkı (egemen devletten ayrılma dahil) gibi temel sorun, egemen ulusların milliyetçiliği ile ezilen ulusların milliyetçiliği arasındaki keskin ayrım, milliyetler sorunu arasındaki karşılaştırma üzerine yazılmış uzun makaleler veya notlar arasında güçlü bir sürekliliğin var olduğu bir gerçek. Kıta imparatorluklarında ve sömürgeler sorunu analizlerinde yaptığı gibi İrlanda sorunu ile Rus imparatorluğundaki Ukrayna veya Polonya sorununun karşılaştırılmasına yol açar. Devrim’den önce Ukrayna’dan açıkça söz ederken, büyük Rus şovenizminin şiddetli eleştirisini yapar, bu da Başkan Putin’in tarihsel argümanını yok ediyor.
Devrimci koşulların bu belirlemelere eklediği şey şudur: 1) Orta Avrupa, Almanya vb., devrimlerin kanlı yenilgisinden sonra, perspektifi artık acil olmasa da, çokuluslu sosyalist cumhuriyet projesini bir dünya devrimi fikriyle birleştiren enternasyonalist perspektif; 2) en ilginci, ulusların kendi kaderini tayin hakkının tanınması (bir demokratik program) kapitalizmden/emperyalizmden proletarya diktatörlüğü ile aynı mantıksal statüye sahip olan komünizme giden yolda bir geçiş aşaması olarak düşünülmelidir, bu da istikrarlı bir oluşum değil, karşıtların birliği (ki bu çok uzun bir süre için gerekli olabilir) sorunudur; ve 3) bir devlet biçimi (ya da devlet-devletsizlik) olarak federalizm kavramında ısrar edilmesi ). Bu açıkça SSCB’nin oluşumu etrafındaki anayasal tartışmaların bir etkisidir, ancak uzun zamandır bunun Kropotkin’in düşüncesine duyulan sempatiyle ilgili olup olmadığı merak konusudur.
Dolayısıyla Lenin’in duruşu Avusturya-Marksizm’inden farklı olduğunu göstermektedir. Avusturyalı Otto Bauer, bölgesel temelleri olmayan etnik azınlıkların, Bund tarafından savunulduğu haliyle, Rus İmparatorluğu’ndaki Yahudilerin kültürel özerkliği sorununu eleştirmiştir, ancak “tek ülkede sosyalizm” (sosyal milliyetçilik) ile dünya devrimi arasında bir ara konumdadır.
Belki de bu, Lenin’in ütopyası olarak sunulabilir (ütopyasız devrimler olur mu?). Moşe Lewin, 1922 sonbaharında Lenin ile Stalin arasındaki savaşın ayrıntılı anlatımında, açılışından sonra Sovyet arşivlerinden çıkarılan dikkate değer bir belge sunar: 28 Eylül 1922’de Stalin, Gürcistan, Ukrayna vb. sorunlarda kendi tarafında yer alan Politbüro yoldaşı Kamenev’e, “Lenin’in ulusların bağımsızlığıyla flört eden” bir liberal [burjuva] haline geldiğini” yazar; bu nedenle, “Iliich’e karşı uzlaşmaz (kelimenin tam anlamıyla: çok kaba) olmalıyız.”
Liberalizm, ulusların kendi kaderini tayin hakkı (savaş sırasında Lenin’in emperyalist bir barış programı olarak damgaladığı) Wilson’cu programa uymakla suçlanabilir. Ancak, aynı dönemde Stalin ve müttefiklerinin Sovyetler Birliği’ne ilişkin bir Pan-Rus fikrine geri döndükleri anlaşılıyor. Batı karşıtlığı olarak Avrasyacılık ideolojisinin kurucularının Sovyet oluşumunu farklı bir perspektiften destekleme olasılığını değerlendirmek için kendilerini diğer karşı-devrimci söylemlerden uzaklaştırdıkları, broşürler yayınladıklarını belirtmek de ilginçtir.
-Etienne Balıbar, Lenin’in ulusal soruna, Sovyetler Birliği’nin kuruluşuna ve bugünün Sovyet sonrası çatışmalarının kökenlerine “liberal” dönüşü Vientosur, 22/MART/2024
